
Energiya


Yashin natiasida 500 megajoul elektromagnit maydon energiyasi jami 500 megajoul yorugklik energiyasi, tovush energiyasi, issiqlik energiyasi va hokazolarga aylanadi.

Energiya (qadimgi yunon: m]qceia, energeia, faollik, amaliyot [1]) fizik tizimning boshqa fizik tizimlarga nisbatan ish bajara olish qobiliyati miqdoridir. [2][3]

Energiya (yun.-harakat, faoliyat) - har qanday ko'rinishdagi materiya, xususan, jism yo'i jismlar tizimini tashkil etuvchi zarralar harakatining hamda bu zarralarning o'zaro va boshqalar zarralar bilan talsirlarining miqdoriy o'lchovi. Xalqaro birliklar tizimida E. xuddi ish kabi joulda; atom fizikasi, yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasida esa elektronvolt on o'lchanadi. E. yo'qdan bor bo'lmaydi va mavjud E. yo'qolmaydi, faqat u bir turdan ikkinchi turga o'tadi (q. Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni). Fizikaaa materiya o'zaro bogklangan modda va maydon shaklida o'rganiladi. Materiyaning harakatlariga mos holda E. shartli ravishda mexanik, ichki, elektromagnit, kimyoviy va boshqalar turlarga ajratib tekshiriladi. Mas, kimyoviy E. elektronlarning kinetik E.si hamda elektronlarning bir-biri va atom yadrolari bilan o'zaro talsirlari natijasida vujudga kelgan E.lar yigkindisiga teng. Muayyan tizimning holatini ifodalovchi parametrlarga bogkliq bo'lib, tizimning har bir holatiga aniq bir E. qiymati to'gkri keladi. Tizim1shng istalgan holatidagi E. qiymati tizim bu holatga qanday usul bilan kelganligiga bogkliq emas. Binobarin, E. tizim holatining funksiyasidir. Tutash muhit yo'i maydon uchun E. zichligi va E. oqimi tushunchalari qo'llaniladi. Birlik hajmdagi energiya E. zichligi va E. zichligining uning tarqalish tezligiga ko'paytmasiga teng kattalik esa E. oqimi deb ataladi. Tartibsiz harakatlanuvchi juda ko'p zarralardan iborat tizimlarning, yalni makroskopik jismlarning o'zaro talsirida issiklik miqdori muhim rol o'ynaydi. Tizimning mexanik harakatlanishi uchun tashqi kinetik E.sini, boshqa tizimlar bilan maydonlarning o'zaro talsiri tashqi potensial E.sini hosil qiladi. Tizimning tashqi E.si tashqi kinetik va tashqi potensial E.lari yigkindisiga teng. Makroskopik harakatsiz, boshqa tizimlar va maydonlar bilan o'zaro talsir qilmagan tizim E.si uning ichki energiyasi bo'ladi. Tizimning har qanday holatidagi ichki E.si aniq qiymatga ega, yalni ichki E. holat funksiyasidir. Tizimni tashkil qilgan atomlar va molekulalarning E.lari, ular tarkibidagi elektronlar, yadrolarning o'zaro talsir E.lari va h.k. ichki E. tarkibiga kiradi.
Termodinamikada erkin E. va bogklangan E. tushunchalari qam keng qo'llaniladi. Balzan E. turlari ichida issiqlik E.si ham mavjud. Tizim zarralarining betartib harakat E.si issiqlik E.si deb ataladi. Har qanday jism yo'i elementar zarra E.ga ega ekan, u massaga ham ega. Ammo shunday zarralar ham mavjudki, ularning tinch holatdagi massasi nolga teng, binobarin tinch holatdagi E.lar ham nolga teng. Fotonlar va neytronlar shular jumlasiga kiradi. Atom yadrosi nuklonlardan tashkil topgan. Yadroning tinch holatdagi massasi nuklonlarning tinch holatdagi massalari yigkindisiga teng emas Bu ikki massa ayirmasi AM yadroning massa defekti deyiladi. Klassik fizika tushunchalariga asosan har qanday tizimning holatlari uzluksiz ravishda o'zgarib, E.si uzluksiz qiymatlarga ega bo'lishi mumkin. Ammo kvant nazariyasiga asosan harakatlari chegaralangan hajmdagi fazoda sodir bo'layotgan mikrozarralar har qanday holatlarda bo'la olmaydi, u faqat maxsus holatlardagina bo'lishi mumkin, binobarin bu holatlarga tegishli E. uzlukli qiymatlarga ega bo'ladi. Tashqaridan E. kvantini qabul qilgan tizim ko'proq E.li holatga o'tadi. E. kvantini tashqariga chiqarish natijasida tizim kamroq E.li holatga qaytadi.
Barcha tabiat hodisalari, insonning butun hayoti va faoliyati E. bilan bogkliq. Keng ko'lamli energetika sohasi E. tushunchasiga asoslangan. E. shakllarini o'zaro almashtirish, E.ni uzoq masofalarga uzatish, uning mallum manbalaridan foydalanish, yangi E. manbalarini qidirish kabi masalalar fan va texnika uchun asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Suv, shamol, o'rmon, ko'mir, neft, gaz kabi cheklangan yer boyliklaridan katta surlatlar bilan foydalanilishi natijasida ular tobora kamayib bormoqda, binobarin kishilik jamiyati oldida turgan dolzarb masala yangi E. manbalarini qidirib topish. Hoz. kunda diqqatga sazovor bo'lgan yangi E. manbalari Quyosh (q. Geliotexnika, Geliofizika) va atom yadrosi hisoblanadi. Ogkir element yadrolarining parchalanishidan hosil bo'ladigan E.dan xalq xo'jaligida tobora keng foydalanilmoqda (q. Atom reaktori, Atom elektr stansiyasi). Yengil element yadrolari qo'shilishidan ogkirroq element yadrolari paydo bo'lishida ajralib chiqadigan E.dan foydalanish eng muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Abrol No'lmonxo'jayev.
Manbalar
AHarper, Douglas. Energy. Online Etymology Dictionary. May 1, 2007.
ARetrieved on 2010-Dec-05. Faculty.clintoncc.suny.edu. 2010-12-12.
ARetrieved on 2010-Dec-05 (PDF). 2010-12-12.
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
