Davlat bolalarning bo'sh vaqtini to'g'ri yo'nalishga burish muhimligini inobatga olib allaqancha mablag' ajratadi. Biroq, bu sohadagi ishlarning samarasi bilan qiziqish yetarli emas. To'g'ri, vaqti-vaqti bilan hisobotlar to'planadi. Qog'ozdagi hisobotlarda ishlar besh, ammo amaldagi natija qoniqarli emas.
Har qanday jamiyatda yaxshi (ya'ni ibratli) yoki yomon (ya'ni illatlar botqog'iga botib yotgan) oilalar mavjud bo'ladi. Shunday ekan, tarbiyaga faqat oila mas'ul, oilaga to'la ishonish mumkin, degan fikrga qo'shilishimiz qiyin. Ayrim mutaxassislar bu borada maktabni asosiy o'ringa qo'yib, maktab oilani boshqarishi shart, maktab jamiyat tomonidan belgilangan tarbiyani amalga oshiruvchi vositadir, deb belgilashadi. Bu amalga oshsa qani edi. Ammo aroqxo'rning oilasini maktab tomonidan boshqarish u yoqda tursin, unga ta'sir etishini tasavvur qilish qiyin. Shuning uchun ham bu fikrni orzuga yo'g'rilgan nazariya, desak, yanglishmasmiz.
Hali bevoshlik ko'chasiga o'tmaganlarni to'g'ri yo'lga yo'llash bir masala bo'lsa, bu ko'chaga o'rgana boshlaganlarni qaytarish o'n karra og'irroq masaladir. Chunki, buzilmagan bolalarni o'sha to'garaklarda ko'rish mumkin. Biroq, izdan chiqqanlarni bu joylarda uchratmaysiz. Ularni faqat voyaga yetmaganlar bilan shug'ullanuvchi nazoratchi ro'yxatidagina ko'ramiz. Biron yerda o'qimaydigan, biron hunar olishga intilmaydigan, biron to'garakka qatnashmaydigan o'smirlarni bo'sh vaqtdan to'g'ri foydalanishga jalb etish bilan qiziqqanimizda biz surishtirgan joylardagi ahvol 2-3 foizni tashkil etdi. O'rganilgan joylarda militsiya nazoratchisi ro'yxatida turuvchi o'smirlarning 36 foizigina turli to'garaklarga qatnaydi. 10,3 foizi bir oz shug'ullanib, so'ng sovub, tashlab ketgan. 19 foiz o'smirda shug'ullanishga umuman qiziqish yo'q, taklif etilgan to'garaklarning birontasiga bormaydi. 17,3 foiz o'smir esa to'garak deyilsa narigi mahalladan aylanib o'tadigan bo'lgan. Albatta bu raqamlar ma'lum joyga xos, barcha yerlar uchun umumiy, deya olmaymiz. Ammo raqamlardagi ozgina farq deyilmasa, hamma yerda xo'roz bir hilda qichqiryapti. Nega shunday? Bu o'rindagi muammolarga diqqatingizni jalb qilamiz : 1. O'smirga «shaxmat-shashka to'garagiga kel», - deb taklif qilsangiz sizni mazax qilib kuladi. O'smirlarni o'ziga jalb qila oladigan muassasalarimiz esa oz. 2.Qamalib chiqqan o'smir shu to'garakka kelsa ham qabul qilmaslikka urinamiz. Chunki u, boshqalarni ham buzib yuboradi, deb hisoblaymiz. «Ehtiyot - shart!» - bizning shiorimiz shunday, to'g'ri emasmi? 3.O'smirlarni qiziqtirishi mumkin bo'lgan to'garaklar oz ekani bir masala, ularning asosan shahar markazida ekani ikkinchi masala. Ayrimlarining pullik ekani yanada muhimroq masala.
