Tovush mexanik energiyaning materiyabo'ylab to'lqinlaryordamida tarqalishidir. Tovush chastota, to'lqin uzunligi, davr, amplituda va tezlikbilan xarakterlanadi.
Kundalik turmushda tovush atamasini havoda tarqaluvchi va odam eshita oladigan to'lqinlarga nisbatan qo'llashadi. Biroq fizikada tovush deb har qanday materiyada tarqaluvchi mexanik to'lqinlarga aytiladi. Tovush va u bilan bog'liq hodisalarni o'rganuvchi fan bo'limi akustika deyiladi.
Bu atamaning boshqa malnolari ham mavjud, qarang: Tovush (malnolari).
Tovush (fizikada) -keng malnoda -gazsimon, suyuq yo'i qattiq muhitda to'lqin shaklida tarqaladigan elastik muhit zarralarining tebranma harakati. Tor malnoda -odam va hayvonlarning maxsus sezgi organlari orqali qabul qilisheshitish hodisasi. Eshitiladigan va eshitilmaydigan T. bor. Chastotasi 16 Gs - 20kGs gacha bo'lgan to'lqinlar inson qulogkida T. sezgisini uygkotadi. Chastotasi 16 Gs dan kichik bo'lgan elastik to'lqinlar infratovush deb ataladi. Chastotasi vq20 kGs Q 1 GGs bo'lgan to'lqinlar ultratovush va chastotasi u>1GGs dan yuqori bo'lgan to'lqinlar gipertovush deyiladi. Infra, ultra va gipertovushlarni inson qulogki eshitmaydi. Gaz va suyuqliklardagi T. to'lqini faqat bo'ylama to'lqin, qattiq jismlarda tarqaladigan to'lqinlar esa ham bo'ylama, ham ko'ndalang bo'lishi mumkin. T. tezligi quruq havoda 15 trada 0,34km/s, suyukdikda 152km/s, qattiq jismda 5Q6km/s (olmosda 18 km/s) bo'ladi.
Insonlar qabul qilgan T.larni ularning yuksakligi, tembri va qattiqligiga qarab bir-biridan farq qiladi. Ana shu har bir sublyektiv bahoga T. to'lqinining aniq fizik xarakteristikam moye keladi.
Har qanday real T. oddiy garmonik tebranish emas, balki mallum chastotalar to'plamiga ega bo'lgan garmonik tebranishlarning yigkindisidan iborat. Berilgan T.da ishtiro' etuvchi tebranishlar chastotalari to'plami T.ning akustik spektri debataladi. Agar T.da mallum intervaldagi barcha chastotaga ega bo'lgan tebranishlar ishtiro' etsa, u holda spektr tutash spektr deyiladi. Agar T. bir-biridan chekli intervallar bilan ajralib turuvchi diskret chastotali tebranishlardan tashkil topgan bo'lsa, spektr chizikli spektr deyiladi. Shovqinlar, mas., daraxtlarning shamolda shitirlashi tutash spektrga, cholgku asboblari T.lari esa chiziqli spektrga ega bo'ladi.
Yuza birligi orqali vaqt birligida T. to'lqini olib o'tayotgan energiya T. intensivligi deb ataladi. Elastik muhit bo'ylab T. tarqalganda u tarqalmagan paytdagiga nisbatan ortiqcha bosim hosil bo'ladi, uni T. bosimi deyiladi. T. intensivligi T. bosimining amplitudasiga hamda muhit xossasiga va to'lqin shakliga bogkliq. T. intensivligi Xalqaro birliklar tizimida VtGkm2larda o'lchanadi. T. intensivligi va chastotasiga bogkliq bo'lgan T. qattiqligi xarakateristikasi xam mavjud. Odam qulogki 1 -5 kGs chastota sohasida juda sezgir bo'ladi. Bu sohada eshitish bo'sagkasi, yalni eng kuchsiz eshitiluvchi T.larning intensivligi 10~12 VtGkm2, unga moye T. bosimi 10~5 NGkm2kattalikka teng. Odam qulogki eshitadigan T.ning eng yuqori intensivligi 1 VtGkm2 ga teng. Ult ratovush texnikasida bundan ham yuqori (104kVtGkm2 gacha) intensivlikka erishilgan. Ultratovushning bu xususiyatidan texnika, biol. va tibbiyotda keng foydalaniladi.
Adabiyot
Krasilnikov V. A., Zvukovie i ultrazvukovie volno' v vozduxe, vode i tvyordo'x telax, M., 1960; Cheld G., Zvuk, per. s angl., M, 1975.
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
