
Metr
Metr (belgilanishi: m; grekcha l]tqom -o'lchov) - SI dagi uzunliko'lchov birligi. 1 metr -yorug'lik nuriningvakuumda, 1/299 792 458 soniya ichida bosib o'tgan masofasiga teng.
Metr - 1) metrik o'lchov tizimi va Xalqaro birliklar tizimi SI dagi uzunlik birligi. Qisqacha m bilan belgilanadi. 1 m = 0,469 sarjin = 1,406arshin = 3,281 fu/i=10dm=100 sm=1000 mm; 2) metrik o'lchov tizimida M. Parij meridiani uzunligi choragining o'ng milliondan bir qismi (10~7) ga, Xalqaro birliklar tizimida esa M. kripton -86 atomining 2r10 va 5d5 energetik sathlar orasidagi o'tishga mos keladigan nurlanish vakuumidagi 1650763,73 to'lqin uzunligiga teng uzunlik o'lchovi.
... METR (yun. metron -o'lchov, metreo -o'lchayman) - qo'shma so'zlar bo'lagi. o'lchov asboblari (mas, barometr, termometr) hamda metr tizimidagi uzunlik o'lchovlari (mas, kilometr, santimetr) ni anglatadi. METR (musiqada) - ritmik tuzilmalarning hajmi va sifatini belgilovchi, kuchli va kucheiz (yo'i uzun va qisqa) hissalarning muayyan tartib va o'lchamlarda izchil almashinuviga asoslangan badiiy vaqt o'lchovi. Kuchli va kucheiz hissalar munosabatlariga asoslangan M. tizimi nota yozuvida takt yordamida ifodalanadi. Ogkzaki anlanadagi musiqa merosi va kompozitorlar ijodida muttasil - bir xil va no-muttasil - turli taktli M. uchraydi. M. taktda hissalarning birikishiga ko'ra, oddiy (2 yo'i 3hissali) va teng qismlardan tashkil topgan murakkab (4, 6, 9 yo'i 12 hissali) turlarga bo'linadi. Oddiylarida taktning birinchi, hissasi, murakkab M. larda esa har bir M. guruhining birinchi (ko'proq boshlangkich) hissalari kuchli ifodalanadi. Bir taktda ikki va undan ortiq teng bo'lmagan guruxlardan tuziladigan aralash M. ham bo'ladi (maye., 5, 7 hissali). Muayyan ritmik birliklar (chorak, yarim chorak, nimchorak notalar)dagi u yo'i bu M. ifodasi takt o'lcho-yei deb yuritiladi. Sharqxalqlari ogkzaki anlanadagi musiqada M. usul (o'zbek, tojik, turk, uygkurlarda), iyqo (arabcha), tala (hindcha) va b. shakllarda namoyon bo'ladi. Ayrim musiqa janrlari uchun muayyan M.lar harakterli. Mas, vals 3 hissali, marsh 2yo'i 4 hissali. Maqom "as/otarida murakkab 2 hissali, talkin va b. qismlarida aralash hissali M.lar uchraydi.
Abdumannop Nazarov.[1]

Hosil bo'ladigan birliklar
Pikometr
Pikometr (belgilanishi: pm) - 10-12 metrga teng. Masalan: Gyeliyatomi radiusi 31 pm.
Nanometr
Nanometr(belgilanishi: nm) - 10-9metrga teng. Ya'ni, 1 metrning milliarddan bir qismi. Masalan: Qattiq jismlardagi atomlarorasidagi masofa nanonetrlarda o'lchanadi.
Mikrometr
Mikrometr(belgilanishi: m) - 10-6metrga teng. Ya'ni, 1 metrning milliondan bir qismi. Masalan: Shudringtomchisi taxminan 10 m ga teng.
Millimetr
Millimetr (belgilanishi: mm) - 10-3 metrga teng. Ya'ni, 1 metrning mingdan bir qismi. Masalan: Muhandislikloyiha va inshootlarida, meteorologiyada va boshq.
Santimetr
Santimetr(belgilanishi: sm) - 10-2metrga teng. Ya'ni, 1 metrning yuzdan bir qismi.
Detsimetr
Detsimetr(belgilanishi: dm) - 10-1metrga teng. Ya'ni, 1 metrning o'ndan bir qismi.
Kilometr
Kilometr (belgilanishi: km) - 10 3 metrga teng. Masalan: Transportlarda odatda bosib o'tilgan masofa kilometrlarda o'lchanadi.
Tarixi


1890-1960 yillarda foydalanilgan xalqaro metr etaloni

1790 yil 8-may -frantsuz milliy qurultoyi qarori bilan, 1metr - 1 soniyada 45 burchak ostida tebranayotgan yarim davrli mayatnikuzunligiga teng qilib olindi.
1791 yil 30-mart -frantsuz milliy qurultoyi, frantsuz fanlar akademiyasi talabiga binoan, 1 metr - Parij meridianining 40 milliondan bir qismiga teng deb olindi.
1795 yil - vaqtinchalik latundan metr etalonini yasalishi.
1799 yil 10-dekabr -frantsuz milliy qurultoyi qarori bilan, 1799 yil 23-iyulda qayta yasalgan metr etaloni tugallangan nusxa hisoblanib davlat arxiviga joylashtirildi.
1889 yil 28-sentabr -birincha xalqaro qurultoy (CGPM)
1927 yil 6-o'tabr -yettinchi xalqaro qurultoy (CGPM) Metr etalonining yanada aniqroq nusxasi. Bu etalonning ko'ndalang kesimi yuzasi X shaklida bo'lib, platinava iridiy qorishmasidan tayyorlangan.
1960 yil 20-o'tabr - 11-xalqaro qurultoy (CGPM): 1 metr -vakuumda nurlangan kripton-86 izotopi to'lqin uzunligining 1650763,73 ga ko'paytmasiga teng deb belgilandi.
1983 yil 21-o'tabr - 17-xalqaro qurultoy (CGPM):
1 metr - yorug'lik nurining vakuumda, 1/299 792 458 soniyaichida bosib o'tgan masofasiga teng.
Qiziqarli ma'lumotlar
Kompyuter jargon iboralarida metr deganda, megabayt tushunilishi mumkin.
Italiyada metr o'lchov birligi belgisi m dan tashqari, yana mtbelgisini ham uchratish mumkin.
Havolalar
Resolution 1 of the seventeenth CGPM (1983): Definition of the metre (online). Svres (Francie) : Bureau Internation des Poids et Mesures, (cit. 2007-10-22). (inglizcha)
Uzunlik va Masofa birligi - Metr
Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
