Optika (yun. optike -ko'rish haqidagi fan) -fizikaning yorugklikning tabiatini, yorugklik hodisalari qonuniyatlarini, yorugklik bilan moddalarning o'zaro talsirini o'rganadigan bo'limi. Yorugklikning to'gkri chiziq bo'ylab tarqalishi qadimda Mesopotamiya va qad. Misrda mallum bo'lgan hamda undan qurilish ishlarida foydalanishgan. Tasvirning ko'zguda hosil bo'lishi bilan mil. av. 3-a.da Aristotel, Platon, Yevklidlar shugkullanishgan. O.ning rivojlanishi I. Nyuton, R. Guk, F. Grimaldi, X. Gyuygens va b.ning ishlari bilan bogkliq. 11-a.da arab olimi Ibn al-Xaysam (Algazen) O. to'gkrisida risola yozgan bo'lsada, yorugklikning sinishi qonunini ifodalay olmagan. Faqat 1620-y.larda bu qonunni tajriba yo'li bilan golland olimi V. Snellius va R. Dekart isbotladi. 17-a.dan yorugklik haqida korpuskulyar va to'lqin nazariyalar paydo bo'la boshladi. Yorugklik korpuskulyar (zarra) nazariyasining targkibotchisi X. Gyuygens edi.
Yorugklikning to'lqin tabiati haqidagi tasavvurlar M. Lomonosov va L. Eyler tomonidan rivojlantirildi. 19-a. boshlarida ingliz olimi T. Yung va O. Frenel ishlari yorugklik to'lqin nazariyasining uzil-kesil gkalabasiga olib keldi. O. Frenel kristallooptika hodisalariga to'lqin nazariyasini qo'lladi. T. Yung yorugklik interferensiyasi hodisasini kuzatdi. Bu hodisa yorugklik to'lqin tabiatiga ega ekanligini ko'rsatdi. O. Frenel yorugklik interferensiyasi asosida yorugklikning to'gkri chiziq bo'ylab tarqalishini, turli difraksiya xrdisalarini va b.ni tushuntirdi. Yorugklikning sinishi va qaytishida yorugklikning qutblanishini fransuz olimi E. Malyus kuzatdi (1808) va fanga "yorugklikning qutblanishi" terminini kiritdi. M. Faradey yorugklik qutblanish tekisligining magnit maydonda burilishini kashf qildi (1846) va elektromagnetizm bilan O. orasidagi bogklanishni, to' kuchi elektromagnit birligining elektro-statik birligiga nisbati yorugklik tezligiga tengligini (3-10sm/s) topdi.
J. K. Maksvell elektromagnit maydon tushunchasini rivojlantirdi, yorugklik ham elektromagnit to'lqindan iborat, degan nazariyani yaratdi. U yorugklikning elektromagnit nazariyasiga asoslanib, yorugklikning hatto bosimi bo'lishini aytdi va uning son miqdorini nazariy aniqladi (1873). Uning nazariy tekshirishlari elektromagnit maydonning yorugklik tezligiga teng tezlik bilan tarqalishini ko'rsatdi. Italyan olimi A. Bartoli esa 1876 y.da yorugklik bosimining termodinamik asosini yaratdi. 1899 y.da P. N. Lebedev birinchi bo'lib tajriba yo'li bilan yorugklik bosimini anikladi. 1888 y. da G. Gers vakuumda tarqalayotgan elektromagnit maydonning tezligi yorugklik tezligiga teng ekanligini anikladi va J. Maksvell nazariyasini tajriba yo'li bilan tasdikladi.
Yorugklikning modsalar bilan talsirlashuvini 19-a. 90-y.larida juda ko'p olimlar, jumladan, nemis olimi E. Drude, G. Gelmgols va G. A. Lorents tekshirdilar. Lorents modda va yorugklikning elektromagnit nazariyasini yaratdi. Shu nazariya asosida O.dagi qator hodisalarni, mas, yorugklikning dispersiya hodisasi, dielektrik singdiruvchanlik ye ning elektromagnit to'lqin uzunligi X ga bogkliq bo'lishi va h.k.ni tekshirish va tushuntirish mumkin bo'ldi.
