
Dvigatel
Dvigatel (rus.) - biror turdagi energiyani (mas, suv, shamol energiyasini) mexanik energiyaga aylantirib beradigan mashina. Tabiiy energetika resurelari (yonilgki, suv energiyasi, shamol energiyasi va b.) ni to'gkridan-to'gkri mexanik energiyaga aylantiruvchi D. birlamch i D. deb ataladi (mas, bugk mashinasi, bugk turbinasi va b.). Birlamchi D. hosil qilgan energiyani boshqa turga o'zgartiruvchi D. ikkilamchi D. deb ataladi (mas, elektr yo'i pnevmatik D.). Tabiiy energetika resurelari turiga qarab, issiqlik, gidravlik (suv), shamol va b. D.lar bo'ladi. Issiklik D. o'z navbatida bugk dvigateli va gaz dvigateliga bo'linadi. Gaz D. ichki yonuv dvigateli deb ham ataladi. Issiklik D. yadro kuch qurilmalarining tarkibiy ele-mentlari sifatida ishlatilishi mumkin. D. statsionar (muqim), ko'chma va transport xillariga ham ajratiladi. Statsionar D. bir joyga o'rnatib ishlatiladi. Kuchma va transport D. traktor, avtomobil va samolyotlarga o'rnatiladi. D. asosiy ish organi harakati tarziga qarab, porshenli, parrakli (rotorli) va reaktiv xillarga bo'linadi (q. Aviatsiya dvigateli, Avtomobil dvigateli, Reaktiv dvigatel).
o'rta Osiyo, Misr, Xitoy va Hindistonda qadimda ekinlar eng oddiy D. -charxpadaklar yordamida sugkorilgan. 18-a. oxirida Angliya sanoatida boshlangan yuksalish mashina texnikasining rivojlanishiga sabab bo'ldi. Angliyada 1784 y.da J. Uatt ishlab chiqqan issiklik D.i suv nasoslarida keng qo'llanila boshladi. I. I. Polzunov 1763 y.da dunyoda birinchi bugk ma-shinasini ixtiro qildi. Birinchi ichki yonuv dvigateli loyihasi 1879y. da tuzildi. Germaniyada 1885 y.da ixtirochilar Daymler va Bens benzin bilan ishlaydigan ixcham ichki yonuv D.ini qurdi. 1893 y.da nemis olimi R. Dizel yangi prinsipda ishlaydigan D.ni (dizelni) yaratdi. 1911 y.da rus ixtirochisi Ya. V. Mamin 18 va 33 kVt li D.ni traktorga o'rnatdi. 1888-89 y.larda rus olimi M. O. Dolivo-Dobrovolskiy 3 fazali asinxron elektr mashinasini yasadi.
20-a. 1 -yarmida issiklik dvigatelining yangi turi 3 - gaz turbinali dvigatel yaratildi. U aviatsiyada eng keng tarqalgan (aviatsiyada ular turboreaktiv dvigatellar deb ataladi). Gaz-turbinali dvigatellardan issiklik elektr styalarida elektr generatorlarini harakatlantirishda gaz-turbovozlar, ogkir kj avtomobillari va b. transport vositalarida, kemalar, katerlar va suv osti kemalarida tortuvchi dvigatellar sifatida foydalaniladi. Rus olimi K. E. Siolkovskiy dunyoda birinchi bo'lib raketa dvigatellarining asosiy elementlarini bayon qildi. Raketa dvigatellari reaktiv dvigatelning bir turi hisoblanadi. Havoreaktiv dvigatellari da yonish kamerasiga yonilgkidan tashqari havo ham beriladi. Shu bois ulardan faqat atmosferaning zich qatlamlarida uchishdagina foydalanish mumkin. Raketa dvigatellari ga havo shart emas (yonilgkining barcha aralashmalari bularning o'zida mavjud), ular havosiz bo'shliq, yalni koinotda bemalol ishlay oladi. Ushbu dvigatellar asosan jangovar raketalarga hamda kosmik kemalarnmt raketa eltuvchilariga o'rnatiladi. Yu. A. Gagarin boshqargan birinchi "Vosto'" kosmik kemasi D.ining quvvati 14 mln. kVt (20 mln. o. k.) edi. Bugk turbinalari yirik elektr stansiyalarining asosiy D.i bo'lib qoldi. Mas, Toshkent GRES ida har qaysisining quvvati 165000 kVt dan bo'lgan bugk turbinalari, Sirdaryo GRES ida esa 300000 kVt li bugk turbinalari ishlab turibdi.
Adabiyot
O'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
