
Neytronografiya
Neytronografiya(neytron va...grafiya) -neytronlarning sochilishi asosida molekula, suyuklik va kristallarning tuzilishini o'rganish usuli. Kristallarning atom va magnit tuzilishi to'gkrisidagi mallumotlar neytronlar difraksiyasini kuzatishdan, molekula va kristalldagi atomlarning issiqlik tebranishlari haqidagi mallumotlar esa neytronlarning sochilishini kuzatishdan olinadi. Neytronlar elektr zaryadsiz zarra bo'lganligi tufayli ularning moddalarda sochilishi rentgen nurlari va elektronlarga nisbatan boshqacharoq bo'ladi. Magnitlanuvchi moddalar N.sini maxsus bo'lim - magnit N.si o'rganadi. Balzi hollarda N. rentgenografiya va b. usullarga nisbatan sa-maraliroq natija beradi. Mac, H. yo'li bilan yengil va ogkir elementlardan tashkil topgan kristallardagi vodorod va b. yengil element atomlarining o'rnini bevosita lash mumkin. N. sohasiga oid dastlabki ishlar (1946-48) E. Fermi nomi bilan bogkliq bo'lib, uning asosiy yo'nalishlari amerikalik olimlar E. Uollan va K. Shall tomonidan yoritilgan (1948).
N.da asosiy vosita yadro reaktorlari devorlaridan maxsus tirqish orqali chiqarilgan issiklik neytronlari (sekin neytronlar) dastasidir. Dasta ro'parasiga tekshiriladigan nishon -modda qo'yiladi. Nishondan sochilgan neytronlar maxsus hisoblagichlar yordamida qayd qilinadi. Yadro reaktorlari energiya spektri 0,06 eV sohasida maksimumga ega issiklik neytronlari manbai hisoblanadi. Ushbu energiyaga mos de Broyl to'lqin uz. A. ~ 1A kondensirlangan moddalardagi atomlararo maso-falar bilan qiyoslanadi. Neytronlar bu moddadagi atomlarning o'zaro joylashishini difraksiya yordamida tadqiq qilishga imkon beradi. Issiklik neytronlari energiyasining atomlarning issiklik tebranishlari energiyasi bilan qiyoslanishi moddaning dinamik xossalarini o'rganishga imkon beradi. Neytronning atomlarning magnit momentlari bilan o'zaro talsirlasha oladigan magnit momenti mavjudligi atomlarning kattaligini, joylashishini va magnit momentlarning o'zaro yo'nalishini tadqiq qilishga imkon beradi.
Sochuvchi modda (nishon) sifatida polikristall va mono'ristallar ishlatiladi. N. yordamida vodorodli birik-malar (xususan, osh tuzi, organik bi-rikmalar), tartib raqamlari bir-biridan keskin farq qiluvchi elementlar birikmalari (PbS, ThO2, WO2 va h. k.), tartib raqamlari bir-biriga yaqin elementlar birikmalari (GkeSO,, Ni3Mn va h. k.), bir elementning mallum izotoplaridan tuzilgan birikmalar va b. ko'pgina murakkab birikmalarning tuzilishi o'rganiladi. Birik-malar tuzilishini o'rganish uchun struktura N.si mavjud. Suyuq moddalarni tahlil qilishda qam N. juda qo'l keladi. Bunda tahlil qilinadigan modda solingan idish devorlaridan neytronlar deyarli susaymasdan o'tadi va rentgen nurlariga nisbatan 103 - 104marta kam yutiladi. Tajribalarning keng t-ra (1 dan 1500 K gacha) va bosim oraligida olib borilishi va b. omillar N. usulining boshka usullardan afzalligini ko'rsatadi. [1]

Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
