Бухоронинг ҳоли [Abdurauf Fitrat]

Бухоронинг ҳоли [Abdurauf Fitrat]
Бухоронинг ҳоли [Abdurauf Fitrat]
Бухоро ҳукумати ва Бухоро амирининг уч юзи букун ўртаға чиққан, «мафъиу-л-замири[1]» маълум бўлғайдир.
Русия инқилоби. Императорнинг тахтдан тушгани, рус ҳукуматининг халқ қўлиға қўчдиги Бухоро ҳукуматиға инқилобнинг ҳақиқати ва инқилобчиларнинг тилакларини билдурди. Инқилобчиларнинг ҳимоясиға сиғинған ёшлардан Бухоро ҳукумати бироқ қўрқди. Кўб ўйловлар, тушунчалар ва қарорсизликлардан сўнг белгули бир қарорға келди. Ўзи учун икки йўл тайин этди: виждон ва имонларини сотатурған «оқча қули» афандиларни сотиб олмоқ ва олтун тузоқға тушмас ёхуд олтунға қарамасларини турли баҳоналар билан у дунёға юбормак!
Бундан биринчи йўлни амирнинг ўзи қабул қилиб, иккинчисини қушбегисига[2] ҳавола этди.
Амир жаноблари юборған «еҳсон»нинг қобуғини очиб ярамас, арзимас кимсаларга меҳрохўрлик[3], тўхсобалиқ[4] рутбаларини бағишламоқ, ҳатто фоҳиша хотунлариға мадраса мутаваллиликларини бермак йўли билан ўзига тарафдор тўплаб турубдир. Қушбегиси эса, ангиз исиюн[5] мазмунини эсга келтирур йўллар билан ёзиқсиз, гуноҳсиз кимсаларни маҳв қилмоқ ила машғул!
Ҳукуматдан бўлмаған ва кўнглидагини тилинда олған мазлумларни ўғрилик туҳматила тутдириб, қинаб[6] иқрор қилдирмоқ баҳонаси билан яланғоч қоринлариға юз-икки юз таёқ урғандан кейин тарбуз суйи ичирадир. Бечоралар тарбуз суйини ичкандан сўнг шишиб ўларлар!.. Сўнг бир ой муддатда шу сурат билан ўлганларнинг сони юз элликдан ортмишдир.
Яқинларда яна қушбегининг пилони[7] билан бўғдирилған икки ёш бухорийнинг шаҳодатларини газитга ёзған эдик[8], бу кун олдигимиз хабарға кўра, Бухоро амири амлокига, иккинчисининг аклиға буюк бир муосийлар[9] берибдир. Яъни бу жиноятнинг ўз иши ва ҳуқуқини ҳаракати билан исбот қилибдур. Мана шу сўнг ҳодисалар, зулмлар ва инсофсизлиқлар Бухоро ҳукуматининг «маъфиу-л-за-мири»ни онглатадир. Ортиқ Бухоро ислоҳоти йўлинда чин кўнгил ва ўз тилаги билан баённома чиқарған бир «жинояли»[10] ва у баённомани юрутмоқ учун тайин бўлған бир «вазуротпаноҳи»[11] йўқдир. Бунлар ёлғон ва бўш сўзлардир. Бунлар зулм қуллари билан қурулған тузоқлардир. Бунларға ишонмоқ ўзимизни алдамоқдир.
Энди Бухоро ёшлари учун лозимдирким «баённома - ҳамма бунга кўмак этмак»[12] шиорини мияларидан чиқарғайлар. Бухоро инқилобини истар эсалар, инқилобчиларға ярашур ҳаракатлар қилғайлар. Яхши сўзлар билан, тавозелар билан, ёлборишлар билан Бухоро ҳукуматини йўлга кетурмак бўлмас. Золимнинг «...» табиатига ўхшаш бир табиати бордир: қочғанга қувар, қувғанга қочар. Золимларнинг шу табиатларини, шу «аҳволи руҳия»ларини кўзда тутмайин ҳаракат қилатурғанлар(нинг) хато йўлдадирлар, зарар кўрарлар. Қўрқмайин, тортинмайин кескинроқ ҳаракат қилмоқ керак бу кун: Русия харобаларидан чиқған Қафқос, Туркман, Тотор, Туркистоннинг мухтор ҳукуматлари Бухоро ёшлиғига[13] ҳар жиҳатдан кўмак қиларлар. Адолат, ҳуррият ва машварат билан идора бўлатурған бу мухториятли ислом ўлкалари ёнинда Бухородағи зулм ҳимоянинг йиқилури муқаррардир. Мунча адолат ва ҳаққоният қуёшлари билан ёруған, ойдинлашған бир қитъанинг ўта сохта, инсофсизлиқ қоронғуси туролмас, йўқолур.

(«Ҳуррият», 1918 йил, 62-сон)


↑ мафъиу-л-замири - замирига (остига) яширилган нарса.

