
Vaqt
Vaqt olamning fizik xarakteristikasi bo'lib, olam holatining ketma-ket o'zgarishida aks etadi.
Vaqt - 1) materiyaning asosiy yashash shakllaridan biri (q. Fazo va vaqt); 2) tabiatdagi biror davriy hodisaga, mas., Yerning o'z o'qi atrofida aylanish davriga nisbatan hisoblanadigan o'lchov birligi.
Vaqtni o'lchash. Yerning o'z o'qi atrofida aylanish davri bilan o'lchanadigan V. birligi sutka (bir kecha-kunduz) deb ataladi. V.ning kattaroq birliklari oy (Oyning Yer atrofida aylanish davri), yil (Yerning Quyosh atrofida aylanish davri)dir. Yerning uz o'qi atrofida aylanish davri yulduzlarga yo'i bahorgi teng kunlik nuqta-siga nisbatan olinsa, yulduz sutka si, Quyoshga nisbatan hisoblansa, haqiqiy Quyosh sutkasi, o'rtacha Quyoshga nisbatan esa o'rtacha Quyosh sutkasi deyiladi. Oyning yer atrofida yulduzlarga nisbatan aylanish davri - siderik oy (yulduz oyi), Oyning ikkita bir xil fazalari orasida o'tadigan davr -sinodik oy deyiladi. Nihoyat, Quyoshning Yer atrofida ko'rinma (vizual) harakati yulduzlarga nisbatan olinsa, siderik yil (yulduz yili), bahorgi teng kunlik nuqtasiga nisbatan hisoblansa,tropik yil hosil bo'ladi. Vaqtning eng kichik birligi qilib sutkaning 1/86400 qismiga teng vaqt -sekund qabul qilingan. Fan va texnikada sekundning mingdan, milliondan bir ulushlari bilan ham ish ko'riladi. Olimlar Yerning o'z o'qi atrofida notekis aylanishini aniqlashdi. Shuning uchun vaqt birligining o'zgarmasligini talminlash maqsadida nazariy efemerid sekund birligi qabul qilingan. Efemerid sekund tropik shlning 1/31556925,9747ulushiga teng (maxrajidagi raqam asrimiz boshi - 1900 tropik yildagi sekundlar soni). Vaqtning boshqa birliklari vaqt o'tishiga bogkliq bo'lmagan o'zgarmas birlik -efemerid sekund yordamida istalgan davr uchun hisoblanishi mumkin. Demak, vaqtning asosiy birligi qilib, efemerid sutkaning 1/86400ulushiga teng efemerid sekund qabul qilingan. Bunda Yerning o'z o'qi atrofidagi notekis harakati hisobga olingan. Bevosita kuzatishlarga asoslanib yulduz vaqti aniqlanadi. Uning asosiy o'lchov birligi yulduz sutkasi hisoblanadi. Yulduz sutkasining boshlanishi bahorgi teng kunlik nuqtasining yuqori kulminatsiya paytiga to'gkri keladi. Shu paytda yulduz vakti bilan yuradigan soatlar 0soat 0 min. 0 sek.ni ko'rsatishi kerak. Bahorgi teng kunlik nuqtasi Yerning nutatsion (q. Nutatsiya) harakati talsiridan xoli deb qabul qilingan vaqt o'rtacha yulduz vaqti deb ataladi. Yerning yulduzlarga nisbatan o'z o'qi atrofida aylanish davri 24 soat 0 min. 0,0084 sek. o'rtacha yulduz vaqtiga teng bo'ladi.
Kundalik hayotimizda asosan o'rtacha Quyosh vaqtidan foydalanamiz. o'rtacha Quyosh -ekvator bo'ylab tropik yil ichida bir marta tekis aylanib chiqadigan xayoliy nuktadir. o'rtacha Quyosh markazining yuqori kulminatsiya paytio'rtacha tush payti deb ataladi. o'rtacha Quyosh vaqti shu paytdan boshlanadi. o'rtacha Quyosh markazining pastki kulminatsiya payti yarim tun deb ataladi. Fuqaro vaqti shu paytdan (soat 24oy dan) hisoblanadi va taqvim (kalendar) kun o'zgaradi. Astronomiyada 1925y.gacha kun hisobi tush paytida o'zgarar, yalni yangi kun kunduzi soat 12 dan boshlanar edi. 1925 y.dan boshlab astronomiyada ham fuqaro vaqtidan foydalanilmo'da.
Tropik yil 366,2422yulduz sutkasidan iborat; bunda Yer Quyosh atrofini bir marta to'liq aylanib chiqadi, shu sababli, Quyoshga nisbatan Yerning o'z o'qi atrofida aylanish soni kam, yalni 365,2422 sutka bo'ladi. Shuning uchun 366,2422yulduz sutkasi 365,2422 o'rtacha Quyosh sutkasiga teng. Bundan quyi-dagi xulosalarga kelish mumkin. Yulduz vaqtining 24 soati -o'rtacha Quyosh vaqtining 23 soat 56min. 4,090 sekundiga, o'rtacha Quyosh vaqtining 24 soati -yulduz vaqtining 24soati 3 min. 56,555 sekundiga teng. Yudduz vaqtidan o'rtacha Quyosh vaktiga va aksincha o'tish uchun astronomik yilnomalarda boshlangkich meridianning har yarim kechasiga oid yulduz vaqti beriladi. Yer sharining har bir joyida shu joyning o'z mahalliy vaqgi bor. Bu vaqg o'sha joy meridiani -geografik uzunlamasiga bogkliq. Bir meridiandagi soatlar bir vaqtni ko'rsatadi. Yer gkarbdan sharqqa qarab aylangani uchun berilgan meridiandan sharqdagi joylarda soat kechro' vaktni, gkarbdagi joylarda ertaroqni ko'rsatadi. Ikki joyning mahalliy vaqtlari orasidagi farq shu joylar geografik uzunlamalarining soat, minut va sekundlar bilan hisoblanadigan farqiga teng.