Agar Toshkentning Beshqayrag'ochida yashaydigan o'spirin chavandozlikni havas qilsa, u shaharning narigi burchiga borishiga to'g'ri keladi. Qishloqlardagi ahvolni aytmasak ham bo'lar. Tog'dagi bir qishloqda yashaydigan bola skripkachi bo'lishni xohlasa, ehtimol orzu orzuligicha qolib ketar. Pullik to'garaklar yanada murakkabliklar tug'diradi. O'spirin hali pul ishlab topmaydi, demak, ota-onasiga yuk. Agar u tennis bilan shug'ullanishni istasa-yu, otasi xohlamasa, demak, pul yo'q. Agar ota istasa-yu, bola xohlamasa, pul bekorga sovurildi hisob.
Ba'zan mana bunday holat ham yuz berishi mumkin: bola aviamodelchilar to'garagiga qatnaydi. Oilasi shaharning boshqa dahasiga ko'chgach, qatnash imkoni bo'lmaydi. (Imkon deyilganda faqat moddiy masala tushunilmasligi kerak.) Yangi uylariga yaqin yerda bunday to'garak yo'q. Ota-ona uni mavjud to'garaklardan biriga, aytaylik, musiqaga da'vat etishadi. Bola istamaydi. Ota-ona uning o'jarligidan ranjiydi. Hatto urishishadi. Bolaning ruhiy holatini esa hisobga olishmaydi. Avval aytganimizday, ayrim bolalar qiziqishlarini tez-tez o'zgartiraverishlari mumkin, ayrimlari esa bitta tanlaganlarida sobit turadilar. Bundaylarga sharoit yaratib berilmasa hamma narsadan soviydi, qiziqishlari so'nib «ko'cha bolasi»ga aylanib qoladi. O'rni kelganda uzoqdagi to'garaklarga qatnovchi salohiyatli bolalar uchun sharoit yaratib berish masalasiga diqqatingizni tortmoqchimiz. Hatto moddiy jihatdan kamchiligi yo'q oilalar ham bolalariga yo'lkira berishni istamay, uzoqdagi to'garakka bormay qo'ya qolishini xohlashadi.
Kam ta'minlangan oilalar esa ma'lum. Shunday ekan, to'garaklarga qatnaydigan bolalar yo'lkira to'lashdan ozod qilinsalar bo'lmasmikin? Ma'naviyat masalalari ko'rilayotgan majlisda shu taklif bilan Toshkent shahar hokimiga murojaat qildik. Shu bolalar yo'lkira to'lagani bilan boyib, to'lamasalar kambag'al bo'lib qolinmaydi, dedik. Taklif ma'qul kelganday bo'ldi-yu, ammo amalga oshmadi, hatto o'rganib chiqilmadi. Ma'naviyatga katta e'tibor berilayotgani yaxshi. Lekin bolalar va o'smirlarning bo'sh vaqtiga taaluqli muammolar ham ma'naviyat doirasiga kirishini unutmasak durustmidi?
Bolalarning bo'sh vaqtidan unumli foydalanish haqida gap ketganda eng avvalo ularni jismoniy tarbiya - sportga tortish fikri ilgari suriladi. Biz bu fikrni inkor etmaymiz. Ruhiy salomatlik jismoniy salomatlikni ham talab etadi. Sport bilan shug'ullanuvchi o'smirlar bilan o'tkazgan suhbatlarimizda ularning 80 foizi sport hayotlari uchun muhim ekanini aytishdi. 20 foiz o'smir esa hayotdagi qiyinchiliklarni yengib o'tishda sport katta yordam berganini ta'kidlashdi. Hatto «bo'ysunmas»larning 80 foizi ham shunga yaqin fikr bildirishdi. To'g'ri, jismoniy tarbiya boladagi mavjud iroda kuchiga quvvat beradi. Abdulla Avloniy hazratlari badan tarbiyasiga e'tiborlarini qaratib, shunday fikr bildirgan ekanlar: «Badan tarbiyasining fikr tarbiyasiga ham yordami bordir. Jism ila ruh ikkisi bir choponning o'ng ila tersi kabidir. Agar jism tozalik ila ziynatlanmasa, yomon xulqlardan saqlanmasa, choponni ustini qo'yib astarini yuvub ovora bo'lmoq kabidurki, har vaqt ustidagi kiri ichiga uradur. Fikr tarbiyasi uchun mahkam va sog'lom bir vujud kerakdur... Imom Shofe'i hazratlari: «Ilm ikki hildur: biri - badan ilmi, ikkinchisi din ilmi», - demishlar. Bunga qaraganda eng avval hifzi sihat qoidalarini bilmak, salomatlikka ters bo'lgan narsalardan saqlanmak ila bo'ladur...» Sportning har bir kishi uchun koni foyda ekani haqida ko'p gapirmasak ham bo'lar. Ammo ayni shu sohada tarbiyaga oid jiddiy muammolarga duch kelamiz.Aynan shu sohada bolaning ma'naviy kamolotiga e'tibor kam.
