Java Books Maker     
///////////www.Sever.Uz//////////

Imom al-Buxoriy
(810-870)
Imom al-Buxoriy islom dunyosining eng mashhur kishilaridan. U kishini "muhaddislar imomi" deydilar. Muhaddis - "hadis biluvchi", "hadis aytuvchi" degani. Hadis esa payg'ambarimiz so'zidir. Bundan chiqadiki, u kishi payg'ambarimiz so'zlarini yig'gan, o'rgangan, aytgan allomadir. Namoz jamoa bo'lib o'qilganda, oldindagi boshlab boruvchi imom bo'ladi. Demak, Buxoriy barcha muhaddislarning eng oldingi qatorida turgan, hammalari tomonidan tan olingan ustozidir.
Islomda islomiy yashash va o'zaro muomala qilishning bosh kitobi Qur'oni karimdir. Qur'oni karim payg'ambarimizga vahiy qilib yuborilgan. "Vahiy" degani Olloh taoloning o'z sevgan bandasi diliga o'z so'zlarini, ya'ni ilohiy so'zlarni solishidir. Shuning uchun ham Qur'oni karimning yana bir nomi Kalomi Ollohdir, ya'ni Olloh so'zlaridir. Uni xalq orasida "Kalomulloh" deydilar.
Hadislar Qur'oni karimdagi oyatlarni tushuntiradi, sharoitga tatbiq etadi. Shunga ko'ra, ular o'z ahamiyati jihatidan Qur'oni karimdan keyingi eng muhim qo'llanmadirlar.
Hadislarni yig'ish payg'ambarimiz davrlaridan boshlangan. Lekin vaqt o'tishi bilan ularni saralash, ishonchlilarini ishonchsizlaridan ajratib olish qiyinlashib borgan. lslomni obro'sizlantirish, musulmonlarni chalg'itish uchun uning dushmanlari soxta hadislar to'qib tarqatganlar. Shuning uchun bu hadislarning kim tomonidan aytilganligiga va ularning shaxsiga alohida e'tibor berilgan. Hadisshunoslik degan fan hadislarning "sahih" (ishonchli)larini "nosahih" (ishonchsiz)laridan ajratish bilan shug'ullangan.
Payg'ambarimiz so'zlari - hadislar roviylardan yig'ilgan. "Roviy" ma'lumot beruvchi, aytuvchidir. Roviylar asosan ikki xil bo'lgan-sahobalar, tobeinlar. Sahoba deb payg'ambarimizni ko'rgan va u kishi bilan suhbatda bo'lganlarga aytilgan. Tobeinlar esa, payg'ambarimizni emas, sahobalarni ko'rib, ulardan eshitganlarini aytuvchilardir. Hadis ikki qismdan - sanad va matndan tashkil topgan. Sanad payg'ambarimiz so'zlarining qachon, qanday sharoitda, kimlar huzurida aytilganligi hujjati bo'lsa, matn uning mazmunidir. Imom al-Buxoriy mana shunday hadis ilmining Buxorodan yetishib chiqqan va butun dunyoga shuhrat taratgan allomasi edi.
U kishining hayot yo'llari ham ibratlidir.
Imom al-Buxoriyning ismi - Muhammad, otasining oti - lsmoil bo'lib, 810-yilning 21-iyunida Buxoro shahrida tug'ildi. Otasi lsmoil Buxoriy ham muhaddis edi, goho tijorat bilan shug'ullanardi. Lekin juda halol, xudojo'y odam edi. Zamondoshlari, uning xonadoniga mehnatsiz topilgan biror dirham ham pul kirgan emas edi, deb yozadilar.
Onasi ham diyonatli, qalbi Ollohda, qo'li duoda yuruvchi pokiza ayol bo'lgan. Aytishlaricha, Muhammadning ko'zi yoshligida jarohatlanib, ojizlanib qoladi. Tabiblarga qaratadilar, foyda bermaydi. Bir kuni ona tush ko'radi. Ibrohim alayhissalom unga qarata: "Ey volida, duolaring sharofatidan Olloh o'g'lingga ko'rish ne'matini qaytardi!" -deb xitob qilayotganmish. Cho'chib uyg'onib, o'g'lidan xabar olibdi Muhammadning ko'z-qaroqlarida nur o'ynardi.
Imom al-Buxoriy mana shunday oilada o'sdi. Otasi erta vafot etganidan, tarbiyfesida onasining xizmati katta bo'ldi. Kichkinaligidan hadis ilmiga ko'ngil qo'ydi. O'n yoshlaridan o'z zehni va yod olish quwati bilan ustozlarini shoshirib qo'ya boshladi. O'n olti yoshida minglab hadislarni yod bilar, ularning "sahih" - "nosahih"ligini birma-bir isbot qilib bera olar edi. U bular bilan cheklanmadi. Kesh bilan Marvdan Makka-yu Madinagacha, Babe bilan Hirotdan Bag'dod-u Basragacha, Nishopurdan Misr va Shomgacha yurtma-yurt, shaharma-shahar kezib, ilm o'rgandi, o'zi aytganidek, "mingdan ortiq ishonchli ulamodan hadis yozib oldi". Qanchadan qancha mashhur muhaddislar bilan uchrashdi, sahobalar va tobeinlarning hayot sanalarini birma-bir tekshirib, ularning har bir hadisini Qur'oni karim oyatlariga va payg'ambarimiz hayotlariga solishtinb chiqdi.
DIN TUFAYLI GUNOHLARDAN FORIG'	:
BO'LMOQLIKNING FAZILATI
Rasululloh bunday deganlar: "Halol bilan harom bor narsadir. Ammo ikkalasini bir-biridan farqlashda noaniqliklar mavjud. Odamlaming ko'pi ularni bilmaslar (halol yo harom ekanini). Shuning uchun kimki shubhali narsalardan o'zini tiygaydir, dinini kamchiliklardan, obro'yini ta'nadan saqlag'aydir va kimki shubhali narsalardan tiyilmaydir, u birovning ekini chekkasida qo'y boqayotgan cho'ponga o'xshaydir. Uning qo'y-larni ekinga tushirish ehtimoli bordir. Ogoh bo'lingizkim, har bir pod-shohning o'z chegarasi bordur. Ollohning yerdagi chegarasi harom qilingan narsalardir. Kishi badanida bir parcha go'sht bor, agar u tuzalsa, a'zolarning barchasi tuzalgaydir, agar u buzilsa, a'zolarning barchasi buzilgaydir. U qalbdir!"
ILM FAZILATI TO'G'RISIDA
Olloh taolo oyati karimasida: "011oh taolo sizlarning orangizdagi iymon keltirganlarni va ilmni yuksaltirganlarni bu dunyoda yarlaqab, martabasini ulug' qilg'aydir, oxiratda jannatga kirmoqlikni nasib etgusidir, Olloh taolo qilayotgan ishlaringizdan xabardordir", - deyilgan. Yana boshqa oyati karimada esa: "Yo Rabbiy, ilmimni ziyoda qilg'aysen, deb ayt!" - deyilgan.
OLLOHNING ILM TO'G'RISIDA NOZIL QILGAN KALOMI
Olloh taolo oyati karimasida: "Yo rabbiy, ilmimni ziyoda qilg'aysen, deb so'ra!" - deydi.
ILM O'RGANMOQ VA ILM O'RGATMOQNING FAZILATI
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar: "011oh taolo menga yuborgan hidoyat (Olloh taolo bandalariga ko'rsatgan to'g'ri yo'l, yo'llanma) singari ilm ham ko'p yog'gan yomg'irga o'xshaydi. Ba'zi yer sof, unumdor bo'lib, yomg'irni o'ziga singdiradir-da, har xil o'simlik-lar va ko'katlarni o'stiradir va ba'zan yer qurg'oq, qattiq bo'lib, suvni emmasdan o'zida to'playdir, undan Olloh taolo bandalarini foyda-lantirgaydir. Odamlar suvdan ichgaydirlar, hayvonlarini va ekinlarini sug'orgaydirlar. Ba'zi yer esa tekis bo'lib, suvni o'zida tutib qolmaydir, ko'katni ham ko'kartirmaydir. Bularni quyidagicha muqoyasa qilish mumkindir: Bir kishi Olloh ilmini (islomni) teran o'rganadir tera tushunadir va undan manfaatlanadir va Olloh yuborgan hidoyat'ni o'zi o'rganib, o'zgalarga ham o'rgatadir. Ikkinchi bir kishi ilm o'rganib odamlarga o'rgatadir. Ammo o'zi amal qilmaydir. Uchinchi bir kishi mutakabbirlik qilib, o'zi ham o'rganmaydir, o'zgalarga ham o'rgatmaydir Bulardan birinchisi mo'min, ikkinchisi fosiq, uchinchisi kofirdir".
YAXSHI MUOMALA QILINMOG'IGA KIM HAQLIROQ?
Abu Hurayra1 rivoyat qiladilar: "Bir odam Rasululloh sollallohn alayhi vasallamning huzurlariga kelib: "Yo Rasululloh, mening yaxsh muomala qilmog'imga kim haqliroqdir?" - deb so'radi. Janob Rasululloh "Onang!" - deb aytdilar. U: "Yana kim?" - deb so'radi. Janob Rasululloh "Onang!" - dedilar. U: "Yana kim?" - dedi. Janob Rasululloh "Onang!" - dedilar. U: "Yana kim?" - deb so'radi. Janob Rasulullor (bu safar): "Otang!" - deb javob qildilar".
ODAM OTA-ONASINI HAQORAT QILMAYDI!
Abdulloh ibn Amr2 rivoyat qiladilar: "Rasululloh sollallohu alayh vasallam: "Odam qiladirgan gunohi azimlardan biri - ota-onasin haqorat qilmoqdir!" - dedilar. Shunda: "Yo Rasululloh, odam o'z ota onasini qanday qilib haqorat qilmog'i mumkin?!" - deyishdi. Janol Rasululloh: "Birovning ota-onasini so'kkan odam o'z ota-onasin haqorat qilgan bo'lur", - deb javob qildilar".
QARINDOSHLARIGA MEHR-OQIBATLI ODAMNING RIZQI ULUG' BO'LMOG'I HAQIDA
Abu Hurayra raziyallohu anhu3: "Men Rasululloh sollallohu alayh vasallamning "Kimki rizqim ulug', umrim uzoq bo'lsin desa, qarindosh urug'lariga mehr-oqibatli bo'lsin!" deganlarini eshitganmen", - deydilai
Anas ibn Molik4 rivoyat qiladilar: "Rasululloh sollallohu alayli vasallam: " Kimki rizqim ulug', umrim uzun bo'lsin desa, qarindosh urug'lariga mehr-oqibatli bo'lsin!" - deganlar".
1	Abu Hurayra - sahoba, 676-yilda vafot etgan.
2	Abdulloh ibn Amr - sahobalardan.
3	Raziyallohu anhu - mazkur haqqiga aytiladigan duo.
4	Anas ibn Molik - sahobalardan.

Bularning samarasi sifatida bizga yigirmadan ko'proq asar qoldirdi. Buyuk alloma mehnatining naqadar kattaligini tasawur qilish uchun birgina ma'lumotni keltirish bilan cheklanamiz. U yolg'iz "Al-jome' as-sahih" (Ishonchli to'plam) kitobi ustida 16 yil ishlagan. Unga kiritil-gan 7397 hadis 600 ming hadisning ichidan saralanib olingan.
O'z aql-u zakovati va tinimsiz mehnati bilan olis yurtlarda beqiyos shuhrat topgan, "muhaddislar imomi", "muhaddislar sultoni" unvon-larini olgan al-Buxoriy nihoyat, ona yurtiga, Buxoroga qaytadi. Biroq ona Buxoroda u, afsuski, o'ziga munosib qadr topmaydi. Bir voqea yuz beradi-yu, u kindik qoni to'kilgan shahrini tark etadi. Bu voqea shim-day edi:
Shu yillari Buxoro amiri bo'lib turgan Xolid ibn Ahmad al-Buxoriy huzuriga ilm olish maqsadi bilan dunyoning turli tomonidan kelayotgan odamlar oqimini ko'rgach, u ham bolalarini o'qitmoqchi bo'ladi va olimga chopar yuborib, saroyiga kelib, ularga dars berishini buyuradi. Imom al-Buxoriy amir chopariga "Men ilmni xor qilmayman, uni hukmdorlar eshigiga olib bormayman", - deb javob beradi. Amir yana chopar yuboradi, u holda bolalari uchun maxsus vaqt ajratib, boshqalarsiz alohida saboq berishini talab qiladi. Buyuk olim yana rad etadi. Ilm olmoqlik Rasululloh sunnati ekanligini, shunga ko'ra, hamma tengligini, ilm kerak bo'lsa amir va uning bolalari uning uyiga yoki masjidga borishlari mumkinligini aytadi. Xullas, ora buziladi. Imom al-Buxoriyning Buxoroda turishi qiyin bo'lib qoladi.
Imom al-Buxoriy hayotining so'nggi yillari Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog'ida kechdi. U 870-yilning 31-avgustida vafot etdi. Qabri o'sha yerda, hozirgi Samarqand viloyati Payariq tumani Xartang qishlog'idadir.
Buyuk bobomiz to'plab, saralab bergan minglab hadislar mana, necha asrdirki, avlodlar uchun qo'llanma va yo'llanma bo'lib keladi. Mumtoz adabiyotimizning juda ko'p namunalari, minglab she'rlar, yuzlab dostonlar payg'ambarimiz so'zlari va amallaridan ilhom va oziq olib maydonga kelgandir. Hadislar sharhiga bag'ishlangan asarlarning esa sanog'iga yetib bo'lmaydi.
