Lazer kogerentnurlanish chiqaruvchi elektr-optik qurilmadir. Atama inglizcha"laser" qisqartmasidan kelib chiqib, Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation (majburiy nurlanish yordamida yorugklikni kuchaytirish),[1] deb yoyiladi. Tipik lazer divergensiyasi past va to'lqin uzunligi qatliy cheklangan (yalni, monoxrom) yorugklik chiqaradi.
Lazer (ing. laser; Light Ampli cation by Stimulated Emission of Radiation - majburiy nurlanish yordamida yorugkglikning kuchayishi malnosini anglatadigan so'z birikmalarining bosh harflaridan olingan), optik kvant generator -ultrabinafsha, infraqizil va ko'zga ko'rinadigan soha diapozondagi nurlanishlarni hosil qiluvchi qurilma; kvant elektronikadagi asosiy qurilmalardan biri. Birinchi L. 1960 y.da yoqutda amerikalik olim T. Meyman tomonidan yaratilgan. Ishi atom va molekulalarning majburiy nurlanishiga asoslangan. L. har xil energiya (elektr, yorugklik, kimyoviy, issiklik va h.k.)ni optik diapozondagi kogerent elektromagnit nur energiyasiga aylantirib beradi. U 3 element -energiya manbai, aktiv muhit (modda), teskari bogklanishdan iborat (agar L. kogerent nurni kuchaytirish uchun xizmat qilsa, teskari boglanish zarur emas). L. boshqa yorugklik manbalardan kogerentligi, monoxromatikligi, juda kichik burchak ostida yo'nalganligi b-n, nur kuvvatining katta spektral zichlikka, juda yuqori tebranish chastotasiga egaligi bilan farqlanadi. Aktiv muhitga ko'ra, L. quyidagi guruhlarga bo'linadi: 1) qattiq jism va suyuqlikdan tayyorlangan L; 2) gazli L; 3) yarimo'tkazgichli L. Bulardan tashqari, eksimer, kimyoviy va h.k. L. xillari ham bor. L.da teskari bogklanish optik rezonator (ikki ko'zgu) yordamida amalga oshiriladi. Ko'zgular orasiga aktiv modda joylashtiriladi. Nur to'lqini ko'zgulardan qaytib, yana aktiv moddadan o'tadi, unda majburiy o'tishlarni yuzaga keltiradi. Ko'zgulardan biri qisman shaffof bo'lib, u cheksiz ko'p o'tishlardan keyin kuchaygan nurni tashqariga chiqib ketishiga xizmat qiladi.
L.ning ishlash tamoyilida atom tuzil ishi muhimdir. Moddalarni tashkil qilgan atomlarni energetik holatlari (orbitasi) har xil. Pastki orbitada zarrasi bo'lgan atom turgkun, yuqori orbitada zarrasi bo'lgan atom beqaror bo'ladi. Yuqori orbitada zarra uzoq turmaydi. Mallum vaqt o'tgach, zarra pastki orbitaga tushib, atom o'zidan nur chiqaradi. Yuqori energetik holatlar (orbita) dagi o'zo'zidan pastga, yalni, energetik turgkunroq holatga tushmasa, uni "turtib" tushirib yuborishi mumkin. Buni fanda majburiy nurlatish deyiladi. Togk ustidan pastga yumalatilgan bitta tosh bir necha toshni yumalatib tushirganidek, moddaning bitta zarrasi turtib yuborilsa, barcha orbitalardagi zarralar qo'zgkaladi. Atom chiqargan nur bilan yutilgan nur ko'shilib, ikkitasi to'rtta, to'rttasi sakkizta va h.k. L. nuriga aylanadi. Bu nurlarni kvant generator (elektr signal kuchaytirgichiga o'xshab) kuchaytirib, gkoyat to'gkri yo'nalgan nur (energiya)ga aylantirib beradi. Energiya manbai (o'zgarmas to', yuqori yo'i o'ta yuqori chastotali to', optik yo'i L. nuri, elektron nur dastasi) hisobiga aktiv moddadagi elektronlar yuqori (uygkotilgan) sathlarga o'tib, inversiya holati (elektronlar soni yuqori sath N2 da quyi sath N, dagiga nisbatan ko'p bo'ladi) vujudga keladi. Ularga biror energiya manbai bilan talsir ettirilsa (mas, yorugklik nuri), aktiv modda ishga tushadi. Bunda elektronlarga berilgan energiya bir necha ming marta ko'payadi va shu onda L. nuri shaklini oladi. Bundan tashqari, L. nurining qurilmadagi kuchaytirish koeffitsiyenti Kk unda sodir bo'ladigan energiya yo'qotishlar koeffitsiyenti Ky dan ancha katta (KkJ.) bo'lishi kerak. Shu shartlar bajarilganda L. nuri generatsiyasi (hosil bo'lishi)ga erishish mumkin.
L. 2 xil ish rejimiga ega. Agar unda uzluksiz energiya manbaidan foydalanilsa, uzluksiz ingichka nur hosil qilish mumkin. Agar manba impulyeli energiya bersa, L. nur impulslarini beradi.
Qattiq jismlardan tayyorlangan L.da (mas, yoqutli L.da) 0,05% gacha xrom (Sg3+) ionlari (aktivator) qo'shilgan alyuminiy o'sid (A12O3) dan tayyorlangan kizil kristall shisha tayoqcha ishlatiladi. Bunda yoqut silindr shaklida bo'lib, yoqut o'qining ikki uchiga optik rezonator hosil qiluvchi ko'zgular joylashtirilgan. Impulsli lampadan chiqayotgan yorugklik tebrantirishni vujudga keltiradi. Lampaning yorugkligi yoqutga tushganda, xrom ionlari lampadan chiqayotgan radiatsiya spektrining yashil va sarik, qismlarini yutib "uygkongan" aktivlashgan holatga o'tadi. Natijada nurlanishga tayyor aktiv muhit hosil bo'ladi va yoqutning o'qi bo'ylab ko'zguga tik yo'nalgan jala shaklida ko'payib boruvchi yorugklik kvantlari paydo bo'ladi. Yoqutli L.larda generatsiyalanayotgan yorugklikning quvvati 20kVt gacha yetadi. Ularning f.i.k. 0,1% dan 10% gacha. L. nuri generatsiyasi aktivatorning energiya sathlari orasidan o'tishiga bogkliq. Unda hosil bo'lgan infraqizil nurning to'lqin uzunligi >.=0,69 mkm. Qattiq jismli L.lardan neodim L.ida aktiv modda vazifasini neodim (Nd3+) ionlari qo'shilgan shisha (CaWO4) tayoqchadan foydalaniladi. Bu L. L.=1,06 mkm li infraqizil nur chiqaradi. 