↑ қушбегиси - Бухоро амири Олимхоннинг қушбегиси Насруллоҳбий парвоначи назардатутилади. Ҳозирги бош вазирга яқин лавозим.

↑ меҳрохўр - йиғилган солиқларни қабул қилувчи.

↑ тўхсобалиқ - Бухоро амирлигидаги олий ҳарбий вазифалардан. Негадир луғатларда «тўқсабо» деб форсча талаффуз билан берилган. Бу асл туркча сўз «Фарҳанги забони точики»да нисбатан тўғри ёзилган: Фарҳанги забони точики, 2-жилд, Москва, 1969, 383-бет.

↑ ангиз исиюн - «ангиз» қасд, қасос. Қасос олишни тезлатиш маъносида.

↑ қинаб - қийноқ, азоб бериш.

↑ пилон - режа, план.

↑ «Ҳуррият» газетасининг 57-58-сонларидаги Бухородаги аҳволга тааллуқли мақолалар назарда тутилади.

↑ муосий - гуноҳкорлик.

↑ жинояли - жинояткорона демоқчи. Бухоро амири Олимхоннинг 1918 йил 17 март Фармони назарда тутилади. Фармоннинг тўла матни учун қаранг: Ф. Хўжаев. Танланган асарлар, уч томлик, 1-том, Тошкент, 1976, 108- 109-бетлар.

↑ вазуротпаноҳ - вазирлар кенгаши.

↑ «баённома - ҳамма бунга кўмак этмак» шиори ёш бухоролилар партиясининг «Колесов воқеалари» деб номланган воқеаларгача бўлган шиори бўлиб, дастлаб улар амирдан ислоҳот талаб қилган эдилар. Кейинроқ март воқеаларида амир гарчи ислоҳот ваъда қилган юқоридаги баённомани чиқарган бўлса-да, воқеалар рус ҳарбийларининг аралашуви билан жанговар тус олиб кетганди.

↑ Бухоро ёшлиғи - еш бухоролилар партияси.
Mualifning boshqa asaralari
1 Angliz va Turkiston [Abdurauf Fitrat] 306
2 Англиз ва Туркистон [Abdurauf Fitrat] 324
3 Buxoro ulamosi [Abdurauf Fitrat] 337
4 Buxoro vaziri Nasrullohbey parvonac... [Abdurauf Fitrat] 293
5 Buxoroda inqilob [Abdurauf Fitrat] 298
6 Buxoroning holi [Abdurauf Fitrat] 295
7 Бухоро вазири Насруллоҳбей парвонач... [Abdurauf Fitrat] 295
8 Бухоро уламоси [Abdurauf Fitrat] 301
9 Бухорода инқилоб [Abdurauf Fitrat] 319
10 Johilona taassubgʻa misol [Abdurauf Fitrat] 303
11 Жоҳилона таассубға мисол [Abdurauf Fitrat] 301
12 Musulmon sevgisi (hikoyat) [Abdurauf Fitrat] 380
13 Musulmonlar, gʻofil qolmang! [Abdurauf Fitrat] 366
14 Muxtasar Islom tarixi [Abdurauf Fitrat] 527
15 Muxtoriyat [Abdurauf Fitrat] 302
16 Мусулмон севгиси (ҳикоят) [Abdurauf Fitrat] 330
17 Мусулмонлар, ғофил қолманг! [Abdurauf Fitrat] 300
18 Мухтасар Ислом тарихи [Abdurauf Fitrat] 347
19 Мухторият [Abdurauf Fitrat] 335
20 Publitsistik asarlar [Abdurauf Fitrat] 769
21 Публицистик асарлар [Abdurauf Fitrat] 310
22 Siyosiy hollar [Abdurauf Fitrat] 314
23 Сиёсий ҳоллар [Abdurauf Fitrat] 286
24 Turkistonda ruslar [Abdurauf Fitrat] 329
25 Туркистонда руслар [Abdurauf Fitrat] 276
26 Yopishmagan gajjaklar [Abdurauf Fitrat] 560
27 Ёпишмаган гажжаклар [Abdurauf Fitrat] 262
28 Yurt qaygʻusi [Abdurauf Fitrat] 751
29 Yurt qaygʻusi (ona bilan oʻgʻil) [Abdurauf Fitrat] 376
30 Юрт қайғуси [Abdurauf Fitrat] 304
31 Юрт қайғуси (она билан ўғил) [Abdurauf Fitrat] 290
32 Sharq siyosati [Abdurauf Fitrat] 347
33 «Shoʻroyi islomiya»ning xatosi [Abdurauf Fitrat] 462
34 «Шўройи исломия»нинг хатоси [Abdurauf Fitrat] 286
35 Шарқ сиёсати [Abdurauf Fitrat] 288
Tavsiya qilamiz
Яндекс.Метрика