Bola ma'lum bir sport turiga qiziqib, yoki akasimi, do'stigami ergashib to'garakka borsa, trener eng avvalo uning qobiliyatini tekshirib ko'radi. Har bir trenerga faqat qobiliyatli bola kerak. Unga shunchaki to'p tepib, bo'sh vaqtini o'tkazadigani kerak emas. Agar layoqat sezilmasa, trener undan osongina qutulib qo'ya qoladi. Unga natija kerak. Bolada bugun bo'lmasa ertaga qobiliyat yuz ochishi mumkin, degan gap unga yoqmaydi. Aynan sport trenerlarida tarbiyachiga zarur bo'lmish bilim yetarli emas. Aynan shu sportda bola g'irromga duch keladi. Bolalar sportida ayniqsa g'irrom ko'p uchraydi. Ma'lumki, musobaqalar yoshga qarab bosqichma bosqich o'tkaziladi. 12-13 yoshlilar boshqa, 14-15 yoshlilarniki boshqa. Shunga yarasha talab ham, sharoit ham o'zga-o'zga bo'ladi. Trenerlar musobaqada g'olib kelish uchun 12-13 yoshlilar musobaqasiga 14-15 yoshli o'smirni boshqa ism-nasabda qo'yadilar. Ya'ni, 15 yoshli Boltayev 12 yoshdagi Teshayevning hujjati bilan musobaqada qatnashadi. Ko'pincha shunday o'yinchilar g'olib kelishadi va yorliqlar ham birovning nomiga beriladi. Birovning nomidan g'irrom ravishda musobaqada qatnashayotgan boladan yaxshi tarbiya kutish mumkinmi? U hayotida g'irrom yo'lini tanlab olmaydimi?
