
Molekula
Molkula (lot. moles -massa, molecula -massacha) - moddaning kimyoviyxususiyatlari saqalanadigan eng kichik zarracha. Atomlardan iborat bokladi.
Molekula (lot. moles -massa) -muayyan moddaning barcha kimyoviy xossalarini namoyon qiladigan eng kichik zarrachasi. Bir xil (oddiy moddalarda) yoki har xil (kimyoviy birikmalarda) atomlardan tashkil topishi mumkin. Mustaqil ravishda mavjud bokla oladi. M.ning xossasi uning tuzilishiga - qanday atomlardan tashkil topganiga, ularning soniga, atomlarning fazoviy joylashish tartibiga, ular okrtasidagi tortishish kuchining tabiatiga bogkliq.
Hoz. vaqtda M.ning tuzilishini kimyoviy usullar bilan bir katorda mukammal fizik asboblar vositasida anik, bilish mumkin. M.larning tuzilishi bilan ularning xossalari okrtasidagi bogklanishni bilish mokljallangan xossaga ega boklgan moddalar olish yokllarini ancha osonlashtiradi. M.da atomlarning soni ikkitadan (mas, vodorod molekulasi N2, azot (P)-oksid N0) tortib bir necha mingga (mas, oqsillarda, polimerlarda) yetishi mumkin. M. tokgkrisidagi tushunchani 17-a.
da ilk bor L. Gassendi aytgan, 18-a.da M. V. Lomonosov M. ("korpuskula") tushunchasini talrifladi. 1811 y.daA. Avogadro M.ning atomdan farqini, moddalarning kimyoviy reaksiyaga kirishuvchi eng kichik boklagi ekanligini qayd qildi. M. tushunchasi 1860 y.da kokpchilik olimlar tomonidan uzil-kesil eltirof etildi. M.ning mavjudligi turli hodisalar - diffuziya, Broun harakati, rentgen nurlarini difraksiyalash singari qator hodisalarda bilvosita tasdiklandi.
Kvant mexanikasi nazariyasi yordamida M.ning tuzilishini chuqur okrganish mumkin bokldi. M. ilgarilama va aylanma harakatda boklishi bilan bir qatorda, uning tarkibiy qismlari ham turlicha harakat qiladi. M.ni tashkil etgan atomlarning yadrosi tebranma harakatda bokladi va yadro bu harakatida okzi bilan tortishib turgan elektron qatlamlarini ergashtiradi. Elek-tronlar yadroga ergashishdan tashqari, mustaqil harakatlana oladi. Bu harakatlarning hammasi kvant mexanikasi qonuniga bokysungan holda roky beradi va M. bir necha xil kvant holatda boklib, potensial energiyaga ega. M.ning potensial energiyasi, asosan, atomlar yadrolari urtasidagi masofaga bogkliq.
Atomning sath energiyasi birgina harakatga -elektronning atom yadrosiga nisbatan qarakatiga bogkliq. Shunga kokra, uning spektri ayrim chiziqlardan iborat (chiziqli spektr beradi). M.dagi ichki harakat bir necha xil boklib, anchagina murakkab. Shunga kokra, uning spektri ham murakkabdir. Elek-tronlarning M.ni tashkil qilgan atomlar yadrosiga nisbatan harakati bilan bir qatorda, yuqorida aytilgandek, atom yadrolari tebranma va aylanma harakatda bokladi. Shunga qarab, M.ning spektri -elektron, tebranma va aylanma spektriga boklinadi. Shu harakatlarda sodir bokladigan energiya okzgarishlari natijasida yokl-yokl spektr olinadi. M. spektri ultrabinafsha, kokzga kokrinadigan va infraqizil sohalarda kokriladi. M.ning spektrlarini tekshirib, uning kanday elementlardan tashkil topgani, atomlar orasidagi bogklarning tabiati va mustahkamligi haqida mulohaza yuritish mumkin. [1]

Manbalar
AOkzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda Okzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
