Мухторият [Abdurauf Fitrat]

Мухторият [Abdurauf Fitrat]
Мухторият [Abdurauf Fitrat]
Туркистон мухторияти... Темур хоқонининг чин болалари ёнинда, туркистоннинг тубчак турклари орасинда, мундан ўғурли[1], мундан муқаддас, мундан суюнчли бир сўзни борлиғига ишонмайман.
Туркистон туркининг қонини қайнатғучи, имонини юксалтгучи бир қувват бор эса, ёлғуз шу сўзда бордир: Туркистон мухторияти.
Элли(к) йилдан бери эзилдик, таҳқир этилдик, қўлимиз боғланди, тилимиз кесилди, оғзимиз қопланди, еримиз босилди, молимиз таланди, шарафимиз юмурулди, номусимиз ғасб қияинди, ҳуқуқимизға тажовузлар бўлди, инсонлигимиз оёқлар остига олинди, тўзимли турдик, сабр этдик.
Кучга таянган ҳар буйруғга бўйинсундик, бутун борлиғимизни қўлдан бердик. Ёлғиз бир фикрни бермадик, яшрун турдик, эмгакларимизға ўраб сақладик: Туркистон мухторияти!
Маҳкама эшикларидан йиғлаб қайтғанда, ёруқсиз турмаларда ётғанда, йиртғучи жандармнинг тепгуси билан йиқилғанда, юртларимиз ёндурулғанда, диндошларимиз осилғанда онгимиз йўқолди, миямиз бузилди, кўзимиз ёғдусиз қолди, бирор нарсани кўролмадик. Шул чоғда, тушкун руҳимизни кўтармак учун шул қоп-қоронғу дунёнинг узоқ бир еринда ойдин бир юлдуз ялқиллаб тура(р) эди. Бирор нарсага ўтмаган кўзимиз шуни кўрар эди. Ул нима эди? Туркистон мухторияти!
Биз аниқ била(р) эдикким, золим Николай ҳукумати қанча яшарса яшасун, адолат ошиқи бўлған... рус демократияси, ҳақға таянган бир инқилоб, ҳар миллатнинг ўз ҳақларини қайтарур.
Инқилоб бўлди. Русиянинг «қўшма халқ жумҳурияти» усули билан[2] идора этилури жарланди. Шул эълон узра ясалган Украина, татар ва бошқа миллатлар мухториятлари тасдиқ этилди. Қўнуқ[3] Туркистонники эди. Туркистоннинг тарихий хонбалиқлариндан иккинчиси бўлған Хўқанд шаҳринда тўпланған Туркистон қурултойи 27 нўябрнинг «миллий лайлатурқадримиз бўлған» ярим кечасинда Туркистон мухториятини эълон қилди.
Лекин шуниси борким, бир миллатнинг мухторияти ёлғуз бир съезднинг эълони билан тамом бўлмас. Мухториятни олмоқ ва сақламоқ керакдир. Съезд ўз ишини қилди. Қолғанлари бутун миллатнинг вазифасидир. Мухториятни сақламоқ учун куч лозим. Мухториятни бажармоқ учун ақча керақдир. Буларни миллат ҳозир қилсун.

(«Ҳуррият», 1917 йил, 5 декабр).
Мақола «Фан ва турмуш»нинг 1990 йил, 10-сонида (30-31-бетлар) қайта нашр қилинган нашрга тайёрловчи Ш. Турдиев.


↑ ўғурли - ҳайбатли, буюк.

↑ «қўшма халқ жумҳурияти» усули - Русиянинг федератсия асосидаги бошқарилуви назарда тутилади. Дастлаб, бошқа республикалар иттифокдош жумҳуриятлар бўлиб эмас, балки Русия ҳудудидаги мухтор (автоном) жумҳуриятлар бўлиб бирлашганлар.

↑ қўнуқ - навбат, гал.
Mualifning boshqa asaralari
1 Angliz va Turkiston [Abdurauf Fitrat] 359
2 Англиз ва Туркистон [Abdurauf Fitrat] 360
3 Buxoro ulamosi [Abdurauf Fitrat] 406
4 Buxoro vaziri Nasrullohbey parvonac... [Abdurauf Fitrat] 334
5 Buxoroda inqilob [Abdurauf Fitrat] 337
6 Buxoroning holi [Abdurauf Fitrat] 335
7 Бухоро вазири Насруллоҳбей парвонач... [Abdurauf Fitrat] 336
8 Бухоро уламоси [Abdurauf Fitrat] 336
9 Бухорода инқилоб [Abdurauf Fitrat] 354
10 Бухоронинг ҳоли [Abdurauf Fitrat] 330
11 Johilona taassubgʻa misol [Abdurauf Fitrat] 355
12 Жоҳилона таассубға мисол [Abdurauf Fitrat] 335
13 Musulmon sevgisi (hikoyat) [Abdurauf Fitrat] 507
14 Musulmonlar, gʻofil qolmang! [Abdurauf Fitrat] 415
15 Muxtasar Islom tarixi [Abdurauf Fitrat] 677
16 Muxtoriyat [Abdurauf Fitrat] 342
17 Мусулмон севгиси (ҳикоят) [Abdurauf Fitrat] 374
18 Мусулмонлар, ғофил қолманг! [Abdurauf Fitrat] 333
19 Мухтасар Ислом тарихи [Abdurauf Fitrat] 399
20 Publitsistik asarlar [Abdurauf Fitrat] 958
21 Публицистик асарлар [Abdurauf Fitrat] 360
22 Siyosiy hollar [Abdurauf Fitrat] 350
23 Сиёсий ҳоллар [Abdurauf Fitrat] 318
24 Turkistonda ruslar [Abdurauf Fitrat] 405
25 Туркистонда руслар [Abdurauf Fitrat] 310
26 Yopishmagan gajjaklar [Abdurauf Fitrat] 826
27 Ёпишмаган гажжаклар [Abdurauf Fitrat] 298
28 Yurt qaygʻusi [Abdurauf Fitrat] 1242
29 Yurt qaygʻusi (ona bilan oʻgʻil) [Abdurauf Fitrat] 436
30 Юрт қайғуси [Abdurauf Fitrat] 355
31 Юрт қайғуси (она билан ўғил) [Abdurauf Fitrat] 323
32 Sharq siyosati [Abdurauf Fitrat] 387
33 «Shoʻroyi islomiya»ning xatosi [Abdurauf Fitrat] 527
34 «Шўройи исломия»нинг хатоси [Abdurauf Fitrat] 319
35 Шарқ сиёсати [Abdurauf Fitrat] 327
Tavsiya qilamiz
Яндекс.Метрика