Xalqaro kelishuvga binoan, Grinvich meridiani boshlangkich (nolinchi) meridian deb qabul qilingan. Grinvich fuqaro vaqti dunyo vaqti deb qabul etilgan. Har bir joyning o'z fuqaro vaqti bo'lishi o'zaro aloqa va sayohatlarda ko'p noqulayliklar tugkdiradi. Shu sababli, bir vaqtlar turli mamlakatlarda o'z poytaxt vaqtlarini qabul qilishgan. 1884y.dan boshlab, Yer shari 24 soat mintaqaga bo'lindi. Har bir mintaqadagi joylar bir xil vaqtga, yalni o'rtacha meridian vaqtiga ega bo'ladi. Mintaqalar Grinvich meridianidan boshlab 0dan 23 gacha raqamlanadi. Shuning uchun mallum mintaqa raqamiga teng songa farq qiluvchi butun soatga teng bo'ladi. Mas., Moskva va Sankt-Peterburg 2-mintaqada yotganligi uchun ularning mahalliy vaqti Grinvich vaqtidan 2 soat, Toshkent 5-mintakada joylashganligi uchun 5soat farq qiladi. Sobiq Ittifoqda mintaqa vaqti XKS dekreta bilan 1919y. 1 iyuldan boshlab kiritilgan. Tabiiy yorugklikdan samarali foydalanish hamda xalq xo'jaligi va turmushda elektr energiyasini mutanosib taqsimlash maqsadida ko'p mamlakatlarda yoz paytlarida soat millari 1yo'i bir necha soat oldinga suriladi (q. Dekret vaqti). Toshkent vakti deb yuritiladigan 5-mintaqaning dekret vaqti dunyo vaktidan 6 soat oldindadir.
Fizikada V.ni o'lchash o'rganiladigan jarayonlarga tezligi yo'i takrorlanish davri mallum boshqa jarayonlarni taqqoslashga asoslangan. Katta V. oraliqlari, mas., mln. va mlrd. yillar bilan o'lchanadigan osmon jismlarining yoshi ularning tarkibiga (vodorod va geliy miqdoriga) qarab aniqlanadi. Kichikroq vaqt oraligki - sutka, soat, minut va sekund turli soatlar yordamida o'lchanadi. Ilgari quyosh soati, suv soati va qum soatlar qo'llanilgan. Xozir V.ni juda aniq o'lchashga imkon beradigan mayatnikli, kvars va elektron soatlar ishlatiladi. V.ning juda kichik ulushlari (mas., 0,2- 0,01 sek.) boshqa usullar bilan o'lchanadi. Mas., portlash reaksiyalari sekundning yuzlarcha va minglarcha ulushi davomida o'tadi. Bunday jarayonlar ossillograf bilan qayd qilinadi. Balzan atom va yadro jarayonlari sekundning mln. va mlrd. ulushlari ichida o'tadi. Aniq V. astronomiya rasadxonalarining vaqt xizmatlarida maxsus asboblar yordamida yulduzlarni kuzatib aniqlanadi, juda aniq yuradigan soatlar yordamida "saqlanadi" va radiosignallar yordamida tarqatiladi. V.ning katta bo'laklarini o'lchash uchun yil birligiga asoslangan taqvim qo'llaniladi.
Elektronikaning rivojlanishi munosabati bilan 20-a. 60-y.larida astronomik kuzatuvlarga bogkliq bo'lmagan butunlay yangi vaqtni o'lchash tizimi paydo bo'ldi. Bu tizim kvant generatorlar (atom soatlari) bilan nazorat qilib turiladigan aniq kvars soatlardan foydalanish ga asoslanadi. V.ni o'lchashning bu tizimi atom vakti nomini oddi va TA /deb belgilandi. Etalon birlik sifatida atom sekunddan foydalaniladi. Uning qiymati seziy 133 atomidagi energiya o'tishlaridan birining rezonans chastotasi yordamida aniqlanadi. Vaqt xizmati atom soatlari yordamida aniq V. radiosignallarini berib turadi. TA vakt sekundlari davomiyligi har yili astronomik kuzatuvlar yordamida nazorat qilinadi. V.ni o'lchashning barcha tizimlari muntazam ravishda bir-biriga taqqoslab turiladi. Bunday taqqoslashlar natijalari idorasi Parijda joylashgan Xalqaro vaqt byurosi "Axborotlari"da ellon qilib boriladi. o'zbekistan FA. Astronomiya in-tida ham vaqt xizmati bilan shugkullaniladi (q. Astronomiya instituti, Vakt xizmati).
Adabiyotlar
Bakulin P. I., Blinov N. S, Slujba tochnogo vremeni, M., 1968. [1]
Fizikada: vaqt kvantlanmagan tashqi parametr, u o'zgarmasdir. Uning oqish tezligi konstantasiga hech qanday talsir o'tkazib bo'lmaydi. Biroq umumiy nisbiylik nazariyasiga ko'ra esa, vaqt fazo-vaqt tizimining manfiy ishorali to'rtinchi o'lchamidir, demak u o'zgara oladi (masalan, kuchli gravitatsion linza effektlaridagi kabi).
Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
