>>>Sever.uz<<<

Siz turli adabiyotlar va manba'lar oqigan qadimgilarning abadiy dvigatel haqidagi hayoliy orzulari va bunday dvigatelni ixtiro qilishga behuda uringanliklari haqida o'qigan bo'lsangiz kerak. Endi abadiy dvigatelarga o'xshab ketadigan "tekin" dvigatellar, ya'ni bizning yordamimizdan tashqari juda uzoq vaqt ishlay oladigan dvigatellar to'g'risida fikr yuritamiz. Bu dvigatellar o'ziga kerakli energiyani atrof muitda bo'lgan tugalmas energiya zahirasidan oladi.
Simob yoki metall barometrni hamma ko'rgan, albatta. Simob barometrdagi simob ustuni atmosfera bosimining o'zgarishiga qarab goh ko'tarilib, goh tushib turadi; metall barometrda esa o'sha sababdan strelka harakatlanib turadi. XVIII asrda bir itirochi soat meanizmini burab turish uchun barometrning shu harakatidan foydalanibdi, shunday qilib bizdan hech qanday parvarish talab qilmay, o'z-o'zidan buraladigan va to'tovsiz ishlaydigan soat vujudga keltiribti.
Mashhur meanik va astronom Fergusson bu itironi (1774 yilda) o'z ko'zi bilan ko'rgan va unga shunday baho bergan: Men ajoyib barometrda simobning ko'tarilib-tushib turishidan to'tovsiz harakatga keltiriladigan soatni ko'rib chiqdim; bu soat birda mas-birda to'taydi, deb o'ylashga hech asos yo'q, chunki unda to'plangan energiya hatto barometrni butunlay olib tashlaganda ham soatni yurgizish uchun bir yilga bemalol yetadi. Gapning ochig'ini aytganda, bu soat bilan to'la tanishish shuni ko'rsatadiki, u g'oya jihatidan ham, yasalishi jihatidan ham shu vaqtgacha men ko'rgan meanizmlarning hammasidan o'tkir meanizmdir.
Batga qarshi bu soat bizning davrimizgacha saqlanib qolmagan - uni birov o'g'irlab ketgan va hozir qayerda ekanligi noma'lum. Lekin u soatniig yuqorida aytilgan mashur olim tuzgan chizmasi saqlangan, binobarin, soatni qaytadan yasash uchun imkoniyat bor.
Bu soat meanizmida katta simob barometr bor. Romga osib qo'yilgan shisha idishda va uning tepasidagi to'nkarilib qo'yilgan shisha kolbada 150 kg chamasida simob bor. Ikkala idish bir-biriga nisbatan harakatlana oladigan qilib o'rnatilgan. Juda ustalik bilan tuzilgan richaglar atmosfera bosimi ko'payganida kolbaning pasayib idishping ko'tarilishiga, atmosfera bosimi kamayganida esa, aksincha, kolbaning ko'tarilib idishning pasayishiga imkon beradi, har ikki harakat ham uncha katta bo'lmagan tishli g'ildirakni doim bir tomonga aylantiradi. G'ildirak faqat atmosfera bosimi mutlaqo o'zgarmay turganidagina harakatsiz qoladi, lekin bu vaqtlarda soatni g'ildirak aylanganda ko'tarilib energiya to'plab olgan toshlari pastga tushayotib yurgizadi. Soat toshining ham ko'tarilish, ham tushish paytida, soatni yurgizadigan qilib yasash oson ish emas, lekin qadimgi soatsozlar bunday masalani osongina hal qila oladigan mohir itirochi bo'lganlar. tmosfera bosimining o'zgarishi energiyasi keragidan oshiqroq bo'lgani uchun soat toshi sekin pasayib tezroq ko'tarilar ekan. Mana shu sababdan, soat toshi o'zining eng yuqori nuqtasiga chiqqanida, uni vaqt-vaqt meanizmdan ajratib turish uchun masus qo'shimcha asbob kerak bo'lgan.
Bu va bunga o'shash tekin dvigatellar bilan abadiy dvigatellar o'rtasida bo'lgan muim va asosiy farqni ko'rish qiyin emas. Tekin dvigatellarda, energiya, abadiy dvigatel itirochilari yasamoqchi bo'lganlaridek o'zidan-o'zi paydo bo'lmay, tashqaridan, bizning bu misolimizda, atmosferada, quyosh nurlaridan to'plangan energiyadan olinadi. gar tekin dvigatellar o'zlari beradigan energiyaga qaraganda juda qimmat tushmaganda edi (batga qarshi ko'pincha shunday bo'ladi), ular amaliy qiymatga ega bo'lardi. Saytimiz orqali keyinroq, biz, tekin dvigatellarning boshqa hillari bilan tanishtiramiz va ko'pincha ularning sanoatda qo'llanilishidan uncha foyda yo'qligini ko'rsatamiz.
