
Sayyora


Quyosh tizimisayyoralari miqyoslari.

Sayyora (sayyor, harakatchan) - keskin termoyadroviy reaksiyalardan xoli bo'lgan yulduz atrofida aylanuvchi, mehvaridao'zidan katta jism mavjud bo'lmagan va mehvarining ekssentrisiteti 0 ga yaqin bo'lgan osmon jismi. Quyosh tizimidagisayyoralar massasi va hajmi Quyoshnikidan bir necha o'n-yuz marta kam. Antik davrda, hatto undan avval yettita sayyora: Quyosh, Oy, Merkuriy, Venera, Mars, Yupiter, Saturn qo'zgkalmas yulduzlar orasidan ajratilib ko'rsatilgan edi. Bu yoritkichlarning hammasi Yer atrofida aylanadi, deb hisoblanardi. 16 asrboshidagina polyakastronomi, geliosentrik tizim muallifi Nikolai Kopernik Yer atrofida faqat Oy aylanishini, qolgan sayyoralar esa Yer kabi Quyosh tizimimarkazi bo'lgan Quyosh atrofida aylanishini ko'rsatdi. Quyoshning o'zi esa sayyora emas, u yulduzdir, chunki yorugklikni qaytarmaydi, balki o'zi chiqaradi. Oy ham sayyora emas - u Yer yo'ldoshi. Yangi davrda yana uch sayyora kashf etildi: Uran (1781, Villiam Gershel), Neptun(1846, Jon Adams, Urben Leverye, Iogann Galle), Pluton (1930, Persival Lovell, K. Tombo) (Pluton keyinchalik (2006-yildan) sayyora sifatida ko'rilmaydigan bo'ldi). Bundan tashqari minglab kichik sayyoralar (asteroidlar) ochilgan, ularning diametrlari bir necha yuz kilometr va undan kam.
Sayyoralar -Quyoshning tortish kuchi talsirida uning atrofida aylanuvchi yirik sharsimon jismlar. S. Quyosh atrofida aylanuvchi minglab mayda sayyora (asteroid) lardan farq qiladi. Ularni juda qadimdan qo'zgkalmas yulduzlar fonida siljib yurishidan sezib "adashgan yulduzlar", yalni S. deb atashgan. Quyosh atrofida aylanuvchi yirik S. 9 ta (Merkuriy, Venera, Yer, Mars, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun, Pluton). Ulardan 5 tasini oddiy ("qurollanmagan") ko'z bilan ko'rish mumkin.
Qadimda barcha S. va Quyosh Yer atrofida aylanadi deb noto'gkri talqin qilingan. 16-a. boshlarida polyak astronomi N. Kopernik S.ning Quyosh atrofida aylanish tartibini aniqladi. Italyan olimi G. Galiley o'zi yasagan teleskopda S.ni kuzatib, ular sharsimon jismlar ekanligini aniqladi. U Venerani ham xuddi Oy kabi turli fazalarda ko'rinishini kuzatib, S. o'zidan nur chiqarmasligini, balki Quyosh nurlarini qaytarishi hisobiga yulduzlarga o'xshab ravshan ko'rinishini aniqladi. Teleskop ixtiro qilingach, Quyosh sistemasida yana 3 ta yirik sayyora topildi: 1781 y.da ingliz astronomi V. Gershel Uranni, 1846 y. fransuz astronomi U. Leverye hamda ingliz astronomi J. Adams Neptunni va 1930 y.da amerikalik astronom Tombo Plutonni kashf etdi.
S. fizik tabiatiga ko'ra, Yer tipidagi S. va gigant S.larga bo'linadi: Yer tipidagi S.ga Merkuriy, Venera, Yer, Mars, gigant S.ga esa Yupiter, Saturn, Uran, Neptun kiradi. Pluton yaxshi o'rganilmaganligi uchun qaysi tipdagiga mansubligi hali aniq belgilanmagan. Yer tipidagi S.ning fizik tasniflarida bir qancha umumiylik bo'lib, ularning o'lchami va massasi uncha katta emas (Yer - ular ichida eng kattasi), qattiq sirt qobigkiga va atmosferaga (Merkuriydan tashqari) ham ega S.dir. Ularning o'rtacha zichliklari nisbatan yuqori bo'lib, Yer zichligiga (5,5g/sm3) yaqin.
