
Inersiya
Inersiya (lot. inertia -harakatsizlik), inertlik -moddiy jismning xossalaridan biri. Shu xossasi tufayli jism tinch holatini yo'i to'gkri chiziqli tekis qarakatini saklay oladi. I. tufayli jism tashki kuch talsirida tezligini birdaniga o'zgartira olmaydi. I. jismning massasiga boglik, shu sababli jism massasi uning I. o'lchovi deyiladi (q. Nyutonning mexanika qonunlari). I. atamasi turli asboblarga nisbatan ham qo'llanadi, mas, o'lchov asboblarining kechikib qayd qilishiga sabab I. dir.
Inersiya bosh o'qlari. Markazdan qochma I. momentlari nolga teng bo'lgan o'qlar I. bosh o'qlari deyiladi. Fazodagi har bir nuktadan jism uchun uchta I. bosh o'qi o'tkazish mumkin. Agar I. bosh o'qlari massa markazidan o'tsa, bu o'qlar markaziy bosh o'qlar deyiladi. Aylanayotgan jism o'z aylanish o'qiga dinamik bosim ko'rsat-masligi uchun shu aylanish o'qi I. markaziy bosh o'qi bo'lishi zarur.
Inersiya kuchi. Harakatdagi moddiy nuqta tezlanishiga qaramaqarshi yo'nalgan va shu moddiy nukta massasi bilan tezlanishining ko'paytmasi (Gk = -tyu) I. kuchi deyiladi. Bu yerda tezlanish inersial koordinatalar sistemasiga nisbatan olingan. Mas, matematik mayatnikda markazdan krchma I. kuchi moddiy nuqta harakatini cheklovchi ipga qo'yilgan bo'lib, mv ga teng; bu yerda v -moddiy nukta tezligi, g-mayatnikuzunligi. I. kuchi tushunchasidan foydalanib, dinamika tenglamalari tuziladi, statika qonunlaridan dinamikada foydalanish mumkin. Moddiy nuqtaning nisbiy harakati ko'rilayotganda ham I. kuchi tushunchasidan foydalaniladi.
Inersiya markazi yo'i massa markazi. Jismda yo'i mexanik sistemada massa taqsimotini ifodalovchi nuqta koordinatalari I. markazi deyiladi. I. markazi, ko'pincha, massa markazi ham deyiladi. I. markazi mexanik sistema dinamikasida katta rol o'ynaydi. Sistemaga tegishli moddiy nuqtalar harakat miqdorlarining geometrik yigkindisi sistema massasi bilan I. markazi tezligi ko'payt-masiga teng. I. massasi sistema massasiga teng moddiy nuqtadek harakatlanadi. I. markaziga qo'yilgan kuch sifatida tashqi kuchlar bosh vektori olinadi.
Inersiya radiusi -jismning biror o'qqa nisbatan hisoblangan I. momentini jism massasiga bo'lgan kvadrat ildizdan chiqarishdan hosil bo'ladigan uzunlik: r = J -. I. radiusi inersiya yelkasi ham deyiladi. Massasi jism massasiga teng bo'lgan kovak silindr radiusini I. radiusi deyish mumkin. Shar markazidan o'tgan o'qqa nisbatan I. radiusi R = h0> 4L; R- shar radiusi.[1]

Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
