
Ko'zgu
Ko'zgu - yorugklikni tekis qaytaruvchi yupqa (alyuminiy, kumush va b.) kat-lam bilan qoplangan silliq sirtli shisha yo'i metall jism. Sirtidagi notekisliklar bir necha mikrondan oshmaydigan darajada silliqlangan bo'ladi. K.larni tayyorlashda to'lqinlarning qaytarish koeffiiiyenti yuqori bo'lishiga erishish uchun silliqlangan sirt qalinligi 0,1+ 0,3 mmk bo'lgan yupqa metall (Ag, A1 va b.) qatlam bilan qoplanadi. Silliq alyuminiy sirti ultrabinafsha, infraqizil va ko'zga ko'rinadigan nurlar spektri sohasida, silliq kumush sirti infraqizil va ko'zga ko'rinadigan nurlar spektri sohasida, silliq oltin sirti esa infraqizil nurlar spektri sohasida katta nur qaytarish koeffitsiyentiga ega. Qad. Sharqda jez davrida ham K. ishlatilgan. Bu vaqtda K. jezdan, keyinchalik temir, kumush, simobdan va, nihoyat, mil. 1-a.dan boshlab Italiyada shishadan yasalgan. Yunon olimi Yevklid (mil. av. 5-a.) yassi va sferik K. bilan nurlarni bir nuqtaga yigkish mumkinligini ko'rsatgan. Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino K. optikasi bilan tanish bo'lishgan. Ibn Sino "Donishnoma" asarida sferik ko'zgular bilan yorugklikni bir nuqtaga yigkishni isbotlagan.
Shakliga ko'ra, K.lar yassi va sferik xillarga bo'linadi. Yassi K. buyumning mavhum tasvirini (o'lchami o'zgarmagan holda) beradi. Sferik K. buyum tasvirini kattalashtirish (yo'i kichiklashtirish) hamda nurlarni to'plash uchun ishlatiladi (mas, konsentrator, projektor, reflektor, avtomashinalar va h.k.da). Sferik K. yaxshi ishlov berib silliklangan shar sirtining bir qismidir. Yorugklik nuri sferik sirtning ichki yo'i tashqi sirtidan qaytishiga ko'ra, sferik K.lar mos ravishda botiq yo'i qanariq K.lar bo'ladi. Shar sirtining markazi S K.ning optik markazi, shar segmentining uchi O esa K.ning qutbi deyiladi. K.ning optik markazi Sdan o'tadigan har qanday nur K.ning optik o' q i, sfera markazi S dan va K. qutbi O dan o'tadigan SO optik o'q K.ning bosh optik o'qi deyiladi. Faqatbosh optik o'q yaqinida va optik o'qqa kichik burchak ostida kelayotgan nurlar markaziy nurlar yo'i paraksial nurlar deb ataladi.
Yorugklik chiqaruvchi nuqta S dan K. gacha bo'lgan oraliq OS=d, shu nuqta tasviri S dan K.gacha bo'lgan OU=/oraliq va sferik K. radiusi OC=R quyidagi formula orqali o'zaro bogklangan:Agar d-> bo'lsa, u holda / = u bo'ladi, biroq d-**> bo'lganda K.ga tushayotgan nurlar optik o'qqa parallel, binobarin, bu nurlar K. dan qaytgandankeyin bu o'qni qutbdan u masofadagi nuqtada kesib o'tadi. Bu nuqga K.ning fo'u s i Gk deyiladi. K.ning qutbidan fo'usigacha bo'lgan masofa K.ning fo'us masofasi deyiladi. K.ning fo'usi orqali o'tgan va optik o'qqa perpendikulyar bo'lgan tekislik K.ning fo'al tekisligi deyiladi.
Fo'us masofa ham fo'us singari Gk harfi bilan belgilanadi. Shunday qilib, sferik K.ning fo'us masofasi Gk K. sferasi radiusining yarmiga teng. U vaktda K.ning fo'us masofasi tushunchasidan foydalanib formula (1) ni quyidagicha yozish mumkin:T ~ T Qavariq K. bo'lgan holda, optik o'qqa parallel nurlar qaytgandan keyin sochiladi, bu nurlarning davomi K.ning orqa tomonida optik o'qni bir nuqtada kesib o'tadi. Bu nuqta K. ning mavhum fo'usi deyiladi.
Yuqoridagi formula sferik K. formulasi deb yuritiladi. Sferik K. formulasi tasvir va K.ning fo'usi haqiqiy bo'lgan hol uchun keltirib chiqariladi. Agar tasvir mavhum bo'lsa had, K. fo'usi mavhum bo'lsa u had oldilariga minus ishorasi qo'yiladi. D = ug = kattalik K.ning optik kuchi deb ataladi va fo'us masofa metr (m) hisobida o'lchanganda, optik kuch dioptriya (dntp) degan birlik bilan ifodalanadi:[D] = ^ = -L = 1dptr.
Optik asboblarda, ko'pincha, K. linzali sistemalardan foydalaniladi. Lazerlarda K. optik rezonator elementidir. K. texnikaning ko'pgina soqalari (mas, geliotexnika, kinotexnika, mashinasozlik va h.k.) da qo'llaniladi. Gelio'onsentratorlar, gelioqurilmalar, shuningdek, metallarni zonali eritish qurilmalarida K. yordami bilan nur (energiya) to'planadi. Turli tuzilishga ega bo'lgan shakldagi K.lar ko'z kasalliklari klinikalarida, stomatologiya, xirurgiya, ginekologiya va meditsinaning b. sohalarida ishlatiladi. [1]

Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