Klassik elektron nazariya ayrim optik hodisalarni tushuntirib bera olmadi va nazariya natijalari tajriba natijalariga, mas, mutlaq qora jismning issiklik nurlanishi spektrida energiya taqsimoti va b.ga mos kelmay qoldi. Bunday qiyinchilikni bartaraf qilish uchun M. Plank yorugklikning kvant nazariyasini yaratdi (1900). O.ning keyingi rivojlanishi kvant mexanika nazariyalari bilan bogkliq. Fotoeffekt hodisasi uchun Plank nazariyasini A. Eynshteyn rivojlantirib, yorugklik kvanti - foton tushunchasini fanga kiritdi (1905). Yorugklikning elektromagnit nazariyasi nisbiylik nazariyasining yaratilishiga mos bo'ldi.
O. shartli ravishda geometrik O. va to'lqin O.siga, fiziologik O., nochiziqli O. va b. xillarga bo'linadi. Geometrik O.da yorugklikning qaytishi va sinishi qonunlari asosida, yalni ikki muhit chegarasida yorugklikning sinishi va qaytishi natijasida oblyektlarning tasviri hosil bo'lishini tushuntirish mumkin. Unda fotometriya, yorugklik oqimi, yorugklik kuchi, yoritilganlik va yorugklikni miqsoriy ifodalovchi boshqa kattaliklar qaraladi. Geometrik O. fotometriya bilan birga O. texnikasi, yalni optik asboblar nazariyasi va ratsional yoritish, yorugklik dastasini taqsimlash va yo'naltirish tallimotining ilmiy asoslari bilan ham shugkullanadi.
To'lqin O.sida interferensiya, difraksiya va yorugklikning qutblanishi kabi yorutlik tabiati bilan bogkliq bo'lgan hodisalar o'rganiladi. Bu hodisalar nazariyalarining rivojlanishi yorugklik tabiatini to'la ochib berish bilan birga, yorugklikning qaytishi va sinishi qonunlarini ham tushuntirib bera oldi. Yorugklikning modda bilan talsiri tufayli har xil effektlar - mexanik (yorugklik bosimi, Kompton effekti), xususiy optik (yorugklikning sochilishi, fotolyuminessensiya), elektr (fotoelektr hodisa), kimyoviy (foto-kimyo va fotografiya effektlari), shuningdek, yorugklikning yutilishi va sochilishi, issiklik nurlanishi va b. kuzatiladi.
Yorugklikning yutilishi va sochilishi rang haqidagi tallimot asosini tashkil qilib, rassomlik sanlatida keng ishlatiladi. Mas, tiniq bo'lmagan muhitda yorugklikning sochilishi fotolyuminessensiya uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Lyuminessensiya hodisasi hozirgi zamon gaz razryad va lyuminessensiya yorugklik manbalarini yara-tish maqsadida qo'llaniladi. Bu yorugklik manbalari elektr energiyani ancha tejaydi. Ulardan lyuminissensiyalanuvchi ekranlar tayyorlashda foydalaniladi. Bu ekranlar rentgenologiya, televideniye, o'lchov asboblari va harbiy texnikada ishlatiladi. Fotoelektr hodisaga asosan o'lchov asboblari, har xil yorugklik relelari ixtiro qilindi. O. texnikasi va mashinasozlikda metall yo'i oblyektni nazorat qilish yorugklik intenferensiyasi hodisasiga asoslangan. Yorugklik difraksiyasi hodisasi arxitektura akustikasida ultraakustik to'lqinlarni optik qayd qilishga imkon beradi. Rentgen nurlarining molekulalar, ayniqsa, kristallardagi difraksiyasi moddalar strukturasini tahlil qilishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Fiziologik O.da odam ko'zining optik xususiyatlari, ko'z nuqsonlarini optik vositalar (ko'zoynaklar, linzalar va b.) yordamida to'gkrilash, ko'z kasalliklarining kelib chiqishiga ko'z optik xususiyatlari buzilishining talsiri va b. masalalar o'rganiladi.
O.ning amaliy qo'llanish sohasi keng, mas, spektral taxlil sohasida atom va molekulalarning spektrini tekshirish natijasida moddalarning tuzilishini aniklash mumkin. Spektral tahlil astronomiya, geol., biol., tibbiyot, tuproqshunoslik, sanlatshunoslik va kriminalistika ishlarida; metallurgiya, mashinasozlikda, neft, kimyo sanoati, yengil sanoat, geologiya-qidiruv ishlari va b. da qo'llaniladi.