Sport bilan doimiy shug'ullanib, oqibatda professionalga aylanganlar vaqti kelib maydondan chetga chiqishganda qiynala boshlashadi. Eng birinchi galda ular shuhrat shohsupasidan tushib, e'tiborsiz qolganlarida ruhan qiynaladilar. Keyin avvalgi daromadlari ham bo'lmay moddiy jihatdan mashaqqat cheka boshlaydilar. Natijada ular tirikchilikning oson yo'lini qidiradilar. Ma'lumki, jinoyatchi to'dalarga chiniqqan yigitlar kerak. Sportdagi faoliyatini to'xtatganlar aynan shu to'dalarda panoh topganlariga misollar bor. Biz hamma sportchilarning yo'li shu, degan ta'kiddan uzoqmiz. Lekin bittagina misol ham bizni sergaklantirishi zarur bo'lgani sababli bu haqiqatdan chetlab o'ta olmadik. Bizda sport ishlariga tobora ko'p e'tibor berilyapti. Sportchilarimiz jahonda o'zlarini ko'rsatishyapti. Ommaviy sport esa bu sohada ozgina orqada. Har mahallada sport maydoni bo'lishi kerak, degan talab bor. Talab yaxshi. Ammo mahallada bo'sh joy yo'q-ku? Ko'p qavatli uylar shu darajada zich qurilgan-ki, ozgina bo'sh joy ham garajlar bilan band. Hokimiyatlarga kelgan ma'lumotlarga qaraganda bu talab hamma yerda qoyilmaqom qilib bajarilgan. Bu ma'lumotlarni ko'rib ajablanasiz: sport maydonchasi tomlar ustidamikin? (Mazkur risola oqqa ko'chirilayotgan paytda xukumat tomonidan bolalar sporti rivoji uchun jiddiy tadbirlar belgilanganidan xabar topdik. Bu tadbirlarning amalga oshuvi O'zbekistonni jahon sporti olamida yuqori mavqyelarga erishuvini ta'minlashi shubhasizdir.) Sport to'garaklaridagi ro'yxatlarda militsiya nazoratida turadiganlarni kam uchratasiz. Qamoqdan chiqib kelgan o'smirni hech bir trener qabul qilmaydi. Bironta shogirdi jinoyat bilan qo'lga tushsa, «men aybdor emasman», - deb o'zini oqlaydi. Maktab esa «bu bola sportga qatnashib, buzilib ketdi», - deb hukm chiqarib qo'ya qoladi.
Biz suhbatlashgan muallimlarning ko'pi sport bilan shug'ullanish bolaning tarbiyasiga salbiy ta'sir ko'rsatishini aytishdi. Ayni choqda o'quvchilari qatnovchi sport to'garagi bilan qiziqmasliklarini ham tan olishdi. Muallimlarning gaplarida ozgina haqiqat bor: sport bilan shug'ullanuvchi o'quvchi maktabda o'zini boshqacha tuta boshlaydi. O'qishga qiziqishi susayadi. Ilm olish zarurati haqidagi gaplarni eshitgisi ham kelmaydi. Chunki yaxshi sportchi bo'lgani uchun ilmi bo'lmasa ham oliy o'quv yurtiga osongina kira olishini biladi. Oliy o'quv yurtida o'qimay turib diplom olishi mumkinligini ham biladi. Shunday ekan, muallimlarining gapi qulog'iga kirarmidi? Bunday bola ayniqsa musobaqalarda g'alaba qozona boshlagach, takabburlikni kasb qiladi. Sinfda, hatto maktabda «zo'r»likni - «lider»likni talab qila boshlaydi. Uni kamtarlik ko'chasiga qaytarish maktab uchun g'oyat mashaqqat bo'lib qoladi.
Mazkur risolani yozishga tayyorgarlik jarayonida sobiq ittifoq davrida bu sohada olib borilgan ishlarni eslashga, bu haqda yozilgan kitoblarni varaqlashga to'g'ri keldi. «Kommunizm quruvchisining axloq kodeksi». «Kollektivizm», «Sotsialistik mehnat...», pioner va komsomol tashkilotlari... Shiorlar ham ko'p edi, bolalar bilan shug'ullanadigan tashkilotlar ham anchagina edi. Ammo samara yo'q edi. Avval zikr etganimizdek, ko'p ishlar qog'ozda bajarilardi. Endi zamon o'zgardi, jamiyat o'zgardi. Mafkura o'zgardi. Hammasi yaxshi. Ammo biz o'rganayotgan masalada hali bosh qotiradigan o'rinlar ko'p. Eskisini rad etib, yangisini tavsiya etolmayapmiz. Toshkent mahallarida bo'lgan suhbatlarimiz chog'idagi so'rovlarimizdan ma'lum bo'ldiki, maktab muallimlarining 65-70 foizi, onalarning 80 foizi, otalarning 60 foizi bolalar bo'sh vaqtlarini shaharning qayerida, qay muassassida foydali ravishda o'tkazishlari mumkinligini bilishmas ekan.