Quyida Imom al-Buxoriy kitoblaridan olingan ayrim hadislar bilan tanishasiz. Ular hayotning xilma-xil masalalariga doir ko'rsatmalardir. Masalan, dastlabki hadisda salom bermoqlikning g'oyat muhim xislat ekanligi uqtirilmoqda. Ahamiyatiga ko'ra ochga taom bergan bilan tens qo'yilmoqda. Ovqat ochni o'limdan asraydi. Salom-chi? Salom o'sha odamga tinchlik, omonlik tilamoqdir. Bu esa xayrixohlik - boshqalarga yaxshilik istamoq bo'ladi. Atrofdagilarga yaxshilik istamoq odam-garchilikning, musulmonlikning belgisidir. Demak, bir kishi ikkinchi kishiga salom berganida, u o'zida odamgarchilikni asragan bo'ladi. Bun-day ibratlar keltirilgan hadislarning har birida bor.
HADISLAR
("Al-jome' as-sahih"dan)
SALOM BERISH ISLOM AMALLARIDANDIR
Sahoba Ammor1 aytganlar: "Uchta xislatni o'zida mujassam qilgan kishining iymoni mukammal bo'lg'aydir:
-	insofli va adolatli bo'lmoq; jo
-	barchaga salom bermoq;    K/
-	kambag'alligida ham sadaqa berib turmoq".
Rasululloh2 sollallohu alayhi vasallamMan bir kishi so'radi: "Islomda eng yaxshi xislatlar qaysidir?" Dedilar: "Ochlarga taom bermoqlik, tanigan va tanimaganga salom bermoqlik".
MUNOFIQLIKNING ALOMATLARI
Janob Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Munofiqlikning uchta alomati bor: so'zlasa yolg'on so'zlar; va'da qilsa, bajarmas; omonatga xiyonat qilur", - deganlar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar: "Quyidagi to'rtta xislat kimda bo'lsa, aniq munofiq bo'lgaydir, kimdaki ulardan bittasi bo'lsa, uni tark etmaguncha munofiqlikdan bir xislati bor ekan, deyiladir:
-	omonatga xiyonat qilgaydir;
-	so'zlasa, yolg'on so'zlagaydir;
-	shartnoma tuzsa, shartida turmagaydir;
-	urishib qolsa, kek saqlagaydir va nohaqlik qilgaydir".
1	Ammor ibn Yosir (564-657) - Hazrat Alining yordamchilaridan, sahoba.
2	Rasululloh - Olloh elchisi, payg'ambar.
3	Sollallohu alayhi vasallam - payg'ambarimizning haqlariga aytilgan duo.
"Munofiq - ikkiyuzlamachi.

BARCHA ISHDA XUSHMUOMALALIK DARKORLIGI HAQIDA
Nabiy sollallohu alayhi vasallamning jufti halollari - Oysha razi-yallohu anho Urva ibn az-Zubayrga bunday deb aytib bergan ekanlar: !"Bir to'da yahudiylar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga kirib: "As-somu alaykum!" (ya'ni, "Sizga o'lim!") - dedi. Men ularning gapini anglab: "Va alaykumu-s-somu va-l-la'na!" (ya'ni, "Sizga ham o'lim va la'nat!") - dedim. Janob Rasululloh: "Yo Oysha, shoshmay turg'il! Olloh taolo barcha ishda xushmuomalalikni yoqtirg'aydir", - dedilar. Men: "Yo Rasululloh, ularning nima deganini eshitmay (anglamay) qoldingiz!" - dedim. Janob Rasululloh: "Sizlarga ham, dedim-ku, axir!" - dedilar".
KIBR HAQIDA
Horisa ibn Vahb al-Huzo'iy rivoyat qiladilar: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Ahli jannat kimlar ekanligin aytaymi?" - dedilar-da, odamlardan javob kutmay: "Har bir zaif va bechorahol odamdir, u gar Ollohni o'rtaga qo'yib qasam ichg'aydir, so'zsiz ustidan chiqg'aydir", - dedilar, so'ng: "Ahli do'zax kimlar ekanligin (ham) aytaymi? Har bir qo'pol, quruq gerdaygan, beqanoat va dimog'dor odam ahli do'zaxdir", - dedilar".
BOLAGA RAHMDILLIK QILMOQ, UNI O'PIB QUCHOQLAMOQLIK HAQIDA
Sobit Anasdan naql qiladilar: "Nabiy sollallohu alayhi vasallam Ibrohimni qo'llariga olib o'pdilar, hidladilar".
Nabiy sollallohu alayhi vasallamning jufti halollari bo'lmish Oysha onamiz Urva ibn az-Zubayrga bunday deb aytgan erkanlar: "Bir ayol ikki qizalog'ini yetaklagan holda huzurimga tilanchilik qilib keldi. U yoq-bu yoqni qarab bir dona xurmodan bo'lak hech narsa topolmadim. O'sha xurmoni unga berib erdim, o'zi yemay ikki qizalog'iga bo'lib berdi. So'ng, o'rnidan turib chiqib ketdi. Shu asnoda Nabiy sollallohu alayhi vasallam kirib kelgan erdilar, bo'lgan voqeani aytib berdim. Janob Rasululloh: "Kimki ana shunday qizaloqlarga muruvvat qo'lini cho'zg'aydir, ular uni do'zax otashidan parda bo'lib to'sib turg'aydir-lar", - dedilar"...
Umar ibn al-Xattob raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga bir qancha asirlarni olib keldilar. Ularning ichida bir ayol ham bo'lib, o'z oralaridan biror go'dakni topib olsa, darhol uni bag'riga bosib emizar erdi. Janob Rasululloh (buni ko'rib) bizga: "Nima deysizlar, anavi ayol o'z bolasini o'tga tashlay olg'aymi?" - dedilar. Biz: "Yo'q, aslo, tashlay olmas!" - dedik. Shunda janob Rasululloh: "011oh taolo o'z bandalariga bolasiga mehribonchilik qilayotgan manavi ayoldan ham mehribonroqdir!" -dedilar. ("Insonki, o'z bolasini o'tga tashlay olmas erkan, Olloh taologa ham o'z bandasini do'zax o'tiga tashlamog'ligi g'oyat og'irdir")".
ZAKOT BERMAYDIGAN (ODAM)NING GUNOHI
Olloh taolo bu xususda bunday deydir:
"Xazina-xazina tilla va kumushlar jamlab, Olloh yo'lida sarf qilmaydirganlarni qiyomat kuni beriladirgan qattiq azobdan ogoh qilingizlar! O'shal kuni butun jamlagan xazinalari jahannam o'tida qizdirilib, u birlan xazina sohibining peshonasi, ikki biqini va orqasi dazmol qiling'aydir. Jamlagan mol-dunyongizning sizga ko'rsatadirgan oqibati mana shul bo'lur. Jamlagan xazinalaringizning mazasini qiyomat kuni bir tatib ko'ringiz-chi!"
QARINDOSHLARIGA ZAKOT BERMOQ HAQIDA
Nabiy sollallohu alayhi vasallam: "Qarindoshlariga zakot bergan odamga ikkita savob tekkaydir - biri qarindoshlariga oqibat qilgani uchun, ikkinchisi - zakot bergani uchun", - dedilar...
BADGUMONLIK1 GUNOHLIGI HAQIDA
Abu Hurayra rivoyat qiladilar: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Badgumon bo'lmanglar, badgumonlik - eng yolg'on so'zdir. Gap poylamanglar, tirnoq ostidan kir qidirmanglar, bir-biringiz bilan bahslashmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizni yomon ko'rmanglar, arazlashmanglar. Aka-uka tutinib, Ollohning (solin) bandalari bo'linglar", - dedilar".
1 Badgumonlik - yomon fikrga borish.	r
MEHMONNING MEZBONGA: "SEN YEMAGUNINGCHA       I
MEN HAM YEMAYMAN", DEB AYTMOG'I HAQIDA        ,-,,,,,
Abdurahmon ibn Abu Bakr raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: "(Otam) Abu Bakr bir mehmonni (yokim mehmonlarni) uyga olib keldilar. O'zlari ersa janob Rasulullohning huzurlariga ketib, o'sha yerda ancha vaqt ushlanib qoldilar. Qaytib kelganlaridan so'ng, onam: "Bu kecha mehmoningizni (yoki mehmonlaringizni) intizor qilib qo'y-dingiz-ku!" - dedilar. Otam: "Ularni ovqatlantirmadingmi?" - deb so'radilar. Onam: "Ularning oldiga ovqat qo'yib erdik, yeyishmadi", - deb javob berdilar. (Otam) Abu Bakr g'azablanib so'kindilar va ta'blari tirriq bo'lib: "Men ovqat yemayman!" - deb qasam ichdilar. Shunda men bir joyga berkinib olgan erdim, otam: "Ey nodon, qayerdasan?" - deb chaqirdilar. Onam: "Siz ovqat yemasangiz, men ham yemay-man!" - dedilar. Mehmon (yoki mehmonlar) ham otam ovqat yemagunlaricha ovqat yemasligini (yemasliklarini) bildirib, qasam ichdi. Shundan so'ng otam: "Bizni shayton vasvasa qilayotgan ko'rinadir", - dedilar-da, ovqatni olib kelishni buyurdilar. O'zlari ham ovqat yedilar, mehmonlar ham yeyishdi. Shunda, idishdagi ovqat, ular qancha yeyishmasin, kamayish o'rniga tobora ko'payib borardi. Buni ko'rib otam: "Ey Baniy Firosning singlisi, nechun bunday bo'layotir?" - dedilar. Onam: "Ko'zlarimga ishongim kelmaydir, yemasimizdan ilgari bunchalik ermas erdi, juda ko'payib ketibdir!" - dedilar. Hamma ovqatdan to'yguncha yedi, undan janob Rasulullohga ham yubo-rishdi. Aytishlaricha, payg'ambarimiz ham o'sha ovqatdan tanovul qilib-dilar".
RIYO1 VA SHUHRATPARASTLIK HAQIDA
Jundub2 raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Kimda-kim xayrli ishlarini shuhrat topmoq niyatida ovoza qilg'aydir, Olloh taolo ham qiyomatda uni sharmanda qilib, ovoza qilg'aydir, kimda-kim xayrli ishlarini odamlar meni ko'rib qo'ysinlar deb ko'z-ko'z qilg'aydir, Olloh taolo ham qiyomatda uni barcha bandalari o'rtasida izza qilg'aydir", - dedilar".
1	Riyo - ikkiyuzlamalik.	\    ...
2	Jundub ibn Abdulloh - sahobalardan.

ZOLIM KIMDIR?
Olloh taolo: "011oh taolo nozil qilgan yo'1-yo'riqlarga muvofiq hukm qilmaydirganlar - zolimdurlar!" - deydi.
OLLOH QAVLI'
Olloh taoloning qavli: "Aytgil! Agar Rabbimning so'zlarini yozmoc uchun dengiz siyoh bo'lsa ham, Rabbimning so'zlari tugamog'idar awal dengiz tugab qolgaydur va basharti bizlar shul kabi boshqa de-ngizlarni ham madadga chaqirsag-u, yer yuzidagi barcha daraxtlarn qalam qilsak ham, yetti dengizdan madad olib turgan dengiz Ollol taoloning so'zlarini bitmoqqa yetmagaydur. Rabbingiz boimish Ollol taolo olti kunda osmonlar birlan yerni yaratib, so'ng Arshga o'ltirdi Tun kunni tezda quvib yetib qamrab olgaydur va quyosh, oy va yulduzla Olloh taoloning amriga itoat etib harakat qilgaylar, zero yaratmoq v; amr qilmoq uning o'zigagina xosdur!.."
HADIS HAQIDA TUSHUNCHA
Hadis - islom dinida Qur'ondan keyin turadigan ikkinchi muqaddas lanba bo'lib, Muhammad alayhissalomning hayoti va faoliyati, lining iniy va axloqiy ko'rsatmalarini o'z ichiga oladi. Muhammad payg'ambar jror gap aytgan, biror ish qilib ko'rsatgan yoki boshqalar qilgan iron-bir ishni ko'rib turib, uni man etmagan bo'lsa, ana shu uch olat sunnat hisoblanadi. Ana shunday xatti-harakatlar yoki ko'rsatmalar adis deb yuritiladi. Hadislarda islom dinining qonun-qoidalari bilan Sirgalikda insoniy fazilatlar ham keng tashviq qilinadi, insoniylik sha'-iga dog' tushiradigan yomon sifatlar qoralanadi. Ya'ni, hadislarda 'zaro do'stona munosabatlar, qarindosh, ota-ona va farzandlarning laq-huquqlari, mehr-oqibat, halollik, poklik, adolat, insof-tavfiqli olish targ'ib qilingan. Razolat, kibr-u havo, adovat, hasad, xiyonat, olg'onchilik, fitna-fasod, zulm kabi illatlarga nafrat tuyg'ulari ifo-alangan.
Vaqt o'tishi bilan turli ijtimoiy ziddiyatlar, dindagi ichki g'oyaviy urashlar natijasida soxta hadislar ham paydo bo'la boshlagan. Natijada [adis ilmi bilan shug'ullanuvchi olimlar - muhaddislar hadislarni shonchli manbalar asosida qayta ko'rib chiqishga, ularning haqiqiylarini oxtalaridan ajratishga kirishganlar. Shunday qilib, islom olamining turli erlarida hadis ilmining yirik targ'ibotchilari va mualliflari paydo bo'la toshladi.
