
Materiya
Materiya massagaega va fazoda joy oluvchi obyektdir. Materiya tushunchasining aniq talrifi yo'q. Balzi talriflarga ko'ra, materiya elementar fermionlardan iborat har qanday narsadir (biroq bunda bir qator muammolar tugkiladi: elementar fermion bo'lmagan, biroq massaga ega bozonlarmavjud; fermiondan iborat neytrinolarningayrim tiplari massasiz bo'lishi mumkin). Yorugklik (fotonlar) va balzi bozonlar materiya, deb qaralmaydi.
Materiya (lot. materia - modda) - borliqning moddiy shaklini ifodalovchi umumiy tushuncha. Olamda "umuman odam" bo'lmaganidek "umuman M." ham bo'lmaydi, balki M.ning anik, ko'rinishlari uchraydi. Shu tarzda fikr yuritgan faylasuflar barcha moddiy oblyektlarga xos xususiyatlarni umumlashtirib ifodalash uchun M. tushunchasini qo'llashgan. M. tushunchasini moddiy olamning substrati (asosi) sifatida Platon va Aristotel ishlab chiqqan, shu bilan birga M. sof potensiya (yashirin imkoniyat) deb tushunilgan. M.ni R. Dekart fazoviy ko'lam va bo'linadigan moddiy substansiya deb talriflagan va u 17- 18-a. materializ-mning asosi bo'lgan. M. dialektik materiayaizmyaint asosiy tushunchasidir. Materialist faylasuflar M. tushunchasini bir yo'lama bo'rttirib, borliq tushunchasi bilan aynanlashtirib talqin etishadi. Tabiat, jamiyat va inson ta-fakkurining asosida yotuvchi va ularni umumlashtiruvchi tushuncha substansiya (mohiyat) deb ataladi. Olamning asosida bitta substansiya yotadi deb hisoblovchi oqim monizm, ikkita substansiya yotadi deb hisoblovchi oqim dualizm, ko'p substansiyalar yotadi deb hisoblovchi oqim plyuralizm deb atalgan.
Olamning asosida yotuvchi mohiyatni axtarish tarixi uzo', o'tmishga borib taqaladi. Qad. Hindiston va Xitoyda, Misr va Bobilda, qad. o'rta Osiyo va Yunonistonda faylasuflar olamning asosida qandaydir modda yo'i unsur yotadi deb hisoblashgan. Ularning balzilari bu unsurni olov, boshqalari - suv yo'i havo, ayrimlari -tuproq deb bilishgan. Balzi falsafiy tallimotlarda esa olamning asosida 4unsur - olov, havo, suv va tuproq yotadi, barcha narsalar shu 4 ta unsurning birikishidan hosil bo'lgan, deb talkidlanadi. Yunon faylasuflari Levkipp, Epikur, Demo'rit olamning asosida eng kichik bo'linmas unsurlar - atomlar yotadi, ular o'zlarining shakli, harakatlanishi va vaznlari bilan birbiridan farq qiladi, deb hisoblashgan. Shunday qilib, moddiy olamning asosida dastlabki yaratuvchi modda sifatida nima yotishini, yalni ilk, azaliy M.ni, M.ning "bobo'aloni"ni axtarish vujudga keldi.
20-a. boshlarida markschi faylasuflar M.ga sezgi alzolarimizga talsir etib, sezgi uygkotuvchi oblyektiv reallikdir deb talrif berishgan. Bu talrif aytilgan davrda M. tuzilishining murakkab shakllari haqidagi tasavvurlar u kadar rivojlanmagan edi. 20-a.ning o'rtalariga kelib, kvant mexanikasi, nisbiylik nazariyasi va re-lyativistik kosmologiya sohalaridagi ilmiy yutuklar kishilarning oblyektiv olam haqidagi tasavvurlarini tubdan o'zgartirib yubordi. Natijada tabiat-shunos olimlar sezgilarimizga bevosita talsir etishning imkoni bo'lmaydigan realliklar haqida ham tadqiqot olib bora boshladilar. 
M. - dunyodagi cheksiz barcha oblyekt va sistemalar bo'lib, har qanday xususi-yat, aloqa, munosabat va harakat shakllarining substrati (asosi)dir. M. tabiatda bevosita ko'z bilan ko'riladigan oblyektlar va jismlarnigina emas, balki kuzatish vositalari va eksperi-mentning takomillashishi asosida kelgusida bilinishi mumkin bo'lgan narsalarni ham o'z ichiga oladi. M. o'zining xossalari, xususiyatlari orkali namoyon bo'ladi. Hoz. zamon fanlarining xulosalariga ko'ra, har qanday jism molekulalardan, molekulalar atomlardan, atomlar proton va neytronlardan tashkil topgan va h.k. Sifat jihatdan M. ikki: moddasimon va nomodda ko'rinishida uchraydi. Moddasimon ko'rinishi modda va antimoddaga ajraladi. Bular bir-biri bilan chambarchas bogklangan bo'lib, ular to'qnashganda keskin sifat o'zgarishi ro'y beradi, yalni modda nomoddiy ko'rinishga, nomodda esa moddiy ko'rinishga aylanadi. M.ning nomoddiy ko'rinishi ham ikki: maydon va nurlanish shaklida uchraydi. Muayyan maydondagi nurlanishlar fizik vakuumda moddiy zarralarning hosil bo'lishiga imkon beradi. M.ning yuqorida qayd etilgan ko'rinishlaridan boshqacha ko'rinishdagi turlari ham bo'lishi mumkin. Ularning tabiati hali fanga mallum emas. M. tuzilish darajalariga ko'ra, mikrodunyo, makrodunyo va megadunyoga bo'linadi. Mikrodunyo -molekuladan kichik zarralar (mas, atom, yadro, elementar zarra va b.). Makrodunyo -molekuladan katta jismlar (mas, qum, tosh, Yer, planeta, Quyosh, hayvon, odam va b.). Megadu-nyo - Yerdan to Koinot miqyosigacha bo'lgan o'lchovdagi dunyo. Bu uchala dunyo bir-biri bilan bogkliq, shuningdek, ular bir-biriga almashinishi mumkin.
Har qanday oblyektning o'ziga xos bo'lgan, uning shunday oblyekt ekanligini ifodalovchi ajralmas xususiyat (atribut)lari bo'ladi. M.ning ham bir qancha atributlari mavjud: harakat, fazo, vaqt, inlikos, ong va h.k. Bu atributlar birbiri bilan chambarchas bogkliq bo'lib, moddiy olamdagi eng umumiy va universal aloqadorliklarni ifodalaydi, M.ni jonlantiradi, namoyon qiladi, shakl beradi, o'zgartiradi, rivojlantiradi.
Adabiyot
Falsafa, T., 1999; Filosofiya. Kurs leksiy, T., 2002.
Baxtiyor To'rayev. [1]

Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
