
Statistik fizika
Statistik fizika-nazariy fizika bo'limi. Juda kup mikdordagi bir xil zarralar (molekula, atom, elektron va b.)dan tashkil topgan makroskopik jismlar, yalni tizimlar xossalarini alohida zarralar xossalari va ularning o'zaro talsirlariga asoslanib o'rganadi. Agar tizim soni cheklangan molekulalardan tashkil topgan bo'lsa, klassik mexanika qonuniyatlaridan foydalanib tizimdagi fizik hodisalarni o'rganish mumkin. Buning uchun molekulalarning boshlangkich vaqtda fazodagi o'rni, tezligi va ular orasidagi o'zaro talsir kuchlarining harakteri mallum bo'lsa, har bir molekula uchun harakat tenglamasini tuzish, keyingi istalgan vaqtda hamma molekulalarning fazodagi urinlarini, tezliklarini aniklash mumkin. Bu mallumotlar, o'z navbatida, turli fizik kattaliklarni, mas, molekulalarning idish devoriga ko'rsatayotgan bosimini va b. fizik kattaliklarni hisoblashga imkon beradi. Mas, tra 0 va bosim 1 atm bo'lgan sharoitda, 1 sm3hajmdagi gaz molekulalarining soni taxm. 2,7YU19 dona bo'ladi. Bunday ko'p sonli molekulalarning harakat tenglamalarini yechish, molekulalarning biror vaqtda fazodagi o'rni va tezliklarini aniklash mumkin emas. Ikkinchi tomondan kup sonli zarralardan tashkil topgan tizimda aloxida zarralarga xos bo'lmagan yangi xususiyatlar yuzaga keladi. Mas, muayyan muvozanatda turgan gazning fizik xossalari har bir molekulaning boshlangkich vaqtdagi holati, tezligi, yo'nalishi va b.ga bogkliq bo'lmay qoladi.
S. f.da tizimni tashkil etuvchi kup mikdordagi zarralar xususiyatlarini ularning dinamik nuktai nazardan harakterlovchi fizik kattaliklar qiymatlari bo'yicha taqsimot qonunlarini o'rganib, bu qonunlar asosida hisoblangan o'rtacha fizik kattaliklar yerdamida tizim xususiyatlari aniklanadi.
Tizimni tashkil etgan zarralar klassik mexanika yo'i kvant mexanika asosida tavsiflanishiga qarab, S. f.ni klassik statistika yo'i kvant statistika deyiladi. Kvant statistika umumiyroq va aniqroq bo'lib, klassik statistika uning xususiy holidir. Ammo hozirgi zamonda juda ko'p masalalarni hal qilishda klassik statistika yetarlidir.
S.f. 2 bo'lim: muvozanat S.f. va nomuvozanat S.f.dan iborat. Nomuvozanat jarayonlar S.f.si muvozanati buzilgan tizimlardagi jarayonlarning borishini ifodalovchi tenglamalarni molekulyar tuzilish nuqtai nazaridan keltirib chiqarish, kinetik koeffitsiyentlar (issiqlik o'tkazuvchanlik, diffuziya, yopishkrkdik)ni molekulyar harakteristikalar orqali ifodasini aniklash va nomuvozanat termodinamikani asoslash kabi masalalar bilan shugkullanadi. Muvozanatli jarayonlar S.f.si muvozanatsiz jarayonlar S.f.sining xususiy xoli bo'lib, termodinamik muvozanatdagi tizim xossalarini, ular orasidagi bogklanishlarni, shuningdek, termodinamikaning asoslash masalalarini o'rganadi.
S.f. ning rivojlanishi, asosan, 19-a.ning o'rtalaridan boshlangan. Unga J.Maksvell, R.Klauzius, L.Bolsman, 20-a.da esa nemis fizigi P.Drude, G.Lorents, J.U. Gibbs, polyak fizigi M.Smoluxovskiy, A.Eynshteyn, Sh.Boze, E.Fermi, P.Dirak va b. S.f.ning rivojlanishiga hissa qo'shishgan.
Adabiyot
Anselm A.I., Osnovo' statisticheskoy fiziki i termodinamiki, M, 1973; Vasilyev A.M., Vvedeniye v statisticheskuyu fiziku, M., 1980.
Abror No'lmonxo'jayev.
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