Hadis ilmining rivojlanishiga, ayniqsa, bizning yurtimizdan yetishib :hiqqan muhaddislar ulkan hissa qo'shishgan. Abu Abdulloh Muhammad bn Ismoil al-Buxoriy, Abu Tso Muhammad ibn Iso at-Termiziy, Abu Muhammad Abdulloh ibn Abd ar-Rahmon ad-Dorimiy as-Sa-narqandiy o'z umrlarini hadis to'plash va ularni o'rganishdek muqaddas shga bag'ishlaganlar.
Mashhur muhaddislar orasida Imom Buxoriy eng oldingi o'rinda uradi. Uning yozgan kitoblari ichida eng mashhuri "Al-jome' as-;ahih" (bu asar "Sahih al-Buxoriy" nomi bilan ham mashhur) isaridir. Imom Buxoriygacha o'tgan muhaddislar hadis kitoblariga )archa eshitgan hadislarini kiritar edilar. Hadislarni barcha shartlari ?ilan tekshirib, ularni sahih (ishonchli) yoki g'ayrisahih (ishonarsiz) qismlarga ajratmas edilar. Birinchi bo'lib bu uslubni Imom Buxoriy joriy etgan.
Hadislar tuzilishiga ko'ra, yuqorida ta'kidlanganidek, ikki qism-dan - hadisning mazmuni (matni) va uning sanadidan iborat. Hadislarni bir-biridan eshitib, rivoyat qilib, avloddan avlodga qoldirib kelgan roviylar ro'yxati hadisning musnadi deyiladi. Muhammad payg'ambardan so'ng biron-bir hadis yozib olingunga qadar o'tgan vaqt ichida ushbu hadisni bir-biriga naql qilib kelgan roviylar tartibida (musnadda) uzilish bo'lmasa, bunday hadislar ishonchli hisob-langan.

donoligi", "xalq donishmandligi" demakdir. Xalq og'zaki ijodini o'rga-nuvchi fan folklorshunoslik deb ataladi.
Xalq ijodiyotining yaratilishi va yashash tarzi og'zaki usulda amalga oshadi. Ya'ni bunday asarlar og'zaki ravishda ijro etilishi sababli ularning mazmuni va shakli o'zgarishi, unga yangi qismlar qo'shilishi yoki biron-bir qismi tushib qolishi mumkin.
O'zbek xalq og'zaki ijodi eng qadimiy san'atlardan biri bo'lib, u jahon xalqlari poetik ijodi taraqqiyotida alohida o'rin egallaydi. O'zbek folklorida turlar va janrlar quyidagicha tashkil topgan.
Epik tur - mif, afsona, rivoyat, ertak, naql, latifa, lof, terma, doston va boshqalar.
i Lirik tur ?- marosim folklorining deyarli barcha ko'rinishlari, ^olalar folklorining ko'pgina turlari, qo'shiqning hamma xillari, ashula va shu kabilar.
Dramatik tur - og'zaki drama, qo'g'irchoq o'yin, askiya, xalq teatrlari va shu kabilar.
Maxsus tur - maqol, matal, topishmoq kabilar.
Xalq og'zaki ijodi asrlar davomida misqollab to'plangan, ne-ne sinovlardan o'tgan, insonlarga hamisha madad bo'lib kelgan noyob xazinadir. Bizning vazifamiz ana shu xazinani ko'z qorachig'idek asrash va yanada boyitish hisoblanadi.
TOPISHMOQLAR
' Barcha xalqlar og'zaki ijodining eng sevimli, qiziqarli va o'ziga xos :uri topishmoqlar hisoblanadi. Topishmoqlarni ba'zan "topmacha", "jumboq", "matal" deb atashgan. Mumtoz adabiyotda ular "chiston" lam deyiladi. Topishmoq hammabop ommaviy janrdir. Ularda xalq layotining barcha qirralari - turmush madaniyati, urf-odatlari va boshqa ihatlari, inson va uni o'rab olgan olam o'xshatishlar, taqqoslashlar, savollar vositasida ifodalanadi. Topishmoqda yashirin ma'no ko'pincha Tiajoziy shaklda keltiriladi, aniqrog'i, narsa nomi biron-bir qush, hayvon, 3uyum, o'simlikka qiyoslangan holda beriladi. Topishmoqni yechmoqchi jo'lgan kishi unda keltirilgan ko'chma belgilarini xayolida mantiqan ;olishtiradi va uni hayotdagi belgilarga to'g'ri kelishiga qarab javobni topadi. ropishmoq, awalo, aqlni chiniqtiradigan, ayniqsa, bolalarni yoshlikdan mantiqiy fikrlashga undaydigan tarbiya vositasi bo'lsa, ayni paytda ko'ngilochar o'yin ham hisoblanadi. Topishmoqni aytilgan vaqtda yecha olmagan kishi "jazolanadi". Topishmoqning javobi uchun "shahar" yoki "qishloq" beradi.
Topishmoqlar kishining tasawuri va tafakkurini o'stiradi, ayniqsa bolalarni topag'on bo'lishga, hozirjavoblikka o'rgatadi.
Topishmoqlar nasriy va she'riy shaklda ixcham, sodda va ravon qofiyali uslubda to'qiladi. Ular o'zida yashiringan predmetlar miqdoriga qarab bir va bir necha misrali bo'lishi mumkin. Topishmoqlarda narsalarning sifati, belgilari, o'xshashligi, mayda unsurlari batafsil ta'rif qilinadigan bo'lsa, ular ikki, uch, to'rt va undan ko'p misralarda ifodalanadi. Bulardan tashqari qochiriqlar, ramziy obrazlar, mubola-g'ali so'zlar ko'paygan sari topishmoqlar hajmi oshib boradi. Topishmoqlarda o'xshatish, sifatlash, mubolag'a, kichraytirish, metafora, jonlan-tirish kabi badiiy tasvir vositalari va usullaridan keng foydalaniladi.
Topishmoqlar tuzilishiga ko'ra bir yoki bir necha predmetli bo'lishi mumkin. Masalan, "Qoziq ustida qor turmas" (tuxum). Ushbu topishmoqda bir predmet - tuxum o'zining rangiga ko'ra qorga, shakli jihati-dan o'tkir uchli narsa "qoziq" ustida turolmaydigan suyri (ellips)ga o'xshatilyapti. "0'zi bir qarich, soqoli qirq qarich" (igna) topishmog'i ham bir predmetli bo'lib, ignani anglatadi. Undan o'tkazilgan uzun ip soqolga o'xshatilyapti. Topishmoqlarning bir necha predmet yashiringan turlari ham bo'ladi. Masalan, "Bir daraxtda o'n ikki shox, har shoxda o'ttiz yaproq - bir yog'i qora, bir yog'i oq" topishmog'ining javobi yil (daraxt), o'n ikki oy (shox), o'ttiz kun (o'ttiz yaproq), o'ttiz kecha va kunduz (bir yog'i qora, bir yog'i oq).
Topishmoq shunday ajoyib janrki, unda g'ayritabiiy tuyulgan narsa aslida siz bilan biz kundalik hayotda ko'rib-bilib turgan narsa bo'lib chi-qadi. "Teg desa tegmaydi, tegma desa tegadi" (lab) yoki
"Chin qushim, chinni qushim,
Chin tepaga qo'ndi qushim,
Tumshug'ini yerga berib,
Xalqqa salom berdi qushim".	(Choynak)
Topishmoqlar xalq og'zaki ijodining boshqa janrlari, jumladan, doston va ertaklar ichida ham uchraydi. Ular doston va ertaklar mazmunini boyitib, ularning qiziqarliligini, o'qishliligini ta'minlayai.



       Maqsud       SHAYXZODA
(1908-1967)

o'zbek adabiyotining XX asrdagi ulkan vakillaridan biri Maqsud Mas'um o'g'li Shayxzodadir. U 1908-yili Ozarbayjonning Agdash (Oqtosh) shahrida ziyoli oilada tug'ilgan. Otasining kasbi shifokorlik bo'lib, she'riyatni nihoyatda sevgan, farzandlariga ham adabiyotga muhabbat tuyg'usini singdirgan inson edi. Shayxzoda tug'ilgan shahrida maktab ta'limini olgach, Ozarbayjon poytaxti Bokudagi Oliy pedago-gika institutiga sirtdan o'qishga kiradi. 1925-yildan muallimlik qila bosh-laydi. 1928-yili u hurfikrliligi, ya'ni Ozarbayjonni mustaqil davlatga aylantirish haqidagi erkin fikrlari uchun ayblanib, Toshkentga badarg'a qilinadi. Ayni shu davrdan boshlab to umrining so'ngiga qadar Shayx-zodaning butun hayoti o'zbekiston bilan bog'lanadi. U awal turli gazeta va jurnallar tahririyatlarida muharrir, 1935-1938-yillarda o'zbekiston Fanlar komiteti qoshidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim, 1938-yildan hayoti so'ngigacha Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika instituti o'zbek mumtoz adabiyoti kafedrasi o'qituvchisi bo'lib ishladi-
Shayxzodaning dastlabki ijod namunalari 1929-yildan e'lon qilina boshlandi. 30-yillarda shoirning "o'n she'r", "Undoshlarim", "UchincW kitob", "Jumhuriyat" nomli to'plamlari dunyo yuzini ko'radi. Ana s to'plamlari bilan Shayxzoda o'zbek adabiyotida o'ziga xos shoir sifatida tanildi va tan olindi.
Uning ijodi 40-yillarda, Ikkinchi jahon urushi davrlarida aymq^0.q pardalarga ko'tarildi. Butun insoniyatga tahdid solayotgan fashizmni qilish, hayotni, tiriklikni, shon-u sharafni saqlash, xalqni ruhan y ^^ maslikka, matonatga da'vat etish shoirning o'sha yillari chop etilgan hun", "jang va qo'shiq", "Kapitan Gastello", "Ko'ngil deydiki"  to'plamlarining bosh mavzusi bo'ldi. Shu yillarda Shayxzoda ijodining bir mumtoz namunasi "Jaloliddin Manguberdi" tarixiy dramasi yaratildi. yan^.  tariximiz to'g'risidagi hikoyalardan yaxshi bilasizki, o'lkamizni
Yill asrlarda Chingizxon qo'shinlari bosib olmoqchi bo'lganida, yurtiimizning mard o'g'lonlaridan Jaloliddin Manguberdi dushmanga qarshi qattiq kurash olib boradi. o'z vatani mustaqilligini saqlash
chun mardonavor turib jang qiladi. Mana shu tarixiy shaxs siymosi va shonli o'tmish sahifalarini badiiy haqqoniylik bilan tasvirlash "Jalo-liddin Manguberdi" dramasining muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Pyesa Hamza nomidagi o'zbek davlat akademik drama teatrida (hozirgi o'zbek Milliy akademik drama teatri) sahnalashtiriladi. Botir lashkarboshi Jalo-liddin siymosini sahnaga buyuk aktyor Shukur Burhonov olib chiqadi. Shayxzoda urushdan keyingi yillar tinch hayot va yaratuvchilik zavqini tarannum etgan she'rlardan iborat "o'n besh yilning daftari", "01qishlarim", "Zamon torlari", "Shu'la", "Chorak asr devoni" kabi to'plamlarini nashr ettiradi. 1957-yili qadim poytaxtimiz Toshkent haqida teran falsafiy va nihoyatda ehtirosli tuyg'ularga boy "Toshkentnoma" dostonini yozadi. Tarixiy mavzulardagi izlanishlarini davom ettirib, 1960-yilda "Mirzo Ulug'bek" tragediyasini yaratadi. Bu asar o'zbek dra-maturgiyasi rivojida juda katta o'rin tutadigan pyesadir. Buyuk bobokalonimiz, dunyo falakshunos olimlari ichida e'tirof topgan, ulug' Amir Temurdan so'ng temuriylar nasabini olamga tanitgan Mirzo Ulug'bek siymosi asarda muhabbat va ulug'vorlik bilan tasvir etiladi. Uning inson va shoh, shoh va olim, ota sifatidagi siymosi falsafiy teranlikda, badiiy baquwat she'riy satrlarda ochib beriladi. Bu obrazni  Snukur Burnonov katta mahorat bilan ijro etgan. Mazkur asarlar yaratilishidan awalroq, 50-yillarning boshlarida aqsud Shayxzoda ham "qatag'on" siyosatining qurboni bo'lib, "xalq
ushmani" degan tuhmatlar bilan qamaladi. 50-yillarning o'rtalarida etikS unchilik qralanib, ko'p halol insonlar qatori Shayxzoda ham ozod dosto U irodasini bukay, qizg'in ijod bilan mashg'ul bo'ldi. She'rlar, ^ayak ^ ?mmatik asarlar bilan birga Shekspir, Pushkin, Lermontov, ijodidan^ - ' Nozim Hikmat kabi jahon adabiyoti namoyandalari chumir -i   oUnalar qUdL 01im sifatida Msher Navoiy she'riyati haqida
nuqur toy tadqiqotlar yaratdi.
Shoir 1967-yilning 19-fevralida xastalikdan vafot etadi. Uni vafotidan so'ng olti jildlik "Asarlar"i nashr etiladi. Mustaqillik yillarid^ marhum Maqsud Shayxzoda ijodi va qilgan xizmatlari haqiqiy qad topib, 2001-yili "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan taqdirlandi
"ISKANDAR ZULQARNAYN" ERTAK-DOSTONI HAQIDA
o'zbek adabiyotida she'riy ertak-dostonlar yaratish tajribasi boy tarixga ega. Folklor asarlarini, ya'ni xalq orasida og'izdan og'izga o'tib, kene tarqalgan ijod namunalarini shoirlarimiz tomonidan o'z dunyoqarashi va zamonasiga mos ravishda qayta ishlab, she'riy shaklga solish an'anasi Furqat Abdulla Avloniy, Elbek, Qudrat Hikmat, Zafar Diyor kabi shoirlar ijodida uchraydi. Bu adabiy janrda, ayniqsa, Hamid Olimjon yuksak maho-rat ko'rsatgan. tjning 30-yillarda yaratilgan "Oygul bilan Baxtiyor", "Semurg' yoki Parizod va Bunyod" kabi ertak-dostonlari yosh kitobxonlar o'rtasida juda mashhurdir. o'z do'sti kabi Maqsud Shayxzoda ham xalqimiz o'rtasida keng yoyilgan "Iskandar Zulqarnayn" ertagini adabiy jihatdan qayta ishlab, uning tarbiyaviy ahamiyatini kuchaytirib, she'riy shaklga soladi.