o'zbekiston FA tarkibida akad. P. Q. Habibullayev rahbarligida "Issiklik fizikasi" bo'limining tashkil kilinishi (1977) respublikada O.ning zamonaviy fundamental yo'nalishlari bo'yicha i.t.ning keng rivojlanishiga asos yaratdi. Jumladan, lazer O.si, molekulyar tizimlar fizikasi, kondensatlangan muhitlar O.si, spektroskopiya, to'lqin jarayonlar fizikasi va b.ga oid i.t. ishlar bajarildi. Bo'limda moddalar yuqori t-raturaviy sintezi, strukturasi va xossalarini lazer nuri bilan boshkarishning yangi usullari ishlab chiqildi va ularning me-xanizmi, lazer nurining atomar muhitlar bilan talsiri o'rganildi (D. T. Alimov). 5 - 1000 va 80 - 2000 t-ra intervalida ishlaydigan pirometr (A. E. Aliyev), infraqizil jiyemning nurlanishini qayd qilishda ishlatilishi mumkin bo'lgan yangi tur priyomnik yaratildi (A. T. Mamadalimov, A. S. Zo'i-rova va X. T. Egamberdiyev). Kondensatlangan muhitlar optikasi sohasida o'ta toza shaffof muhitlarda lazer nurining tarqalishi bilan bogkliq optik hodisalar o'rganilib, unda yangi hodisa -tezkor keng polosali lyuminissensiya topildi. Nochizigkiy modulyasi-on nur tolalar Oxi yaratildi (M. A. Qosimjonov, E. A. Zohidov va S. S. Qurbonov). Lazer spektroskopiyasi sohasida nochizigkiy muhitlarda lazer nurining anomal ogkishi va o'z-o'zidan fo'uslanishi hodisalari kashf qilin-di (T. Usmonov, S. A. Baxromov), tibbiyotda va ilmiy izlanishlarda keng qo'llaniladigan eksimer lazerlar yaratildi (T. U. Arslonbekov). Muntazam bir jinsli bo'lmagan muhitlarda nurlar tartibsizligi xodisasi aniklandi (S. S. Abdullayev). Shuningdek, o'zMU hamda SamDU fizika f-tlarida qattiq va suyuq (yumshoq) muhitlar strukturasini hamda ulardagi relaksatsiyaviy jarayonlarni optik usullar bilan o'rganish sohasida keng qo'lamli tadqiqotlar olib borildi (B. M. Nosenko, A. A. Ayvazova, Sh. O. Ota-jonov, U. V. Valiyev -o'zMU; A. Q.Otaxo'jayev, F. X. Tuxvatullin, L. M. Sobi-rov, A. Jumaboyev va b. - SamDU).
Adabiyot
Born M., Volf E., Osnovi optiki [per. s angl.], M., 1973.
Ergash Nazirov. [1]

Optika (yun. ptij^ -"ko'rinish") fizikaningsohasi bo'lib, yorugkliktarz va xususiyatlarini, uning materiya bilan o'zaro talsirini, optik anjomlar qurishni o'rganadi. [2]Optika odatda ko'rinuvchi, ultrabinafsha va infraqizil yorugklik bilan shugkullanadi. Yorugklik elektromagnit to'lqin bo'lgani uchun, rentgen nuri, mikroto'lqinlar va radioto'lqinlar kabi boshqa elektromagnit radiatsiya shakllari o'xshash xususiyatlarni namoyon etadi. [2]

Aksariyat optik hodisalar yorugklikning klassik elektromagnit talrifi bilan tushuntirilishi mumkin. Yorugklikning to'liq elektromagnetik talriflari amaliyotda qo'llash uchun nihoyatda murakkabdir. Amaliy optika odatda soddalashtirilgan modellar bilan bajariladi. Ulardan eng keng tarqalgani, geometrik optika, yorugklikni to'gkri chiziq bo'ylab harakat etuvchi va moddalardan o'tganda yo'i qaytganda sinuvchi nurlar to'plami deb qaraydi. Fizik optika esa yorugklikning nisbatan murakkab modeli bo'lib, o'z ichiga geometrik optika bilan izohlanib bo'lmaydigan difraksiya va interferensiya kabi to'lqin samaralarini oladi. Tarixan, birinchi bo'lib yorugklikning nurga asoslangan modeli, keyin to'lqin modeli ishlab chiqilgan. XIX asrda elektromagnit nazariya ilgkorlashi yorugklik to'lqinlari aslida elektromagnit radiatsiya ekanligi kashfiyotiga olib keldi.
Balzi hodisalar yorugklik ham to'lqin, ham zarracha xossalariga ega bo'lgani bilan izohlanadi. Ushbu samaralarni tushuntirish uchun kvant mexanikasigamurojaat etiladi.