Mikroskop, zarrabin (mikro... va yun. skopeo - qarayman) -mikrozarralarni, ko'zga ko'rinmaydigan juda mayda narsalarni kattalashtirib kursatadigan optik asbob. M.ning kattalashtirishi difraksion hodisalar (q. Difraksiya) tufayli cheklangan; u atigi 1500-2000 martani tashkil qiladi. Odam ko'zi 250 mm uzoqlikdagi zarralar urtasidagi masofani 0,08 mm gacha aniklikda farq qila oladi (bu raqam ko'pchilik odamlarda 0,20 mm ni tashkil etadi). Lekin mikrooblyekt lar (bakteriya, mayda kristallar va b.) o'lchami bundan ham kichik. Shu sababli, elementlari orasidagi masofa 0,25mkm li strukturalarni farq qilishga imkon beradigan (yalni ajratish qobiliyati 0,25mkm bo'lgan) M. mavjud (elektron M.niki - 0,01-0,1 nm). Ikki linzadan iborat tizimning tasvirni kattalashtirib berishi 16-a.dayoq Niderlandiya va Italiyadagi ko'zoynaksoz ustalarga mallum bo'lgan, (ikki linzali M.ni niderland ustasi 3. Yansen 1590y.da kurgan), lekin birinchi M.ni 1609-10y.larda G. Galiley ixtiro qilgan, murakkab M.ning hisobini 1872 y.da E. Abbe qilgan. M.da oblyektiv sifatida bir-biriga yopishtirilgan sferik linza va koma (tasvir buzilishi)ga to'gkrilangan axromatik linzalardan foydalaniladi. M.da ko'p linzali oblyektiv emas, balki ikki linza orasiga maxsus tiniq suyuqlik quyilgan immersion oblyektiv ishlatiladi. Immersion oblyektivda nur sochilishi kamayadi. Ultrabinafsha, infraqizil spektr sohasida ishlatiladigan M. oblyektivi yana ham sifatli bo'lishi zarur. M.da tekshiriladigan preparatlar o'zidan yorugklik chiqarmaydi, shu sababli uni yoritish lozim. Oblyektni yoritishning turli usullari mavjud. Uning yoritilishiga qarab tasvir kon-trastlari (anikligi) ortedi.
o'ulyar ham M.ning muhim kismi. Tekshiriladigan oblyektga qarab o'ulyarlar turlicha buladi. o'ulyar sifatida ko'rish trubasi (ko'pincha, Gyuygens tipidagi o'ulyar) ishlatiladi. Yoritishda mikro'ondensorlardan foydalaniladi; u linzalar tizimidan iborat. Mikro'ondentorlarga iris diafragmasi o'rnatiladi. Mikro'ondensorlarning tuzilishi ham har xil; balzilari bitta linzasi olib qo'yiladigan qilib yasaladi, bu hol mikrooblyektlarni tekshirishni osonlashtiradi.
Ishlatish sohasiga qarab lyuminessent, ultrabinafsha, qutblovchi, interferension M.lar; tekshirish oblyektiga qarab, biologik, elektron, metallografik M. va b. bo'ladi. Lyumi-nessent M. boshqa M.lardan ikkita (kondensor oldida va oblyektivdan ke-yin qo'yiladigan) yorugklik filtri mavjudligi bilan farqlanadi. Bulardan tashqari, maxsus M.lar ham mavjud, mas, tez va sekin utadigan jarayonlarni kinolentaga tushiradigan M., jarroxdik M.i, oziq-ovqat sifatini tekshiradigan M. va h.k. Fotografiya, tibbiyot, biol., fizika va kimyo sohalarida M. ko'p ishlatiladi. [1]

Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