Milodgacha, ya'ni yangi kalendar bo'yicha hisoblangan hozirgi ikki ming yillik tarixga qadar bo'lgan davrlarda qadim Yunonistonda Aleksandr Makedonskiy nomli buyuk bir shoh-fotih o'tgan. U juda ko'p mamlakatlarni bosib olib, u yerdagi barcha moddiy va ma'naviy boyliklarni talagan, odamlarni qul qilgan. U uzoq janglar qilib, hozirgi o'rta Osiyo yerlarini ham o'ziga bo'ysimdirgan.
Uni, Yunonistondan bo'lgani uchun, o'rta Osiyo xalqlari Iskandar Rumiy deb ham ataganlar. Bu jahongir haqida turli rivoyat va ertaklar to'qiganlar. o'sha ertak va rivoyatlar Nizomiy Ganjaviy, Xisrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy kabi ulug' Sharq shoirlari ijodiga ham o'ziga xos ta'sir ko'rsatganki, u haqda og'zaki afsonalar qaton mazkur adiblarning teran falsafiy dostonlari ham yaratilgan.
Maqsud Shayxzoda aynan xalq tomonidan berilgan sifat - "Iskanaa Zulqarnayn", ya'ni shoxli Iskandar haqidagi rivoyatni o'rganib, u g'oyaviy va badiiy jihatdan boyitib she'riy doston yaratadi.
Unga ko'ra Iskandarning boshida shoxi bor ekan. Uni hech kini bjjJ11 ekan. Qaysi sartarosh sochini olsa, ertasiga gumdon qilinar ekan-ish shungacha boribdiki, mamlakatda sartarosh qolmabdi. Oxirgisin kelibdilar...
Tskandar unga debdi:	-	o'tmish, keksa asrlar
-	"Ustarangni tayyorla,	Karvonlarga qo'nimgoh,-Sochlarimni qirq - tashla,	Atroflarin o't tutgan, Ehtiyot bo'l ham jiddiy!"	Tubi suvsiz va quruq, So'ngra ochsa qalpoqni	Shunday qadim bir quduq - Sartarosh nima ko'rdi:	Ki, ajal ham unutgan. . Yorilib ketdi o'ti -	Usta o'zin shodlanib Boshda ko'rdi qo'sh shoxni.	Choh labiga yiqipti. Iskandar unga dedi:	Boshin chohga suqipti,
-	"o'ldirmayman seni man,	Dilida hasrat yonib - Yolg'iz qolding yurtda san,	Chohga bir so'z aytipti: (Rostakam u toq edi),	- "Voydod, dunyolar shohi Biroq tiling tiymasang,	Iskandarning bor shoxi!" Ayta ko'rsang sirimni,	So'ngra tinchib qaytipti. Go'rda ko'rgin yeringni,	Qo'rg'on qarab chopipti, Tez juvonmarg bo'lasan!	Asta qochgan nomard deb, ; Nima qilsin bechora,	o'chdi dildan bu dard deb, Qo'lida bormi chora?	Ko'ngli orom topipti. Ko'nib qoldi noiloj...	o'tib ketmish u chog'dan Har kun, har kun kelardi,	Ming yilliklar qush kabi, Shu edi uning ishi,	o'smir ko'rgan tush kabi. Dunyoda ikki kishi	Chohni bosib tuproq-qum Mudhish sirni bilardi.	Bunda o'sgan g'arovzor, Sartaroshning dilida                  -^   Qamishlar qator-qator
Bu - bir dard, bu - yuk edi^	Go'yoki lashkari Rum...
Tog'lardan buyuk edi -	Bir kun oshiq bir cho'pon
Rostni ko'msang yurakka,	Poda haydab yo'l bosib
Parchalab chiqar yana,	(Shu ekan taqdir-nasib!)
^, Topib bir kun bahona,	Qamishlarga qiziqqan.
Qovushajak u erkka.	Bir nozik va sarvqomat
.. Bir tun sho'rlik sartarosh	-       Qamishni yoqtiripti,
Bir dalaga chiqipti,	Pichoq bilan qiripti,
Har tomonga boqipti.	Nay qilay deb nihoyat,
*uvat ekan tog'-u tosh,	Uni kuyga moslapti,
"or edi bunda bir choh,	Xullas, xo'p nay sozlapti.
^adim chog'dan yodgor,	Nayni labga olipti,
Endi chalay deb g'azal,	Cho'pon hayron qolipti-
Eshitsin dildor go'zal,	Iskandar emas ho'kiz
Hayhot, garang qolipti:	Negadir boshda mo'giz?'
Bosilganda panjasi	Gap har yon tarqalipti
Naydagi pardalarga,	Shunday xizmat qilib nay
Zo'r berib o'pkalarga	Ochilipti shoh siri,
Chiqmapti natijasi.	Laqabning yana biri
Faqat naydan bir ovoz:	To'qilipti ko'p o'tmay.
"Voydod, dunyolar shohi	Iskandarni - "Zulqarnayn"
Iskandarning bor shoxi!"	o'sha chog'dan hamma der
Hadeb qilibdi parvoz...	Ya'niki - qo'sh shoxli er.
Asar muallifi mashhur rivoyatni she'riy shaklga solarkan, dunyoda hech bir yomonlik jazosiz qolmaydi, tuban ishlarni qanchalik yashirmang, u baribir bir kuni oshkor bo'ladi, degan ibratli g'oyani ilgari suradi. Bu fikrni biz ertakda sirni oshkor etgan nay misolida, uning mohiyatidagi ramziy ma'nodan anglaymiz. Nafaqat bu g'oya, yana o'z haddini bilmay, nafs balosiga berilgan, zulm, zo'rlik bilan ezgulikni mahv etib, o'z maqsadiga erishmoqchi bo'lgan yovuz kishilar pirovardida xalq la'natiga uchrab, avloddan avlodlarga yomon nom bilan o'tadi, har xil xunuk laqab orttirib mazax bo'ladi, degan fikr ham ertak-dostonning ibratli xulosasidir.
SHUKRULLO   
(1921-yilda tug'ilgan)      
"UMR HAQIDA ERTAK> SHE'RI
So'nggi 10-15 yil oralig'ida e'lon qilingan "Javohirlar sandig'i", "Kafansiz o'milganlar", "Tirik ruhlar" kabi nasriy asarlari bilan Sizga ham nomi tanish bo'lgan shoir va yozuvchi Shukrullo (Shukrullo Yusupov) 1921-yili Toshkent shahrida tug'ilgan. Uning otasi adabiyot va san'atga ixlosmand, jumiadan, buyuk o'zbek shoiri G'afur G'ulom bilan yaqin tanish, suhbatdosh bo'lgan o'qimishli, ziyoli kishi edi. Asli kasbi emchilik bo'lib, umr bo'yi xalq tabobati bilan shug'ul-langan.
Shukrullo maktab ta'limidan so'ng pedagogika bilim yurtida, Toshkent Davlat pedagogika instituti (hozirgi pedagogika universiteti) da tahsil oladi. o'zbekiston Yozuvchilar uyushmasida, badiiy adabiyot nashriyotida ishlaydi. Uning "Baxt qonuni" deb nomlangan birinchi she'ri 1939-yilda e'lon qilingan. 40-yillarda shoirning ketma-ket "Birinchi daftar", "Qalb qo'shiqlari" to'plamlari, "Chollar" dostoni chop etiladi. Keyinroq "Hayot ilhomlari", "Umrim boricha", "Inson va yaxshilik", "lnson - inson uchun", "Ikki qoya", "Otash va gul", "26-tongotari" kabi yigirmadan ortiq she'rlar va dostonlar to'plamlari nashr etiladi.
Vatanm kuylash, uning bunyodkor, fidoyi farzandlarini ulug'lash, qiar do'stligi g'oyalari o'sha to'plamlarning asosiy mazmuninie griagan. Agar bu xususiyatlar shoirning dastlabki she'rlarida juda bo'rtib
<<Sunnga" bo'lsa, keyinroq, ayniqsa, 70-80-yillarga kelib "Zarralar",
yanchiq", "Yashagim keladi", "Sening baxting" kabi to'plamlarida inson va xotira, odamiylik kabi teran ma'noli tushunchalar o'z she' riy aksini topdi. Misol sifatida quyidagi satrlarga e'tibor beraylik:	
Shukr qil, nolima, tashvishim ko'p deb, Bilasanmi, tashvish tugaydi qachon? Tashvishing rao'l bo'lsa, orzularing ko'p, Orzusiz yashamas hech tirik inson. Harakatim ko'p deb zorlanma hech vaqt, Yer ham hech tinmaydi, tinsami... hayhot!.. Intilish, izlanish, doim harakat, Shundan iboratdir tiriklik, hayot!
Shoir Siz - bolalar uchun ham "Bahor sovg'asi", "Yulduzlar" nomli kitoblar chop ettirgan. Uning "Xatarli yo'l", "To'ydan keyin tomosha", "Tabassum o'g'rilari", "o'g'rini qaroqchi urdi", "Janjal", "Unsiz faryod" kabi qator sahna asarlari o'zbekiston teatrlarida sahnalashtirilgan. Gyote, K. Gotsi, A. Blok, T. Shevchenko, A. Tvar-dovskiy, Q. Quliyev, Mustay Karim kabi jahon adabiyotining ko'plab vakillari ijodidan qilgan tarjimalari o'zbek o'quvchilari tomonidan iliq kutib olingan.
80-yillarda shoir "Asr bahsi" deb nomlangan dostonini e'lon qiladi. Bu asarda shoir Yer kurrasiga, butun insoniyatning taqdiriga xavf solayotgan urushni, atom, vodorod bombalarini, ya'ni butun tirik mavjudotni yo'q qilib yuboradigan qirg'in qurollarini yaratuvchi kishilarni qoralaydi. Buyuk ilmiy-texnik kashfiyotlar tinchlikka, bunyodkorlikka, hayotimizni farovon va obod etishga xizmat qilmog'i kerak degan fikrni badiiy obrazlarda ifoda etadi.
Shu davrlarga qadar faqat she'r va dostonlar, she'riy pyesalar yozish bilan shug'ullangan shoir Shukrullo 80-90-yillarda badiiy proza sohasida tajribalar qilib ko'radi. Ustozlari va turli donishmandlar tilidan hikoya qiluvchi "Javohirlar sandig'i" asarini e'lon qiladi. Bu asar tezda shuhrat topib, turli tillarga tarjima etiladi. Birinchi tajribadan so'ng Shukrullo "Kafansiz ko'milganlar" deb nomlangan xotira qissasini yaratdi.
Qiziquvchan va zukko o'quvchilar televizor, kinoekranlarda, gaze a va jurnallarda "qatag'on" yoki "qatag'on qurboni" degan so'zlarni ko p bor eshitgan va o'qigan bo'lsalar kerak.
o'zbekistonimiz oq va qizil imperiyaning mustamlaka o'lkasig vlantirilgan bir yuz-u o'ttiz yil davomida xalqimizning o'z erki va ozodligi uchun kurashgan minglab asl o'g'lonlari - ma'rifatli, ziyoli zotlarni, turli sohalarda faoliyat ko'rsatgan halol insonlarni vaqti-vaqti bilan yo'q qilib, qatag'on etish odat tusiga kirgan edi. Ularni otib, qarnab, Sibir kabi uzoq sovuq o'lkalarga surgun etilib, qirg'in qilinardi. 50-yillarda ana shunday qatag'on qurbonlaridan biri bo'lgan Shukrullo Sibir lagerlarida o'zi ko'rgan dahshatli voqealarni qalamga oladi. Tuhmat va haqsizlik tufayli qamalib, qiyinchiliklarga chidolmay vafot etgan vatandoshlarini janozasiz, kafansiz chuqur xandaqlarga ko'mib yuborilganiga, xo'rliklarga guvoh bo'lgan adib, bor kechmishlarini badiiy haqqoniylik bilan tasvirlab beradi. Erksizlik va adolatsizlikni qoralaydi. Kishilarni tarix saboqlaridan xulosa chiqarib olishga chaqiradi.
Xuddi shunday g'oyalar ilgari surilgan "Tirik ruhlar" romani Shuk-rulloning so'nggi yillarda e'lon qilgan asaridir. Unda XX asr boshlarida mamlakatimizda yuz bergan hodisalar, xalqimizni savodli, ma'rifatli qilib, o'zligini, o'z haq-huquqlarini tanib, siyosiy ozodlikka erishishi uchun kurashgan fidoyi ajdodlarimiz, xususan, birinchi o'zbek yuristi Ubaydulla Xo'jayev hayoti va faoliyati hikoya qilinadi. Bu mard msonning kurashlari tarixi va 30-yillarga kelib qatag'onga uchragan fojiali taqdiri tarixiy dalillar, hujjatlar va yozuvchining badiiy mushohadalari asosida yoritib beriladi.
