Koinot - fazo, olamningastronomik talrifi; ko'pincha fazoviy apparatlar, Yer sunliy yo'ldoshlari va sayyoralararostansiyalar orqali o'rganiladigan yaqin koinot nazarda tutiladi. Bugungi kunda koinotning sarhadlari to'la to'kis o'rganila olingan emas. Koinotdagi borliqning asosini vodorod tashkil etadi. Vodorodning turli omillar natijasida qayta ishlanishi (yuqori harorat va gravitatsiya(tortishish kuchi)) natijasida turli ko'rinishdagi galaktikalar va ularning tarkibida yulduz (quyosh sistemalari) vujudga keladi. Koinotning qariyb ~85 foiz massasi qora teshiklar va Ulkan qora teshiklarga to'gkri keladi.
Koinot - makon va zamonda bepoyon borliq, cheksiz moddiy olam. Har xil alohida jismlarni, ularning sistemalarini, moddalarning harakati jarayonida vujudga keladigan kosmik oblyektlarni (Yerga Qaraganda bir necha mln. marta katta) o'z ichiga oladi. Olamda sodir bo'ladigan turli hodisalar o'zaro bogkliq va bir-birini taqazo etadi. Ular fazo va vaktga bogkliq holda rivojlanadi. Bu aloqalarga bo'ysunadigan qonuniyatlarni o'rganish tabiatshunoslikning asosiy vazifasidir. Moddaning K.da makon va zamonda taqsimlanishi, turli kosmik jismlar va ularning tizimlari astronomiyada, K.ning umumiy tuzilishi, o'tmishi va kelajagiga oid masalalar kosmologiyada o'rganiladi.
Jamiyat taraqqiyotining har bir bosqichida insoniyat K.ning biror chegarasini o'rgana olgan. I. t. usullari va astronomik asboblar takomillashgan sari, K.ni kuzatish chegaralari kengayib, tadqiqotlar yanada chuqurroq, insoniyat bilimi haqiqatga yanada yaqinroq bo'lib borgan. Dastlab, inson o'zi yashab turgan joy va uning yaqin atrofini, osmonda ko'zga tashlanib turadigan jismlarni birgalikda K. deb tushungan. Yerning sharsimonligi mallum bo'lgandan keyin markazda Yer va uning atrofida aylanuvchi gkoyat katta osmon gumbazi K. hisoblangan. Beruniy, Ulugkbek, N. Kopernik, J. Bruno, G. Galiley, I. Kepler, I. Nyuton va b.ning ishlari K. haqida tasavvur hosil qilishda haqiqiy inqilob bo'ldi hamda Yerning K.dagi vaziyati haqidagi, sayyoralarning harakat qonunlari haqidagi va b. fanlarga asos solindi. Quyosh sistemasi haqida haqiqatga birmuncha yaqin tasavvur vujudga keldi. 19-a.da rus astronomi V. Ya. Struve, nemis astronomi F. Bessel va b. olimlar K.ni tadqiq etishda yangilik - yaqin yulduzlargacha bo'lgan masofani aniqlaydigan yangi sahifani ochdilar. Yulduzlarning sayyoralarga qaraganda ko'p marta uzoqligi aniqlandi. Galaktika haqida tushuncha paydo bo'ddi. Faqat 20-a. 30-y.laridagina uning o'lchamlari va tuzilishi haqida umumiy mallumotlar olindi. Bu davrda osmondagi tumansimon spiral va elliptik oblyektlarning Galaktikadan tashqarida joylashganligi, ularning har biri Galaktikaga o'xshash bir necha o'n milliard yulduzdan tashkil topgan mustaqil galaktikalar ekanligi isbotlandi. K.ni kuzatishdagi yangi texnik vositalar (kosmik zondlar, kosmik apparat) ning paydo bo'lishi yangi kashfiyotlarning yaratilishiga olib keldi. Mas, Yer, Oy, Venera, Mars, Merkuriy, Yupiter va ularni qurshab olgan fazolar haqida ko'pgina yangi mallumotlar olindi. Yer sunliy yuldoshlarishn foydalanish natijasida fanning amaliy tarmoqlari, xususan, kosmik yershunoslik -tabiiy muhit, yer resurslari, geogr., geol., o'eanshunoslik va b. masalalarni o'rganuvchi fanlar majmui vujudga keldi. Navbatda ularning birgalikda olingan sistemasi -Metagalaktikank o'rganish muammosi turadi. Astronomik asboblar bizdan bir necha mlrd. yorugklik yili uzoqlikdagi oblyektlarni kuzatish imkonini beradi. 1963 y.da kashf qilingan kvazarlar bundan ham uzoqda joylashgan. K.ning o'rganilayotgan qismi chegaralanganligi uning makon va zamonda cheksizligiga zid bo'lmay, fan va texnikaning ayni paytdagi taraqqiyot chegarasini belgilaydi.
K.dagi moddalarning asosiy tarkibi plazmadan iborat. Biroq, K.da o'ta zich tabiatli ("qora o'ra"), shuningdek, asosan, aynigan gazlardan iborat bo'lgan oblyektlar (neytron yulduzlar) ham bor. Yulduzlar va galaktikalarning o'ziga xos xususiyatlari uning sirtida portlashlar va moddalarning otilishi vaqtida yuqori faollik mavjudligi hisoblanadi (yangi yulduzlar, chaqnaydigan yulduzlar, yadrosi faol galaktikalar).
Yer materik jismlarining yoshi zamonaviy hisoblashlarga ko'ra, o'rtacha 4,6 mlrd. yilni, Quyoshniki - 5 mlrd. yildan ortiqni, Galaktikalarniki - 10 mlrd. yilni tashkil etadi.
Astronomiya fani Quyosh sistemasi, yulduzlar va galaktikalar olamidagi fizik qonuniyatlar va evolyusiya qonunlari hamda sabablarini o'rganmoqda. Ko'pgina kosmik jismlar va ular sistemalarining tarkib topish jarayonlari juda sekin - millionlab va milliardlab yil davomida boradi. Quyosh sistemasining kosmogoniyayechni o'rgana borib, uning tuzilishi va jismlarning hosil bo'lish tarkibi haqidagi mallumotlarga asoslanish mumkin.
Ilgari, K.dagi barcha jismlar massasi, asosan, yulduzlarda to'plangan, sayyoralar va mayda jismlar (kometa, meteor jism, gaz, chang va b.) uning ozgina qismini tashkil etadi deb faraz qilinar edi. Endilikda yulduzlarning paydo bo'lishi va taraqqiyotida galaktikalar yadrosi faol ahamiyati aniqlandi, noyob kvazarlar gravitatsion linzalar kashf qilindi K. massasining asosiy qismi galaktikada to'plangan deyish mumkin. Galaktikalarning o'zaro uzoqlashishi galaktikalar kachonlardir bir joyda to'plangan o'ta zich jiyemdan iborat bo'lganligidan dalolat beradi.
Adabiyot
Agekyan T.A., Zvyozdi, galaktiki, Metagalaktika, 2 izd. M., 1970; Nuritdinov S.N., Koinot orollari, T., 1978; Nuritdinov S. N., Somon yo'li fizikasi, T., 1989.
Mamadmuso Mamadazimov. [1]

Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
