
Xalqaro birliklar tizimi
SI (fransuzcha Systme International d'Units) xalqaro birliklar tizimidir.
Xalqaro birliklar tizimi (SI - Sisteme Internationale) - fizik kattaliklarning asosiy va hosilaviy o'lchov birliklar tizimi. o'lchov va tarozilar bo'yicha Parijda o'tkazilgan 11Bosh konferensiyada qabul qilingan (1960). X.b.t.ni yettita asosiy birlik, ikkita qo'shimcha birlik va hosilaviy birliklar tashkil etadi. Asosiy birliklar: uzunlik birligi - metr (m), massa birligi - kilogramm (kg), vaqt birligi - sekund (s), termodinamik tra birligi - Kelvin (K), to' kuchi birligi - amper (A), yorugklik kuchi - sham, kandela (kd) va modsa mikdori - mol (mol). Ko'shimcha birliklar: yassi burchak birligi -radian (rad), fazoviy burchak birligi -steradian (ster). Hosilaviy birliklar asosiy ulchov birliklaridan foydalanib mallum fizik qonuniyat asosida aniqdanadi. Bunda koeffitsiyent ulchamga ega emas va birga teng deb olinishi kerak.
Fizik kattalikning berilgan birliklar tizimidagi asosiy fizik kattaliklar ulchamlari bilan bogklanishi ifodasiga shu kattalikning o'lchamli'gi deb ataladi. SI tizimida asosiy kattaliklar uzunlik, massa, vaqt, elektr to'i kuchi, termodinamik tra, yorugklik kuchi, modda miqdori o'lchamliklari moye ravishda L, M, T, I, Q, J, L^orkali ifodalanadi.
X.b.t. fan va texnikaning barcha sohalarini o'z ichiga kamrab oladi. X.b.t.da mexanik, issiklik, elektr, magnit va b. kattaliklar o'zaro bogklangan buladi. Ushbu tizimning asosiy va hosilaviy birliklari amaliy o'lchashlar uchun juda qulay hisoblanadi.
SI o'lchov birliklari
Asosiy o'lchov birliklar
Kattaliklar  o'lchov birliklari
Belgilanishi
o'zbekcha nomlanishi
xalqaro nomlanishi
o'zbekcha  xalqaro
Uzunlik metr metre (meter)
m  m
Ogkirlik (massa)  kilogramm
kilogram  kg  kg
Vaqt soniya second
s  s
To' kuchi  amperampere
A  A
Termodinamik harorat
kelvin kelvin  K
K
Yorug'lik kuchi  kandela
candela  kd  cd
Modda miqdori  mol
mole  mol  mol
Hosil bo'lgan o'lchov birliklari
Hosil bo'lgan o'lchov birliklari asosiy o'lchov birliklarini ustida oshirilgan matematik amallar natijasida yuzaga kelgan.
Hosil bo'lgan o'lchov birliklari
Kattaliklar  o'lchov birliklar
Belgilanishi  Ifodasi
o'zbekcha nomlanishi
xalqaro nomlanishi
o'zbekcha  xalqaro
Yassi burchak  radian
radian  rad rad
mm 1 = 1
Hajmiy burchak  steradian
steradian  sr sr
mm 2 = 1
Harorat (selsiy shkalasi bo'yicha)
Selsiy darajasi degree Celsius
C  C  K
Chastota Gerts  hertz
Gs  Hz  s 1
Kuch Nyuton newton
N  N  kgm/s
Energiya joul joule
J  J  Nm = kgm/s
Quvvat vatt watt
Vt  W  J/s = kgm/s
Bosim Paskal pascal
Pa  Pa  N/m = kgm 1s 2
Yorug'lik oqimi  lyumen
lumen  lm  lm  kdsr
Yorug'lilik  lyuks
lux  lk  lx  lm/m = kdsrm 2
Elektr zaryadi kulon
coulomb  kl  C  As
Potentsiallar farqi
volt volt  V  V
J/Kl = kgms 3A 1
Elektr qarshiligi
om ohm  Om  Y  V/A = kgms 3A 2
Elektr sig'imi farad
farad  F  F  Kl/V = kg 1m 2s 4A
Magnit oqimi  veber
weber  Vb  Wb  kgms 2A 1
Magnit induktivligi
tesla tesla  Tl
T  Vb/m = kgs 2A 1
Induktivlik genri
henry  Gn  H  kgms 2A 2
Elektr o'tkazuvchanlik
simens  siemens  Sm
S  Om 1 = kg 1m 2sA
Radioaktivlik bekkerel
becquerel  Bk  Bq
s 1
Kuchaytirilgan doza ionlashgan nurlanish
grey  gray  Gr  Gy
J/kg = m/s
Samarali doza ionlashgan nurlanish
zivert  sievert  Zv
Sv  J/kg = m/s
Katalizator shiddati
katal  katal  kat
kat  mols 1
SI ga kirmaydigan o'lchov birliklari
SI ga kirmaydigan balzi bir o'lchov birliklari, o'lchashlar bosh konferentsiyasi qarori bilan "SI bilan birgalikda qo'llanilishi mumkin".
o'lchov birliklari
Xalqaro nomlanishi
Belgilanishi  SI o'lchov birliklarida
o'zbekcha  xalqaro
daqiqa minute  min
min  60 s
soat hour  soat  h
60 min = 3600 s
sutka day  sut  d
24 soat = 86 400 s
gradus degree  
  (p/180) rad
burchak minuti  minute
'  '  (1/60) = (p/10 800)
burchak sekundi  second
''  ''  (1/60)' = (p/648 000)
litr litre (liter)
L  l, L  1/1000 m
Tonna tonne  t  t
1000 kg
neper neper  Np  Np
bel bel  B  B
elektronvoltelectronvolt
eV  eV  1,6021773310-19 J
massaning atom birligi
unified atomic mass unit
a. e. m.  u  1,660540210-27 kg
astronomik birlik
astronomical unit
a. birl.  ua  1,4959787069110 11 m
dengiz mili  nautical mile
mil  1852 m (aniq)
uzel knot  uz  1 soatda bosib o'tilgan 1 dengiz mili = (1852/3600) m/s
ar are  a  a  10 m
gektar hectare  ga
ha  10 4 m
bar bar  bar  bar
10 5 Pa
angstrem ngstrm
u  u  10 10 m
barn barn  b  b  10 28 m
Havolalar
SI brochure Xalqaro o'lchovlar va ogkirliklar byurosining saytida SIning tavsifi.
GOST 8.417-2002.
Bir birlikdan boshqasiga o'tuvchi kalkulyatorlar to'plami.
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