Qadrli o'quvchi! Shoir va adib Shukrulloning hayoti, ijodi bilan qisqacha tanishganingizdan so'ng, endi mazkur muallifning aynan Sizlarga mo'ljallab yozilgan "Umr haqida ertak" asari ustida to'xtal-moqchimiz.
Bolalik - yoshligimda,	Ot-ulovsiz yursa ham,
Bobom aytardi ertak.	Ko'p yurtni ko'rgan ekan.
Eshitardim zerikmay,	Baliqday suzg'ich ekan
o'yinlarni etib tark.	Daryolardan o'tishda.
Afsus bilan bobomning	Yamoq ham tikar ekan,
(Xotiramdan chiqmaydi),	Mohir ekan har ishda.
Umr haqida aytgan	Qancha yurtlarni kezib,
Ertagi u shundaydi:	Ozod xalqni ko'rmabdi.
oor ekan-da, yo'q ekan,	o'z baxtini so'zlagan
Bir sayyoh bo'lgan ekan.	Bir odam ham bo'lmabdi.
J
Umrini o'tkazibdi	Lekin har yil, har kuni	
Qutulmay oh-u zordan.    "	o'tgan g'am-u tashvishda.
Nogoh chiqib qolibdi	Bu olim qirqda o'lib,
Bir qabriston - mozordan.	Umri o'tgan alamda.
Taajjubda qolibdi	Bir oygina erkinlik
o'qib qabr toshini.	Ko'ribdi shu olamda.
Uchdan oshiq ko'rmabdi	Erkinlikda o'tgan kun
o'lganlarning yoshini.	Umr hisobdir, xolos.
Birida der: bu dehqon	Uch yoshdan ortiq umr
Umr ko'rgan yil yarim.	Ko'rgan odam yo'qdir, rost!
Bu odam bir oy yashab,	Shunda bechora sayyoh
o'zi bo'lgan zo'r olim.	Iltimos qilmish darrov.
Har bir qabr toshida	Vasiyatimni aytay,
Yoshini qilgan izhor,	Agar bo'lsa bemalol.
Ammo sayyoh bu sirni	Yetib baloyi qazo
Tushunolmabdi zinhor.	o'lar bo'lsam men agar,
Mozor shayxin chaqirib,	Qabr toshimga faqat
So'rabdi sababini.	Shuni yozing, birodar:
Shayx boshin quyi solib,	Bu odam sayyoh bo'lib
Bayon etmish sirini:	Izlagan erkinlik, baxt.
Olti oylik dehqonning	Maqsadiga yetolmay,
Asl yoshi oltmishda.	Tug'ilib o'lgan bevaqt.
Bu mungli rivoyatdan anglashiladiki, inson yorug' dunyoda ko'p yillar sog'-omon yashashi mumkin, biroq bu umr faqat g'am-u tashvishda, qullik, xo'rlikda o'tsa, uni insoniy hayot deb bo'ladimi? Odamlar ozod, erkin vatanda yashasa, halol mehnat qilib bunyodkorlik bilan farovon hayotga erishsalar, shundagina yashadim deyishga haqlidirlar demoqchi bo'ladi shoir.
Shoir bobosining ertagi go'yo shu yerda yakun topganday tuyuladi. Biroq sayyoh o'z qismatidan alam chekib, yana hassasini qo'lga oladi-yu, jahongashtalikda davom etadi. Uning taqdiri nima bo'lganini ertak-dostonning ikkinchi qismida bilib olamiz.
Yillar o'tib, bobo bilan nabira katta shaharni ko'rgani yo'lga tushadilar,
	tasodifan beli bukchaygan, qo'lda hassasi bilan bazo'r sudralib
	ketayotgan bir cholga duch keladilar. Yo'lda hamroh bo'lib, uning yoshi, nima tashvishda yurganini so'raganlarida, qariya birdan yig'lab yuboradi. Ko'p yillar dunyo kezib, necha kasb-u hunarlar bilan shug'ullanib, baxt topolmaganligini, umri behuda o'tganini hikoya qiJadi. Shunda nabira bobosi aytib bergan ertakni eslab, o'sha sayyoh chol qarshisida turganini anglaydi. Uni o'z uyiga olib kelib, yuvib-taraydi va ozod, erkin hayot qurayotgan yurti bilan tanishtiradi. Sayyoh umri davomi izlagan jannatmakon yurt shu ekanini, erk-u ozodlik mana shu mamiakatda qaror topganini ko'radi. Shu yerda yashab qoladi.
Shoir o'z ertagini shunday quvonchli yakun bilan nihoyaiar ekan, ozod yurtning baxtiyor odamlari uzoq yashaydi, shuning uchun hurlik va istiqlolning qadriga yetmoq, uni asrab, o'z mehnatimiz, yaxshi ishlarimiz bilan uni mustahkamlamog'imiz kerak degan xulosaga keladi. Inson o'z umrini behuda, keraksiz narsalarga emas, aksincha, ezgu ishiarga, bunyodkoriikka, ulug' maqsadlarni amalga oshirishga sarflamog'i lozimligini ta'kidlaydi. Umr haqidagi ertakning ibratli sabog'i mana shunda deb biladi.
Hans Khstian
ANDERSEN
Bolalar, darsligingizning ertaklarga bag'ishlangan qismida muallifi aniq ertaklar, ularni yaratgan adiblar haqida so'z yuritgan edik. Darhaqiqat, jahon adabiyotidagi ertaknavis adiblar ijodi adabiyotning, ayniqsa, bolalar adabiyotining oltin xazinasi hisoblanadi. Hozirda asar-lari bolalar va kattalar orasida qo'lma-qo'l bo'lib kelayotgan Sharl Perro, Ernst Teodor Amadey Gofman, aka-uka Grimmlar, Vilgelm Gauf, Hans Kristian Andersen, Oskar Uayld, Aleksandr Pushkin, shu-ningdek, sevikli shoir va adiblarimiz Hamid Olimjon, Sulton Jo'ra, Shukur Sa'dullalar ana shunday ertaknavis ijodkorlardir. G'arb ada-biyotidagi ertakchi adiblar orasida, daniyalik buyuk ertaknavis Hans Kristian Andersen alohida o'rin tutadi.
Andersen 1805-yil 2-aprelda Daniyaning Odens shahrida kambag'al etikdo'z oilasida dunyoga keldi. Andersen oilasi muhtojlikda kun kechiradi. Bo'lajak ertakchining bolaligi muhtojlik va yupunlikda o'tadi. Biroq yupun va nochor ahvoliga qaramay yosh Andersen ko'proq o'qish, o'rganish payidan bo'ldi. Otasi vafot etgach, o'n to'rt yoshli Andersen Daniya poytaxti Kopengagenga keladi. Bu yerda ham o'qish, izlanishda bo'ladi. Dastlab u teatrga qiziqadi. Bu sohada jiddiy shug'ullanishga ahd qiladi. Aktyor bo'lish rejasi amalga oshmagach, o'zicha kichik-kichik sahna asarlari yozadi, ularni shahar teatrlariga taklif qilib ko'radi. Kopengagen teatrlaridan birining direktoriga uning yozganlari ma'qul bo'ladi shekilh, u pyesalarni sahnalashtirmasa-da, qaysidir mulohaza bilan yosh muallifni qo'llab-quwatlashga qaror qiladi. Andersen uning tavsiyasi bilan teatrdan stipendiya oladi va unga Lotin maktabida bepul tahsil olish huquqi beriladi. So'ngroq Andersen Konpengagen universitetida o'qiydi-
0'qish-o'rganishda suyagi qotgan yosh Andersen uzoq-uzoqlarga sayohat qiladi. U Yevropa, Osiyo, Afrikaning qator mamlakatlarida bo'ladi. 0'zi uchun qiziq tuyulgan har bir narsani ko'z bilan ko'rib, qo'l bilan ushlab ko'rmaguncha ko'ngli joyiga tushmasdi. Bundan tashqari, sayohatlari davomida zamonasining mashhur shoir va adiblari, san'atkorlari bilan uchrashdi. Gyugo, Balzak, Dyuma, Dikkens, Geyne, Rossini, Vagner, List kabi buyuk ijodkorlar bilan muloqotda bo'ldi. 1835-yilda adib o'zining birinchi yirik asari - "Improvizator" romanini e'lon qiladi. Roman o'quvchilar orasida mashhur bo'lib ketadi. Biroq bu mashhurlik shundan keyingi muvaffaqiyatlar oldida hech narsa bo'lmay qoladi. Gap shundaki, adibning o'sha yili bosib tarqatilgan dastlabki ertaklar to'plami kutilmaganda unga katta shuhrat keltiradi. Boshda ertaklarini o'quvchilar yoqtirishiga o'zi ham ishonmagan yosh ertaknavis adib bu to'plamdan so'ng bolalar va kattalar birday qiziqib o'qiydigan ertaklar yaratishga qodir ekanligiga amin bo'ladi va bundan keyingi umrini ijodning shu sohasiga bag'ishlaydi. Unga yaratgan ertaklari olamshumul shuhrat keltirdi. "Bolalarga aytilgan ertaklar", "Yangi ertaklar", "Tarixlar", "Yangi ertaklar va tarixlar" to'plamlari Andersen nomini dunyoga mashhur qilib yubordi.
Jahon adabiyotida munosib iz qoldirgan ertakchi adiblar ko'p. Andersen o'shalarning biridir. Xo'sh, uning bolalar va kattalar uchun e'zozli ertaknavis ekanligining sababi nimada? Bu savolga javobni uning maftunkor ertaklaridan izlash kerak. Andersen ertaklari shunchaki xayoliy voqealar tasviri emas, aksincha, jonli hayot bilan bog'liq real hikoyalardir. Ularda real buyum va hodisalarga fantastik tus beriladi, jonlantiriladi, harakatga keltiriladi. Masalan, "Dyumchaxon", "Suv parisi", "Qor malikasi", "Bulbul" ertaklaridagi talqin jonli inson muhitiga yaqinlikda berilsa, "Bronza to'ng'iz", "Kumush tangacha" ertaklarida jonsiz ashyolar harakatga kelib, odamlarday so'zlaydilar, bu esa kishida qiziqish uyg'otadi. Va muhimi, o'quvchi ertaklardan hisob zav(l olishdan tashqari o'zi uchun kerakli xulosalar - qissadan hissa chiqaradi, tarbiyalanadi. Ham zavq beradigan, ham o'va toldiradigan chinakam hayotiy ertaklar yaratish an'anasi aynan Andersen ijodi bilan boshlandi, desak mubolag'a bo'lmas. Bu ertaklarda g'alamislik, ikkiyuzlamachilik, loqaydlik, kibr-havo, dangasalik va landavurlik, johillik kabi salbiy sifatlar tanqid qilinadi, rahmdillik aqllilik, fidoyilik, sobitqadamlik, oqibatlilik singari ijobiy fazilatlar ulug'lanadi.
Hans Kristian Andersen o'zining ajoyib ertaklari bilan hozirgi kungacha butun dunyoni lol qoldirib kelyapti. U yaratgan o'lmas qahramonlar adibga katta shuhrat keltirdi. Siz uning ertaklari sujeti asosida ishlangan kinofilmlar, sahna asarlarini ko'p ko'rgansiz. Dyumchaxon Trkit o'rdakcha, Bulbul, Kay, Gerda, Suv parisi kabi obrazlar sof insoniy orzular bilan xalq ertaklariga xos xayoliy sarguzashtlarning uyg'unlashib ketganligi tufayli barchamizning sevimli qahramonlarimizga aylangan. Eng yaxshi bolalar yozuvchilari uchun Andersen nomidagi Xalqaro oltin medalning ta'sis etilishi ham jahon jamoatchiligining buyuk ertakchiga hurmatining belgisidir. Bugun hassos ertakchining "Qor malikasi" va "Bulbul" ertaklari to'g'risida fikr yuritsak. Awalo "Qor malikasi" haqida.
"Qor malikasi" Andersenning eng mashhur ertaklaridan biridir. Ertak bir jodugarning g'alati ko'zgu yasagani, bu ko'zguda barcha yaxshi, go'zal narsalar yomon, xunuk bo'lib ko'rinishi, barcha yara-mas, xunuk narsalar esa aksincha, chiroyli, go'zal bo'lib ko'rinishi haqidagi voqea bilan boshlanadi. Jodugarning shogirdlari bu ko'zguni butun dunyo bo'ylab olib yuradilar. Juda katta kashfiyot qilindi, endi dunyo butunlay yangicha ko'rinadigan bo'ladi, deb jar soladilar. Bu bilan Andersen bir bema'ni, qabih narsa paydo bo'lsa va uning oldi olinmasa, u butun dunyoga, barcha odamlarga salbiy ta'sirini ko'r-satishi mumkin, degan fikrni ilgari suradi. Darhaqiqat, jodugarning shogirdlari bu ko'zguni osmonga ham olib chiqmoqchi, ya'ni uni ilohiylashtirmoqchi boiadilar. Biroq yovuzlikning umri uzoqqa cho'zilmaydi. Ko'zgu ham qancha yuksakka ko'tarilsa, shuncha qiyshayib boradi va oqibatda sinib, million-million boiaklarga parchalanib ketadi. "Bir chimdim tuz bir xum asalni buzar" degan naql bor xalqimizda. Ana shu ko'zguning kichik bir zarrasi kimning ko'zi-yu yuragiga tushsa, shu kishi loqayd, sovuqqon, atrofdagilarga befarq bo'lib qoladi. Uning ko'ziga barcha go'zal, yaxshi narsalar xunuk, yomon ko'rina boshlaydi.