Tarbiyaga mas'ul odamlar o'ylab o'ylariga yetgunlaricha har tomondan turli mafkura oqimlari yopirilib kelyapti. Kattalar tayin bir gap aytolmagach, o'smirlar o'zlaricha yashashga intilyaptilar. Hozir ularning diqqatini jalb etadigan muassasalar ko'payyapti. Shulardan biri videobarlar bo'lsa, yana biri diskotekalar. Videolar haqida fikr bildirdik. Diskoteka degan balo haqida ham ikki og'iz aytmasak bo'lmas. Chunki o'smirlar bo'sh vaqtlarini shu balo bilan to'ldirishga ishqibozlar. Men «Diskoteka» deb nomlangan bir asar yozish maqsadida bu joylarni o'rganishga harakat qildim. Bir qaraganda beozor joy. Yoshlar kelishadi, o'yin-kulgu qilishadi, vassalom. Lekin sirtdan qaralgandagina bu joy beozor ko'rinadi. Aslida esa buzuqlik va jinoyatning ostonasi hisoblanadi. Bu yerni o'ziga hos buzuqlik bozori desak ham bo'lar. Dastlab o'smir va yoshlarning qilig'ini ko'rib ajablandim. Asabiy musiqa quloqni kar qiladigan darajada jaranglaydi. Yigitchalar qizchalarning harakatini raqs deyish ham qiyin. Allaqanday telbalikning namoyishiday ko'rinadi. «Rok muzika», «Pop muzika» deyilmish san'at turlari (agar ularni san'at deb atash mukin bo'lsa) yoshlar ongiga giyohvand kabi ta'sir o'tkazadi. Ayrimlar o'zlarini bilmay qoladigan darajada talvasaga tushadilar. Olimlarning tajribasiga o'zim guvoh bo'lganman. Kichik tovuqxonada osoyishta mumtoz kuylar qo'yilganda tovuqlarning yurishlarida ham hotirjamlik bor edi. Keyin o'sha jazavali «rok muzika»dan qo'yildi. Avvaliga tovuqning ko'zlari besaranjom bo'ldi. Keyin titray boshladi. Oxiri tutqanoq tutganday yiqilib oyoqlari akashakday tortishdi. Agar o'sha damda kuy to'xtatilmaganda uning o'lib qolishi ham mumkin edi.
Ana shunday yerda yoshlarimiz bo'sh vaqtlarini o'tkazyaptilar, biz esa bunga mutlaqo ahamiyat bermaymiz. Giyohvandlik ko'payyapti, deymizu, aynan shu yerda o'rganishlari mumkinligini hisobga olmaymiz. Buzuqlik ko'payyapti, deymizu, aynan shu yer buzuqlik manbai ekanini tan olgimiz kelmaydi. Bizda rasman tungi diskotekalar yo'q. Aslida esa ko'p diskotekalar tuni bilan ishlaydi. Bu holatni nazorat qilishi lozim bo'lgan militsiya xodimlari shu diskotekalar yonidan o'tishayotganda ko'zlarini yumib oladilar. Nima uchun bunday qilishlari yolg'iz o'zlarigayu Xudoga ma'lum.
Diskotekalar bilan tanishgach, shahar xalq ta'limi boshqarmasi boshlig'iga undagi ahvolni bayon qilib, «u yerdagilarning ko'pi maktab o'quvchilari, chora ko'rilmasa bo'lmaydi», - dedim. Bu fikrim u kishiga ma'qul bo'ldi. «Ertaga shu masalada katta majlis bor, gaplaringizni yetkazaman», - dedilar. Ehtimol gapimni yetkazgandirlar, bunisi menga qorong'u. Lekin gapni eshitgan majlis ahli ham militsionerlar kabi ko'zlarini yumib olgandirlar. Umid shuki, bu mas'ul janoblar qachondir ko'zlarini ocharlar, ammo unda kech bo'lib afsuslar daryosida suzib qolmasmikinmiz?