Gigant S. o'lchami va massasi juda kattaligi bilan Yer tipidagi Sdan farq qiladi, o'rtacha zichliklari ularnikidan ancha kichik. Gigant S. nisbatan tez aylanishi, qattiq sirtga ega emasligi va juda qalin geliy hamda vodorodli (qisman metan - SN4 va ammiak - NH3 aralashmali) atmosfera qobikdarining mavjudligi bilan ham Yer tipidagilardan keskin farq qiladi. Quyosh atrofida bu ikki guruhga kiruvchi S. dan tashqari o'n minglab mayda S. (asteroidlar) ham aylanadi. Ular Quyoshdan o'rtacha 2,8 astronomik birlik masofada, Quyosh atrofida aylanadi; bu zona asteroidlar mintaqasi deb yuritiladi. S. ko'rinish shartlariga ko'ra ham 2 guruhga bo'linadi: orbitalari Yer orbitasining ichki qismida joylashgani -ichki (Merkuriy va Venera), tashkarida joylashgani esa tashki S. (Mars, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun va Plutonlar) deb ataladi. Ichki S. Quyosh chiqishidan oldin (sharq tomonda) va Quyosh botgandan so'ng (gkarb tomonda) davriy ko'rinish holatlarida bo'la oladi, tashki S. tunda turli paytlarda, jumladan, butun tun davomida ko'rinish holatlarida ham bo'lishi mumkin.
S.ning fizik tabiati 20-a. 2-yarmidan boshlab, sayyoralararo avtomatik st-yalar yordamida muntazam o'rganila boshladi. Xususan, Merkuriy "Mariner", Venera "Venera", Mars -"Mars", "Viking", gigant S. esa AQShning "Katta tur" dasturi bo'yicha uchirilgan. "Pioner10, 11", "Voyajer" avtomatik st-yalari yordamida samarali tadqiq qilindi. Yerdan turib olib borilgan bevosita kuzatishlar orqali topilgan S.ning yo'ldoshlari quyidagilar: Yerda 1 ta (Oy), Marsda - 2 ta, Yupiterda - 12 ta, Saturnda - 9 ta, Uranda - 5ta, Neptunda - 2ta, Plutonda - 1ta. Keyinchalik kosmik apparatlar yordamida gigant S. atrofida yana o'nlab yangi yo'ldoshlar topildi (q. Sayyoralarning yo'ldoshlari).
S.ning ayrimlari (Yer va Yupiter) sezilarli magnit maydoniga ega. Yer magnit maydonining kuchlanganligi uning geomagnit qutblarida 0,63 erstedni, geomagnit ekvatorida esa 0,31 erstedni tashkil etadi. Koinot qalridan va Quyoshdan kelayotgan kosmik nurlar va zarralar oqimi (asosan, elektronlar va protonlar) ni Yer magnit maydoni tutib qoladi. "Qafasga tushgan" bunday zarralarning energiyasi va konsentratsiyasi ularning Yer sirtidan uzo'ligi va geomagnit kengligiga bogkliq bo'ladi. Bunday zarralar oxiroqibatda Yer atrofida, geomagnit ekvatorni o'rovchi halqa yo'i kamar shaklini oladi.
Yer va Yupiter atrofida turli balandliklarda hosil bo'lgan va radiatsion kamar deb ataluvchi ana shunday kuvvatli elektron hamda protonlardan tashkil topgan kamarlardan bir nechtasi oxirgi yillarda kashf etildi.
Adabiyot
Ksanfomaliti L. V., Planeti otkritie zanovo, M., 1978; Kulikovskiy P. G., Spravochnik lyubitelya astronomii, M., 1971; Silkin B.I., V mire mnojestva lun, M., 1982; Mamatazimov M., Quyosh sistemasi haqida ocherklar, T., 1984. [1]
Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