Ertak qahramonlaridan biri Kayning ham yuragi va ko'ziga ana shu ko'zgu parchasi tushib qoladi. Natijada u buvisini masxaralaydigan, qo'ni-qo'shnilar ustidan kuladigan, chiroyli gullarni toptaydigan bolaga aylanib qoladi. Hatto hamisha o'zi birga o'ynaydigan do'sti - Gerda ismli qizchaga ham qo'pollik qiladi. Kayning bu qiliqlarini ma'qul ko'rib, Qor malikasi uni shimoldagi o'z saroyiga olib ketadi.
Andersen bu yovuz, tuban, sovuqqon kuchlarga mehr-muhabbat, tirishqoqlik, ezgu maqsad yo'lida har qanday mashaqqatlarga dosh berish kabi yuksak tuyg'ularni qarama-qarshi qo'yadi. Gerda - ana shunday olijanob fazilatlarga ega bo'lgan qiz. U Kayni izlab borar ekan, yo'lda kishilar xotirasini zaiflashtirib qo'yadigan sehrgar bog'iga, hamma narsa to'kin-sochin bo'lgan shahzoda va malika saroyiga, har qanday yovuzlikdan qaytmaydigan qaroqchilar to'dasiga duch keladi. Lekin uning Kayga bo'lgan mehri, uni izlab topishga bo'lgan intilishi shu qadar kuchliki, sehr-jodu ham, to'kin-sochin hayot ham, o'lim dahshati ham uni o'z maqsadidan qaytara olmaydi. U dadillik bilan Qor malikasi saroyiga yetib boradi. Yo'lda unga qudratli qor lashkarlari qarshi chiqadi. Lekin qizcha o'z shijoati bilan tabiatning bu yovuz kuchlari ustidan ham g'olib chiqadi va Kayni topadi. Gerdaning muhabbati shu qadar haroratliki, uning ko'z yoshlari Kayning ko'ksiga tushib, uning yuragidagi ko'zgu parchasini eritib yuboradi, Kay yana o'z asl holiga qaytadi.
Ular o'z uylariga qaytishida hech qanday xavf-xatarga duch kelmaydilar. Chunki Kay ham, Gerda ham barcha mashaqqatlarni yengib o'tgan, jamiki yomonliklar ustidan g'alaba qilgan edilar. Endi ularning baxtli bo'lishga haqlari bor edi.
Andersenning ko'pgina ertaklarida tabiat manzaralari juda jonli, qahramonlar ruhiy holatiga mos tasvirlanadi. Masalan, Gerda Kayni rzlab daryoda suzib borayotganida asov to'lqinlar uning hayotiga qanchalik xavf-xatar solsa, qirg'oqdagi dov-daraxtlar, qushchalar qizga shunchalik taskin-tasalli berib, uni jasoratga chorlagandek tuyuladi. Sehrgar ayolning bog'idagi gullab yotgan giloslar, quyoshning bu daraxtlar ortiga asta-sekin botib ketishi, bog'da anvoyi gullarning ochilib yotishini kuzatar ekanmiz, bunday maftunkor joyda har qanday kishi ham Gerda kabi hamma narsani unutib yuborishiga ishonamiz. Qop-qora o'rmon, qaroqchilarning vahimali qarorgohi bizni ham dahshatga soladi. Ertak oxirida Kay va Gerdaning yana o'z bog'chalarida, atirgullar ostida qo'l ushlashib o'tirishlari, butun atrofda to'kin-sochin yozning hukmronlik qilayotgani juda chiroyli tasvirlangan. Har ikki qahramon qishning qor-quyunlarini, izg'irin-sovuqlarini yengib o'tib, tinch-osuda yoz fasliga yetib kelgan edilar.
Andersen ertaklarida hamisha hayotga muhabbat, har bir voqea-hodisadan yaxshilik, go'zallik izlash ruhi ustun turadi. Masalan, Gerda borib qolgan bog'dagi sehrgar ayol unga yomonlik qilishni istamaydi, faqat shunday bir qizchani orzu qilgani uchun uni o'zi bilan olib qolmoqchi bo'ladi. Hatto Qor malikasi ham Kayni o'zining qandaydir jozibasi bilan maftun etadi, unga yomonlikni ravo ko'rmaydi. Agar Kay muz bo'laklaridan "mangulik" degan so'zni yoza olsa, uni ozod qilishga, butun olamni unga baxsh etishga va'da beradi. Nega? Chunki barcha ezgu, oliyjanob, go'zal narsalar mangudir. Aksincha, hamma yovuzliklar, qabihlik va razolatlar o'tkinchidir. Agar Kay ana shu yovuzlik va qabohatlarni yengib o'tib, ezgulik, go'zallikka erisha olsa, u mangulikka erishgan bo'ladi.
H. K. Andersen ijodidagi "Bulbul" ertagi ham buyuk ertakchi yarat-gan go'zal asarlardan biridir. Bu ertakni go'zallik va ezgulikni ulug'lovchi, soxtalik va qabihlikni qoralovchi, uning inqirozi muqarrarligi haqidagi asar, desak yanglishmaymiz. Ertakning qisqacha mazmuni quyidagicha: Xitoy imperatorining qaramog'idagi bepoyon bog'ning to'rida bir sayroqi bulbul yashaydi. Bu mamlakatga kelgan xorijlik elchilar va sayyohlar imperatorning g'aroyib chihni saroyi, jannatsimon bog'lari va undagi bulbul xonishidan zavqlanadilar, ayniqsa, imperator bog'idagi bulbulning kishini sel qilib sayrashi ularni hayratda qoldiradi. Kuylovchi qushchaning dong'i butun olamga mashhur bo'lib ketadi. U haqida qasidalar, kitoblar yoziladi. Faqat mamlakat hukmdori imperatorgina o'z bog'ida shunday mo'jizakor qushcha borligini bilmas edi. U ham bulbul haqida xorijdan unga yuborilgan kitoblarni o'qib biladi, bundan awal ajablanadi, keyin esa g'azablanadi. o'z amaldorlariga bulbulni yer tagidan bo'lsa ham topishni, aks holda barchalarini qattiq jazolashim aytib, farmon beradi. Bulbulni saroyga taklif etadilar, uning sharafiga katta ziyofat beriladi va uning bemalol sayrashi uchun oltindan qo'ndoq vasaladi. Ziyofatga barcha to'plangach, imperator jajji qushga hurmat ko'rsatib sayrab berishini taklif qiladi. Bulbul shunday dilbar bir navo ailadiki, imperatorning ko'zlaridan duv-duv yosh kelib, yonoqlariga oqa boshlaydi. Qushning qo'shig'i yuraklarga jiz etib tegadi. Imperator xursand bo'lganidan o'zining oltin tufiisini mukofot qilib, bulbulning bo'yniga osib qo'yishga qaror qiladi. Bulbul mukofotni rad etadi. Jamoa-ga qarab: "Qo'shig'imni eshitganingizni o'zi men uchun mukofot. Imperatorning ko'zlaridan yosh oqqanini ko'rdim, menga bundan ortiq mukofot kerak emas", - deydi.
Kunlardan bir kun imperatorga paket olib kelishadi. o'ramning ustiga "Bulbul" deb yozilgandi. Imperator: "Bizning mashhur qushimiz to'g'risida yana yangi kitob chiqarishibdi-da", - degan o'yda qog'ozga o'rog'liq narsani ochsa, u kitob emas, g'aroyib bir quticha bo'lib chiqadi. Qutichaning ichida xuddi rostakam bulbulga o'xshash, biroq patlari-yu qanotlariga dur-u gavharlar qadalgan sun'iy bulbul bor edi. Bu qushning murvati burab qo'yilsa, rostakam bulbulning qo'shiqlaridan kuylab, oltin bilan kumushday tovlanayotgan dumini likillatib qo'yadi. Endi saroy ahli har ikkala bulbul qo'shig'ini tinglay boshlashadi. Ammo ish yurishmaydi. Chunki jonli bulbul har gal o'zicha yurakdan kuylar, sun'iy bulbul esa xuddi qo'g'irchoq sharmankaday faqat bir yo'sinda qo'shiq aytar edi. Saroy amaldorlariga faqat bir yo'sindagi qo'shiqni qayta-qayta takrorlaydigan sun'iy bulbul yoqa boshlaydi. Biroq imperator tirik bulbulni ham qo'shiq ayttiraylik degan istak bildiradi. Tirik bulbulni qidirib qoladilar. Ammo u g'oyib bo'lgani, yam-yashil o'rmon sari uchib ketganini hech kim payqamay qolgan edi. Imperator bulbulni ko'rna-maklikda ayblaydi, amaldorlar esa uni pastkash maxluq deya atashadi. Chunki ular jonli qushning ko'zdan g'oyib bo'lganidan ich-ichlaridan xursand edilar. Negaki, ular uchun tirik bulbulning qachon qanday kuylashini bilolmay xunob bo'lgandan ko'ra, sun'iy bulbulning oldindan nima haqida kuylashini bilib turishi bexavotirroq edi. Sun'iy bulbulning qo'shig'i mamlakatning barcha aholisiga eshittiriladi va u barcha uchun yod bo'lib qoladi. Hamma bir xil kuylay boshlaydi. Faqatgina kambag'al baliqchilargina bu qo'shiqda nimadir yetishmayotganini e'tirof etishadi.
Kunlardan bir kun sun'iy bulbulning ovozi o'chib qoladi. Uni bir amallab tuzatishadi va endi o'yinchoq qushga faqat yiliga bir marta qo'shiq ayttiradigan bo'lishadi.
Oradan besh yil o'tgach, imperator qattiq kasal bo'lib qoladi Amaldorlar to'shakka mixlanib qolgan imperatordan xabar olish, unga g'amxo'rlik qilish o'rniga hukmdorning qazosini poylab, uni o'ldiga chiqarishadi. Biroq hali imperator tirik, u o'lim bilan olishib yotar ko'kragida Azroyil o'tirib olgan edi. Unga na sun'iy qushcha, na saroy a'yonlari yordamga kelishga oshiqmas edi. Shu payt deraza ortidan ajoyib bir kuy yangray boshlaydi. Chinakam bulbul imperatorning og'ir kasal bo'lib, o'lim bilan olishib yotganini eshitib, unga dalda berish uchun uchib kelgan edi. Bulbul sayray boshlashi bilan imperator atrofidagi ins-jinslar xiralashib ortiga chekinadi. Hukmdorning tomirlarida qon yurisha boshlaydi. Azroyil imperatorning toji, oltin qilichi va qimmat-baho davlat bayrog'ini qaytib berib, saroyni tark etadi. Imperator sog'ayib oyoqqa turadi va bulbulni yana taqdirlamoqchi bo'ladi. Biroq bulbul mukofotni tag'in rad etadi. Kuychining ko'nglini ko'taradigan oliy mukofot imperatorning hayajonli ko'z yoshlari ekanligi, u hukmdorni boshidagi toji uchun emas, qalbi uchun sevishini aytib, uchib ketadi.
Ertakning asosiy mazmuni shu. Mazkur ertak bilan to'liq tanishib, uning zamirida qanchalar chuqur ma'no yotganini yana ham teranroq anglaymiz.
E'tibor bersangiz, H. K. Andersen "Bulbul" ertagida ham, "Qor malikasi"da bo'lgani kabi, chinakam insoniy tuyg'ularni, yurakdan aytilgan so'zlarning mo'tabar ekanligini ta'kidlayapti. Soxtalikni, tilyog'lamalikni, sun'iylikni qoralayapti. Buyuk ertakchi insonning xatti-harakatidagi tabiiylik, fidoyilik, oqibatlilik har qanday to'siqni yengib o'tishi, mo'jizalar yaratishga qodirligini "Bulbul" ertagi voqealari orqali isbotlay olgan. Ertak voqealarini sinchiklab kuzatadigan bo'lsak, bulbul chinakam san'atni tushuna olgan, undan ta'sirlangani uchun impe-ratordan minnatdor bo'ladi. Hukmdorga sodiq do'st bo'lib qoladi. Er-takda ta'kidlanganidek, unga boshidagi toji uchun emas, insoniy dardni tushuna olgan qalbi uchun xayrixoh bo'ladi. Eng og'ir damda yordamga kelib, o'limdan qutqazadi.
"Bulbul" ertagi kishini qalbakilikdan, ikkiyuzlamachilikdan, yol-g'onchilikdan qaytaradi. Inson qalbini tushunib yashashga, har bir narsadan go'zallik topa olishga undaydi.
BULBUL
(Ertak)
Aziz o'quvchim, senga kunday ravshanki, Chin-mochin degan mamlakatning imperatori - shahanshohi ham, fuqarolari ham xitoylardan. Bu voqea qadim zamonlarda bo'lib o'tgan, shunga qaramay, u butunlay unutilib ketmasdan turib, bilib olsang, albatta yaxshi bo'ladi-da! Shahanshohning saroyi dunyodagi eng yaxshi saroy ekan; chiroylikka chiroyli-yu, ammo juda nozikligidan biror yeriga qo'l tegizib bo'lmas ekan. Shahanshohning bog'ida eng anvoyi gullar o'sarkan, gullarning eng yaxshilariga kumush qo'ng'iroqchalar osilgan bo'lib, ular shabboda esganda jaranglab, sayr etuvchilarning e'tiborini tortib, bahri dilini ocharkan. Ana shunday ajoyib bog' ekan bu! Bog' uzoq-uzoqlarga cho'zilib ketganidan oxiri qayerdaligini hatto bog'bonning o'zi ham bilmas ekan. Bog'ning bir tomoni qalin o'rmonga tutashib ketgan bo'lib, ichkarisida chuqur ko'llar bor ekan va o'rmon moviy dengiz yoqasigacha cho'zilgan ekan. Kattakon daraxtlarning suv uzra osilib turgan shoxlari ostidan kemalar o'tarkan. Ana shu daraxtlarning qalin shoxlari orasida bir bulbul yasharkan. Bulbul shu qadar go'zal sayrar ekanki, uning qo'shig'ini eshitib o'tirgan kambag'al baliqchi o'zining qayg'u-tashvishlarini va suvga solgan to'rini ham unutib yuborarkan. U kutilmaganda: "Yo Parvardigor, hayot naqadar yaxshi!" - deb uzun so'lish olar ekan. So'ng yana tirikchiligi esiga tushib, baliq tutish bilan mashg'ul bo'larkan. Ertasiga kechqurun baliqchi bulbul sayrog'ini eshitib yana: "Yo Parvardigor, hayot naqadar yaxshi!" - deb yuborarkan.
