

Foto'amera.

Fotografiyayorugklikni fototasma yo'i elektron sensor kabi yorugklikka sezgir materiallarga tushirish orqali surat olish jarayonidir. Jismlardan qaytgan yo'i chiqarilgan yorugklikfoto'amera deb ataluvchi qurilma linzalari orqali fo'uslanib, fotosezgir materialdagi kumushqatlamning turli nuqtalarini turlicha yemirib, surat hosil qiladi.
Fotografiya (foto... va...grafin) - maxsus optik asbob fotoapparat yordamida yoruglik sezgir fotografik materiallar (maxsus modda qoplangan qogkoz, shisha, plyonka)da oblyektning oqqora yo'i rangli tasvirini hosil qilish usuli; shunday usulda olingan surat. Fan, texnika va sanoatning muhim sohasi. Yorugklikning fotoapparatga joylangan fotomaterial (mas, fotoplyonka)ning yorugklik sezgir qatlamida yashirin fotografik tasvir hosil qilish xossasiga asoslangan. Kimyoviy fotografik ishlov berilgani (kimyoviy modda - ochiltirgich talsir ettirib ochiltirilgani)dan so'ng ko'rinadigan tasvir (oddin negativ, keyin pozitiv) hosil bo'ladi. Bu tasvir fotonusxa (fotosurat) deb ataladi. Ochiltirgich tarkibiga metol, gidroxinon, paraminofenol, amidol, glitsin, dietilparafenildiamin (rangli tasvirlar uchun) va b. kimyoviy moddalar kiradi. Ochiltirilgan tasvirga mustahkamlagich modda (fiksaj) talsir ettirib, fotosurat mustahkamlanadi. Mustahkamlagich sifatida natriy tiasulfat (giposulfit) asosidagi eritmalar (odatda, suvdagi 25% li eritmasi) qo'llanadi. Balzi fotografik jarayonlarda "kaytar" fotomateriallardan foydalaniladi. Maxsus kimyoviy ishlov berilganidan so'ng ularda bevosita pozitiv hosil bo'ladi.
Bir pogonali diffuzion fotografik jarayon, yalni fotoapparatning o'zida bir vaqtda negativ va pozitiv tasvirni juda tez hosil qilish usuli ham yaratilgan. F. oqqora (monoxrom) va rangli, statik va dinamik (kinematografiya), yassi (oddiy) va hajmiy (stereoskopik) turlarga bo'linadi. Yoruglik sezgir materiallardan foydalanib hajmiy (fazoviy) tasvirlar olishning alohida usuli golografiya deb ataladi. U 15-a.da oblyektlar tasvirini proyeksiyalab, so'ngra qogkozga rasmini chizishdan boshlangan. Bu usulni Leonardo da Vinchi qo'llagan. Lekin F. yorugklik sezgir moddalar mallum bo'la boshlagach paydo bo'lgan. 18-a.da dastlabki yorugklik sezgir modda sifatida kumush tuzi topilgan va tadqiq qilingan. Buyuk Britaniyada 1802 y.da T. Uejvud AgNO3qatlamida tasvir olishga erishdi, lekin uni mustahkamlash usulini bila olmadi. F. ixtiro qilingan vaqt 1839 y. deb hisoblanadi, chunki shu yili fransuz rassomi L.J.M.Dager (fransuz olimi J.N.Nyeps bilan hamkorlikda) Parij akademiyasiga F. usuli haqida axborot beradi. Bunda yorugklik sezgir qatlam sifatida kumush ioditdan foydalanilgan. Keyinroq oblyektiv ixtiro kilindi (muallifi vengriyalik optik I.Petsval, 1840), ingliz ixtirochisi F. SkottArcher 1857 y.da ho'l yorugklik sezgir material (kolloidli emulsiya) ga asoslangan fotojarayonni ishlab chiqdi, 1871 y.da uning vatandoshi R.Meddo's quruq yorugklik sezgir materialdan foydalanishni taklif etdi. 20-a.da F. asosiy axborot va hujjatlashtirish vositasi bo'lib qoldi.
Optik sensibilyatsiya hodisasi kashf qilinganidan, plyonkali fotomateriallar, kumush birikmalari bo'lmagan fotomateriallar, yangi modeldagi fotoapparatlar yaratilganidan so'ng F.ni qo'llanish sohalari ancha kengaydi. Hozir fototasvirlarni bir zumda chiqarib beradigan fotoapparatlar mavjud. F. astronomiya sohasidagi tadqiqotlarda (q. Astrofotografiya); astrofizikada (q. Astrofotometriya), biologiya, kimyo, kinematografiya, televideniye, kosmonavtika, tibbiyot, fizika, matbaa, matnli va grafikli asl nusxalardan fotografik usulda nusxalar ko'paytirishda, kundalik turmushda keng qo'llanadi.
Etimologiyasi
Fotografiya atamasi yunoncha vyr - fos ("yorugklik") hamda cqav_r - grafis ("chizuv") so'zlaridan kelib chiqqan. Fotografiya mahsuloti fotosurat yo'i foto deyiladi.
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
