
Kosmologiyaga oid atamalar.

Olam
Katta portlash
Olam yoshi
Olam xronologiyasi
Erta olam
Inflatsiya
Nukleosintez
KGTF
Neytrino foni
Qoldiq nurlanish
Kengayayotgan olam
Qizil surilish
Hubble qonuni
Fazo kengayishi
Friedmann tenglamalari
FLRW metrikasi
Tuzilma shakllanishi
Olam shakli
Tuzilma shakllanishi
Reionizatsiya
Galaktika shakllanishi
Yirik kvazar guruhi
Katta miqyosdagi tuzilish
Galatik tola
Olam kelajagi
Olam taqdiri
Kengayayotgan olam kelajagi
Komponentlari
Lambda-CDM modeli
Qorongku energiya
Qorongku materiya
Tarixi
Kosmologiya silsilasi
Katta portlash nazariyasi tarixi
Qoldiq nurlanish kashfiyoti
Tajribalar
Kuzatish kosmologiyasi
2dF
SDSS
COBE
BOOMERanG
WMAP
Planck
Olimlar
Galilei
Copernicus
Newton
Einstein
Hawking
Fridman
Lematre
Hubble
Penzias
Bharadwaj
Tolman
Wilson
Gamow
Dicke
Zel'dovich
Aaronson
Alpher
Mather
Rubin
Penrose
Alfvn
Smoot
Ehlers
Ellis
Sunyaev
Schmidt
Suntzeff
de Sitter
Guth
boshqalar
Ijtimoiy talsiri
Diniy nuqtai nazar


Kosmologiya (kosmos va... logiya) -Koinotnmng tuzilishi va rivojlanishini hamda nisbiylik nazariyasi oblyektlarini kuzatuv mallumotlari bilan nazariy tadqiqotlar yerdamida o'rganuvchi fan. Asosiy maqsadi -zamonaviy astronomiya va fizika bilimlariga asoslanib, Koinotning evolyusion modelini tuzish, yalni uning boshlangkich holatidan to bugunga qadar va kelajakdagi taraqqiyoti bosqichlarini tahlil qilish.
Zamonaviy K. asoslariga ko'ra, butun Koinotning eng ko'p massasini galaktikalar va yulduzlar tashqil etgan. Lekin 15-18 mlrd. yil ilgari uning barcha moddasi dastlab qiyoslash qiyin bo'lgan o'ta zich holatda bo'lgan. Bu o'ta zich va o'ta yuqori t-rali holatni fizika fani hali umuman ishlab chiqmagan. Kuzatuvlarga tayanib, bu holatni "o'ta kuchli" va "katta" portlash ro'y bergan, Koinotning birlamchi materiyasi kengayuvchan, bir jinsli va izotrop xususiyatlariga ega bo'lib, vaqt o'tishi bilan uning zichligi va t-rasi jadal pasayib borgan, deb xulosa qilingan. Koinotning qaynoq modeli doirasidagi hisob-kitoblarga ko'ra, uning t-rasi 0,001 sek.da ikki marta pasayib 1012-10" K gradusga yetadi. Koinot yoshi 1 sek.ga to'lganida t-ra T=1010-10s K oraligkida bo'lib, shu davrda geliy va deyteriy kabi yengil elementlar yadrolari vujudga keladi.
Koinotning birinchi nostatsionar (kengayuvchi) modelini 1922 y. rus olimi A. A. Fridman (1888-1925) taklif qilgan. A. Eynshteyn Koinotning statsionar modelini tuzgan. AQSH astronomi E. Xabbl (1889-1953) 1929 y. Fridmanning kengayuvchi modelini kuzatuv yo'li bilan tasdiklagan. "Qaynoq" Koinot nazariyasini 1948 y. amerika olimi G. A. Gamov (1904-68) taklif etgan.
Fridman K.sida Koinot dastlab o'ta zich singulyar holatda bo'lib, xususan, /=10~13 S. vaqtda uning zichligi r=1093 gr/sm3 deyilgan. Zamonaviy Koinot turli yoshdagi galaktikalar olamidan iborat va kamida bir necha yuz mln. parsek masshtabdan boshlab zichligi bir jinsli va izotropik xususiyatlarga ega. Mas, bizdan atigi 1,5-10' parsek masofa oraligkida bir necha mlrd. galaktikalar kuzatiladi. K. da bir jinslilik va izotropik xususiyatlar kosmologik prinsip deyiladi va u yuqoridagi evolyusion modelning asosini tashqil etadi. 1965 y. amerikalik astronomlar A. A. Penzias va R. V. Vilson Koinot portlashi davridan saqlanib qolgan "relikt" kashf qilishgan. Kuzatuvlarga ko'ra, Quyosh sistemasi "relikt "nurlanishiga nisbatan 420 km/sek tezlik bilan harakat qiladi. Zamonaviy K. norelyativistik va relyativistik qismlardan iborat. Norelyativistik K. fazo va vaqtni o'zaro jips bogklanmagan holda qaraydi. Relyativistik K. esa fazo-vaqt geometriyasida ish ko'rib, klassik fizikaning ayrim tushunchalari (mas, inersial sanoq sistemasi) hisobga olinmaydi va o'rniga yangilari (mas, fazo-vaqt egriligi va b.) kiritiladi. Koinot takdiri uning o'rtacha zichligi kritik qiymat 5-10 30gr/sm3 dan katta yo'i kichik ekanligiga bogkliq. Hoz. mallumotlarga ko'ra, Koinotning o'rtacha zichligi 5-10~31gr/sm3 ga teng. K.da tabiati bizga nomallum ko'rinmas massa muammosi hal etilmagan. Bu massa, xususan, galaktikalar tojida galaktikalar to'dalari va ular orasidagi fazoda yetarlicha mavjudligi aniq. U Koinot takdirigagina emas, balki galaktikalar evolyusiyasiga ham talsiri o'ta muhim ekani mallum. o'zbekistonda K.ning bu kabi astrofizik muammolari o'zMU astronomiya kafedrasida, nisbiylik nazariyasi bilan bogkliq ayrim masalalari esa o'zbekiston FA Yadro fizikasi institutida o'rganiladi.
Adabiyot
Si l k J., Bolshoy vzriv: rojdeniye i evolyusiya Vselennoy, M. S, 1982; Zeldovich Ya. B, Novikov I. D., Stroyeniye i evolyusiya Vselennoy, M., 1975; Chandrasekar S, Matematicheskaya teoriya chyornix dir, M., 1986. [1]
Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-