...Xitoy shahanshohi saroyiga yetti iqlimdan sayyohlar kelib, hammasi g'aroyib chinni saroyni, jannatsimon bog'ni maqtashar ekan. Bulbul xonishini eshitishganida esa, sayyohlar: "Bu yurtning eng yaxshi g'aroyiboti mana shu!" - deyisharkan.
Sayyohlar o'z yurtlariga qaytib borishganida ko'rgan-kechirganlarini odarnlarga gapirib berisharkan. Olimlar Chin mamlakati podshohining saroyini va bog'ini ta'riflay turib, albatta, bulbulni ham tilga olib o'tishar, hatto u diyorning eng yaxshi g'aroyiboti shu deyisharkan; shoirlar moviy dengiz bo'yida, o'rmonda yashovchi qanotli kuychini madh etib, aJoyib qasidalar yozisharkan.
Olim-u shoirlarning kitoblari jahon bo'ylab tarqalibdi va ba'zilari Chin podshosigacha yetib boribdi. Chin podshosi o'zining oltin taxtida savlat to'kib, kitoblarni o'qib o'tirar, har daqiqa mamnunlik bilan bosh chayqab qo'yardi, o'zining poytaxtini, saroyini, bog'ini maqtashgani unga yoqar edi-da. "Ammo hammasidan ham g'aroyib bulbul!" - degan gap bor edi kitoblarda.
-	Nima, nima? - ajablandi podshoh. - Bulbul? Nega men uni
bilmayman? Bu qanaqasi? Axir mening bog'imda shunday bir qush
yashasa-yu nima uchun men bundan bexabarman? o'zimning
bog'imdagi qushni birovlarning kitoblaridan bilsam-a?
Shunday deb podsho o'zining xos a'yonlaridan birini huzuriga chaqirtirdi. Bu amaldor shunchalar o'ziga bino qo'yardiki, agar biror odam u bilan gaplashishga va biron narsani so'rashga jur'at qilsa, faqat "uf-f" deb javob berardi. Bu esa hech qanday ma'noni anglatmas edi.
-	Aytishlaricha, bizning mamlakatimizda bir ajoyib qush bor ekan, uning oti bulbul ekan, - dedi podsho. - Ana shu bulbulni mening buyuk mamlakatimning eng yaxshi g'aroyiboti deb hisoblasharkan! Nima uchun bu qushning borligini biror marta menga aytmagansizlar?
-	Xudo haqqi, men bu to'g'rida eshitganim yo'q! - dedi bosh vazir. -Hech qachon bunday qushni saroy a'yonlariga tanishtirmaganlar!
-	Amrimiz shuki, bulbulni shu bugun kechqurunoq saroyimga keltiringlar! - dedi imperator, - u kuylab, bizni xushnud etsin! Menda qanday ajoyibot borligini butun dunyo bilsa-yu men o'zim bilmasam!
-	Shunday qush borligini hatto eshitmagandim, - takrorladi bosh vazir. - Ammo endi uni albatta qidirib topaman!
Qidirib toparmish! Juda oson ekan-da?!
Imperatorning bosh vaziri zinalardan balandga chiqib, pastga tushib, xonama-xona, dahlizma-dahliz yugurib-yelib, uchragan har kimsadan bulbulni so'rab-surishtirdi, lekin hecti uning daragini bilmadi. Birinchi amaldor imperator oldiga qaytib kelib: "Bulbul deganlari yo'q narsa, uni kitob yozuvchilar to'qib chiqarishgan", - dedi.
-	Janob oliylari, kitobda nimaiki yozilsa, hammasiga ishonavermang, boshqacha aytganda, bu ko'zbo'yamachilikdan boshqa narsa emas!..
-	Lekin bu kitobni menga eng qudratli Yaponiston imperatori sovg'a qilib yuborgan, unda yolg'on gap bo'lishi mumkin emas! - e'tiroz bildirdi Chin imperatori. - Men bulbul navosini tinglashni xohlayman. U shu bugun kechqurunoq huzurimda bo'lishi kerak! Men unga oliy darajada xayrixohligimni bildirmoqchiman! Agar aytilgan fursatda bul-bul shu yerga keltirilmas ekan, kaltak bilan hamma saroy a'yonlarining qorniga urdirajakman!
-	Uf-f! - dedi bosh vazir va yana zinalardan balandga chiqib, pastga
tushib, xonama-xona, dahlizma-dahliz yugura boshladi; saroy amal-
dorining ko'pchiligi uning orqasidan ergashib, yugura boshlashdi -
axir hech kim qorniga kaltak yeyishni xohlamas edi-da! Hammaning
tili uchida bir savol: butun dunyo biladigan, lekin saroyda biror jon
zoti bilmaydigan qanaqa qush ekan u?
Nihoyat, oshxonada ishlaydigan bir qizaloqdan qushning daragini eshitib qolishdi:
-	Yo, xudoyim. Bulbulni bilmaysizlarmi? Uning sayrashini eshit-maganmisiz? Men, bechora kasalmand oyijonimga tushlik ovqatdan qolgan-qutganlarni eltib berishga ruxsat olganman. Oyijonim shun-doqqina dengiz yoqasida yashaydi. Men u yerdan qaytayotib, charchab qolsam, o'rmonda maysalar ustida o'tirib, maza qilib bulbul xoni-shini eshitaman! Shunday paytda ko'zlarimdan duv-duv yosh oqadi, onajonim bag'rida orom olayotganday, sevinib, ichimga sig'may ke-taman!..
-	Oshpaz qizalog'im! - dedi bosh vazir. - Agar bizga bulbul qayer-daligini ko'rsatib bersang, seni saroy oshxonasidagi yaxshigina mansablardan biriga o'rnashtirib qo'yaman. Imperatorning qanday taom yeyishini tomosha qilish uchun ham ruxsat olib beraman! Bulbul shu bugun oqshom saroyga taklif etilgan!
Shunday qilib, mansabdorlar oshpaz qiz yetakchiligida o'rmonga yo'l olishdi. Saroyning deyarli barcha mansabdorlari bulbulni izlashga tushdi. Ancha yo'l yurishganida dalada o'tlab yurgan sigirning mo'-mo'lashini eshitib qolishdi.
~ O! Bulbul degani shu ekan-da! - deyishdi yosh amaldorlar. - Shunday kichik jonivorning ovozi shu qadar kuchliligini qaranglar! Lekin biz bu qushning ovozini ilgariyam eshitgandaymiz!
~ Sizlar sigirning mo'-mo'lashini eshitdinglar, - dedi qizaloq. - Hali bulbulning oshiyoniga yetganimiz yo'q!
Yo'lda hovuzdagi qurbaqaning vaqillashini eshitib qolishdi.
~ Naqadar ajoyib! - dedi saroy mansabdori. - Nihoyat, bulbul ovozini eshitdim! Xuddi ibodatxonamizdagi qo'ng'iroqlarning tovushiga o'xshaydi-ya!
-	Yo'q, bular qurbaqalar! - dedi qizaloq. - Lekin endi bulbulning
oshiyoniga yetay deb qoldik!
Nihoyat, bulbul sayrashi eshitila boshladi.
-	Mana endi bulbul sayrayapti, - dedi qizaloq. - Eshitinglar, eshitinglar! Ana, bulbulning o'zi! Shunday deya qizaloq daraxt shoxida o'tirgan mittigina, jimitgina qushchani ko'rsatdi.
-	Nahotki shu bulbul bo'lsa! - dedi imperatorning bosh vaziri. - Uni chiroyliroq bir narsa deb o'ylabman! Aft-angori juda oddiy ekan-ku! Chamasi, bir yo'la shuncha dongdor amaldorlarni ko'rganidan rangi o'chib ketdi shekilli boyoqishning!
-	Bulbuljon! - deb qichqirdi qizaloq. - Oliyhimmat imperatorimiz qo'shig'ingni eshitgilari kelib qolibdi!
-	Juda yaxshi, - dedi bulbul va shunday ajoyib kuyladiki, eshit-ganlarni sel qilib yubordi.
-	Xuddi chinni qo'ng'iroqlarning jarangiga o'xshaydi! - dedi bosh vazir. - Shunday jajji tomoqchaning titrashidan chiqqan tovushni qarang-a! Ajabo, uning qo'shig'ini ilgari eshitmagan ekanmiz-a! Bu qush saroyda juda katta obro' topadi!
-	Imperatorga yana bir marta sayrab beraymi? - so'radi bulbul. U imperatorni shu yerda deb o'ylagan edi.
-	Ajoyib-g'aroyib bulbuljon, - dedi imperatorning bosh vaziri, - shu bugungi oqshomda saroyda o'tkaziladigan bayramga sizni lutfan taklif etish vazifasi zimmamga yuklanganidan o'zimni baxtiyor hisoblayman! Shak-shubha yo'qki, Siz g'aroyib qo'shig'ingiz bilan hazrati oliylarini maftun etgaysiz!
-	Mening qo'shig'imni yam-yashil o'rmonda eshitish maroqli-roq, - dedi bulbul, lekin imperator uni qasrga taklif etganini bilib, jon dili bilan borishga rozi bo'ldi.
Imperator saroyida bayramga katta tayyorgarlik ko'rilayotgan edi. Chinni devorlarda va oyoq ostida son-sanoqsiz oltin fonuslarning shu'lalari jimirlardi; uzun dahlizlarda shoxchalariga qo'ng'iroqchalar ilingan anvoyi gullar qator qilib qo'yilgandi. Xizmatchilarning yugur-yuguridan, taraq-turuqidan va g'irillab esgan yelvizakdan jaranglayotgan qo'ng'i-roqchalarning tovushi odamlarning ovozini bosib ketardi. Kattakon
zalning to'rida, imperator taxtida o'tirgan joyga oltin qo'ndoq o'rna-tilgandi. Amaldorlarning hammasi jam bo'lgan; oshpaz qiz ham eshik oldida turardi; endi unga saroy oshpazi degan unvon berilgandi. Bezakli liboslar kiyib, yasan-tusan qilib olgan hamma odamlar jajji, qoramtir qushdan ko'zlarini uzmasdi. Imperator ana shu jajji qushga hurmat ko'rsatib, bosh irg'ab qo'yardi.
Bulbul shunday dilbar bir navo qildiki, imperatorning ko'zidan duv-duv yosh kelib, yonoqlariga oqa boshladi; qushning qo'shig'i yuraklarga jiz etib borardi. Imperator xursand bo'lganidan o'zining oltin tuflisini mukofot qilib, bulbulning bo'yniga osib qo'yishga qaror qildi. Bulbul qo'shig'imni eshitganingizning o'zi men uchun mukofot, deb oltin tufiidan bosh tortdi.
-	Imperatorning ko'zlaridan yosh oqqanini ko'rdim - bundan ortiq
mukofot bo'lmaydi, - dedi bulbul. - Imperatorning ko'z yoshida katta
qudrat bor. Xudo shohid - menga bundan ortiq mukofot kerakmas!
Kunlardan birida imperatorga paket olib kelib berishdi. o'ramning ustiga "Bulbul" deb yozilgandi.
-	Bizning mashhur qushimiz to'g'risida yana bitta yangi kitob
chiqarishibdi, - dedi u.
Lekin qog'ozga o'rog'liq narsa kitob emas, g'aroyib bir quticha ekan. Qutichaning ichida xuddi rostakam bulbulga o'xshash, lekin patlari-yu qanotlariga dur-u gavharlar, marvaridlar-u boshqa javohirlar qadalgan sun'iy bulbul bor edi. Bu qushning murvati burab qo'yilsa, rostakam bulbulning qo'shiqlaridan birini kuylab, oltin bilan kumushday tovlanayotgan dumini likillatib qo'yardi. Qushning bo'yniga bog'langan lentada "Xitoy imperatorining bulbuli oldida Yaponiya imperatorining bulbuli ip esholmaydi" degan yozuv bor edi.
-	Naqadar ajoyib qush! - deyishdi bir og'izdan barcha amaldorlar va shu zahoti Yaponiya imperatorining elchisini "Imperatorning favqulodda bulbullar yetkazib beruvchi vakili" degan unvon bilan mukofotlashdi.
-	Endi ikkala bulbul birga kuylashsin, ajoyib duet bo'ladi, - deyishdi amaldorlar.
Ammo ish yurishmadi. Jonli bulbul har gal o'zicha kuylar, sun'iy bulbul esa burama qo'g'irchoq sharmankaday faqat bir yo'sinda qo'shiq aytar edi.
-	Sun'iy bulbul aybdor emas, - dedi saroy kapelmeysteri1. - U sira
adashmay bir xil pardada va men tuzgan usulda kuylaydi.
Sun'iy bulbulning o'ziga qo'shiq ayttira boshlashdi, u rostakam bulbuldan ham ko'proq yoqdi amaldorlarga, buning ustiga u juda chiroyli, la'1-u javohirlari tovlanib turardi!
Sun'iy bulbul bir qo'shiqni o'ttiz uch marta aytsa ham charchamadi. Davradagilar shu qo'shiqni o'ttiz to'rtinchi marta ham maza qilib eshitishmoqchi edi, ammo imperator tirik bulbulni ham ayttiraylik, degan istak bildirib qoldi. Lekin u g'oyib bo'lgan edi.
Tirik bulbul ochiq derazadan yam-yashil o'rmon sari uchib ketganini hech kim payqamay qolgan edi.
-	Bu nimasi? Qanday ko'rnamaklik! - xafa bo'ldi imperator, shu
zahoti barcha amaldorlar bulbulni ko'rnamak, pastkash maxluq, deb
atashdi.
-	Lekin, baribir, qushning sarasi bizda qoldi-ku! - deyishdi ular va
sun'iy bulbulga boyagi qo'shig'ini o'ttiz to'rtinchi marta ham aytishga
to'g'ri keldi.
Biroq sun'iy qush qo'shig'ining ohangini hech kim yodlay olmaydi, chunki yodda qoladigan ohang emas edi. Kapelmeyster sun'iy qushni ko'kka ko'tarib maqtar, uning yaltiroq libosi va dur-u javohirlaridan tashqari ichki tuzilishi ham ajoyib ekanligini hammaga uqtirar edi.
-	Tirik bulbulga kelsak, hazrati oliylari va siz, muhtaram janoblar, -
dedi u imperatorga hamda uning amaldorlariga qarab, - qachon qanday
qo'shiq aytishini oldindan bilib bo'lmaydi. Sun'iy bulbulning esa qanday
qo'shiq aytishini oldindan bilamiz! Hatto uning san'ati sirlarini ham
bilish mumkin, bo'laklarga ajratib, ichki a'zolarining tuzilishini - g'il-
diraklari va parraklari qanday joylashganligini, qanday ishlashini bilib
olishimiz mumkin.
-	Biz ham shu fikrdamiz! - deyishdi saroyga yig'ilganlar. Kapelmeyster kelayotgan dam olish kuni sun'iy bulbulni xalq oldida namoyish qilishga ruxsat oldi.
-	Bulbulimizni xalq ham eshitsin! - dedi imperator.
Xalq sun'iy bulbulning qo'shig'ini eshitib, ko'ngli to'ldi. Xalq to'yib choy ichganida ham shunday qoniqish hosil qiladi. Hamma hayratlanib,
1 Kapelmeyster - xor va orkestr rahbari.

bir og'izdan "0!" deyishdi va ko'rsatkich barmoqlarini yuqori ko'tarib, boshlarini liqillatib qo'yishdi. Lekin chinakam bulbul sayrashini eshitgan kambag'al baliqchilar sun'iy bulbuldan hayratlanishmadi:
- Umuman durust, hatto rostakam qo'shiqqa ham o'xshaydi, ammo nimasidir yaxshi emas. Uning qo'shig'ida nimadir yetishmaydi, nima ekanligini o'zimiz ham bilmaymiz.
Tirik bulbulni esa davlatimiz chegaralaridan badarg'a qilingan, deb e'lon etishdi.
Sun'iy qush imperator maxfili oldidagi ipak yostiqdan o'rin oldi. Atrofiga esa temir bulbulga hadya qilingan barcha qirnmatbaho narsalarni terib qo'yishdi. Endi uni: "Imperatorning tungi dasturxoni paytidagi birinchi chapqo'l kuychisi", degan sharafli unvon bilan atay boshladilar. Negaki, imperatorning ham yuragi chap tomonda bo'lgani uchun shu tomonni muhim hisobladi. Kapelmeyster sun'iy bulbul to'g'risida yigirma besh jildli kitob yozdi, bu kitoblarda Chin mamlakatiga xos olimona, eng murakkab tushuniksiz so'zlar to'lib-toshib ketdi.
Lekin saroy a'yonlari, <<DU kitoblarning hammasini o'qidik va tu-shundik", der edilar, chunki shunday deyishmasa ularni ahmoqqa chiqarib qo'yishlari va qorinlariga kaltak bilan urishlari turgan gap edi-da.
Shunday qilib, bir yil o'tdi: imperatorning o'zi, saroyning barcha a'yonlari, hatto butun xalq sun'iy bulbul ashulasining har bir parchasini yodlab olishdi. Ularga qo'shiq yoqib qolganidan, endi sun'iy qushga jo'r bo'lib kuylay boshlashdi. Ko'chadagi o'g'il bolalar: "Vit, vit, vit! Vilik, vilik, vilik!" - deb kuylashardi. Imperator ham xuddi shunday kuylardi. Naqadar soz!
Ammo bir kuni kechqurun imperator to'shakda yonboshlab yotib, sun'iy bulbulning qo'shig'ini eshitayotganida o'yinchoqning ichida shirillagan, chiyillagan tovushlar paydo bo'lib, parraklari pirillab aylanib ketdi va bulbulning uni o'chib qoldi.
Imperator o'rnidan sapchib turib ketdi va saroy tabibini chaqirib kelishga odam yubordi. Lekin bu asnoda tabibning qo'lidan nima kelardi. Keyin soatsozni chaqirib kelishdi. Soatsoz usta o'yinchoq bulbulning u yoq-bu yog'ini sinchiklab ko'rib, ko'p urinishlardan so'ng tuzatdi va "endi bunga juda ehtiyot bo'linglar: parraklarining tishlari yeyilibdi, yangisini o'rnatgan bilan awalgiday qo'shiq aytolmaydi", deb ketdi.
Falokatni ko'ring! Endi o'yinchoq qushga faqat yiliga bir marta qo'shiq ayttiradigan bo'lishdi. Bu qayg'uli hol bo'lsa ham kapelmeyster konsert oldidan qisqa, lekin murakkab ma'noli nutq so'zlab, "bulbulimiz awalgidan ham yaxshi qo'shiq aytyapti", deb ishontirishga urinardi.
Ehtimol, shundaydir.
Oradan yana besh yil o'tdi, butun mamlakat g'am-tashvishda qoldi: "Xalqning sevimli imperatori o'lim oldida" degan xunuk xabar tarqaldi. Allaqachon, kim yangi imperator bo'lishini gapira boshlashdi. Ammo xalq ko'chalarda to'planib olib, birinchi amaldordan: "Qadrdon awalgi hukrndorimizning sog'lig'i qanday?" - deya so'rab-surishtira boshlashdi.
-	Uf-f! - deb javob berardi amaldor va faqat bosh chayqardi.
Imperator o'zining hashamatli maxfilida rangi ro'yi oqarib, qo'l-
oyoqlari muzlab yotardi; saroyning barcha amaldorlari uni o'ldiga chiqarib, yangi imperatorga ta'zimga borishga oshiqardi. Qarollar u yoq-bu yoqqa yugurib, gap sotishar, cho'rilar bo'sh vaqtlarida maroq bilan choyxo'rlik qilishardi. Barcha zallar va dahlizlarga qalin gilamlar to'shalgan, odamlar tovush chiqarmaslik uchun oyoq uchida yurishardi. Oraga sovuq sukunat cho'kkandi. Lekin imperator hali tirik edi, u oyoqlari - ustunchalari oltindan yasalgan barqut pardalar yopilgan hashamatli maxfilida o'lim bilan olishib yotardi. Ochiq derazadan oy mo'ralab, imperatorga va o'ymchoq bulbulga qarardi.
Boyoqish imperatorning nafas olishga ham majoli qolmagan edi, nazarida kimdir ko'kragini bosib o'tirganday edi. U ko'zlarini ochib chindan ham ko'kragida Azroil o'tirib olganini ko'rdi. Azroyil boshiga tojini kiyib olgan, bir qo'lida hukmdorning oltin qilichi, bir qo'lida qimmatbaho davlat bayrog'i bor edi. Barqut pardalarning g'ijimlari orasida kimlarningdir g'alati aft-angorlari ko'rinardi: bir xillari irkit va razil, boshqalari muloyim va chiroyli edi. Azroyil ko'kragiga chiqib olgan paytda imperatorning yaxshi va yomon ishlari ana shunday qiyofalarga kirib, uni yo'qlab kelishgandi.
-	Mana bu ishing esingdami? - deb shivirlashardi ular galma-
galdan va imperatorning umrida qilgan son-sanoqsiz yaxshi, yomon
ishlarini yashirmay gapirib berishardiki, hukmdorning manglayidan
sovuq ter cniqib ketar edi.
~ Men bunday bo'lishini bilmas edim! - derdi imperator va sharpalarni quvishga urinardi. - Musiqachilarni chaqiring, musiqa chalinglar! Kattakon xitoycha nog'oralarni olib kelinglar! Mana bularning gaplarini eshitishga toqatim yo'q!
Lekin arvohlar o'z gaplaridan qolmas, Azroyil esa ularning gaplarini ma'qullab, xitoychasiga boshini liqillatib o'tirardi.
-	Musiqachilarni chaqiring! Musiqa chalinglar! - deb qichqirardi
imperator. - Aqalli sen qo'shig'ingni ayt, aziz, ajoyib tilla qushcha!
Axir senga oltin, kumushlar, dur-u gavharlar hadya qildim, bo'yningga
tilla kavushimni osib qo'ydim, kuylab ber, kuylasang-chi!
Lekin o'yinchoq qush jim turardi, uni kuylatish uchun murvatini burashga ham biror odam qolmagan edi. Azroyil imperatorga hamon ko'zi o'rnidagi katta-katta chuqurchalari bilan qarab o'tirardi. Xona suv sepganday jimjit edi.
Shu payt birdan deraza orqasida ajoyib bir kuy yangradi. Chinakam bulbul imperatorning og'ir kasal bo'lib, o'lim bilan olishib yotganligini eshitib, uni ovutish, dalda berish uchun uchib kelgandi. Bulbul sayrar, arvohlar tobora xiralashar, imperatorning yuragida tez-tez qon yurishar edi. Hatto Azroyilning o'zi bulbulning nolasiga mahliyo bo'lib: "Kuyla, bulbuljon, kuyla!" - deb yalina boshladi.
-	Kuylasam, oltin qilichni qaytarib berasanmi? Qimmatbaho
bayroqni-chi? Hukmdorning tojini-chi? - so'rardi bulbul. Azroyil qo'shiq sehri bilan boyagi qimmatli narsalarni birma-bir qaytarib bera boshladi. Bulbul esa hamon kuylardi. Nihoyat, u oq atirgullar va gulxayrilar muattar bo'y taratayotgan, yangi nish urib chiqqan maysalarni, tiriklarning o'lganlar uchun to'kkan ko'z yoshlari bilan sug'orilgan sokin, farahbaxsh qabriston haqida kuylay ketdi. Azroyil bu qo'shiqni tinglab, o'zining so'lim bog'iga mehri shunday tovlanib ketdiki, shu zahoti oppoq va sovuq tumanga aylanib, oynadan uchib chiqib ketganini arang sezib qolishdi.
-	Rahmat senga, aziz qushcha! - dedi imperator. - Sen unutil-
maydigan ish qilding! Seni davlatimdan badarg'a qilib, haydab yubor-
gan edim, sen esa menga hamla qilgan dahshatli arvohlarni, hatto Ajal-
ning o'zini ham huzurimdan haydab yubording. Bu yaxshiliklaringni
qanday qaytarsam ekan?
-	Sen allaqachon qarzingni uzgansan! - dedi bulbul. - Huzuringda
sayraganimda birinchi marta ko'z yoshlaringni ko'rdim - buni hech
qachon unutmayman. Kuychining ko'nglini ko'taradigan oliy mukofot -
hayajonli ko'z yoshlari! Lekin endi sog'aytiradigan, tetiklashtiradigan
uyquga ketib, orom ol! Men bo'lsam seni qo'shiq aytib allalayman!
Bulbul yana sayrashga tushdi, imperator esa sog'lom, huzurbaxsh uyquga ketdi.
Imperator uyg'onganida, derazadan quyosh nurlari tushib turardi. Xizmatkorlaridan birortasi xabar olmas, hamma uni o'ldiga chiqargan edi. Faqat bulbulgina deraza raxiga qo'nib, hamon sayrardi.
-	Bulbuljon, endi seni yonimdan sira ketkazmayman! - dedi
imperator. - Endi o'zing istagan paytingda sayraysan, o'yinchoq bulbulni
esa sindirib, parcha-parcha qilib tashlayman!
-	Unday qilma!- dedi bulbul. - U ham qo'lidan kelganicha xizmat
qildi. Mayli, o'yinchoq bulbul awalgiday yoningda bo'lsin! Men sa-
royda yashay olmayman, axir! Faqat o'zim xohlagan vaqtimda
huzuringga kelib turishga ruxsat bersang bo'ldi. o'shanda oqshomlari
derazangga qo'nib qo'shiqlar aytib beraman. Qo'shiqlarim seni ham
sevintiradi, ham o'ylantiradi. Men senga atrofingda yurgan baxtli va
baxtsiz odamlar haqida, yaxshilik va yomonlik haqida qo'shiqlar
aytaman. Jajjigina sayroqi qush har yerda uchib yuradi, sendan uzoqlarda
yashaydigan kambag'al baliqchi va dehqonlarning kulbalariga ham uchib
kiradi. Men seni boshingdagi tojing uchun emas, qalbing uchun
sevaman. Lekin, baribir hukmdorlik toji qandaydir muqaddaslik nuriga yo'g'rilgan! Uni pok saqla! Demak, huzuringga keyin ham kelib turaman! Faqat bir narsaga va'da ber!..
-	Aytganing bo'lsin! - dedi imperator o'zining bor savlatini
namoyish qilib. Bu orada u o'zining imperatorlik liboslarini kiyib, og'ir
oltin qilichini ko'ksiga bosib turardi.
-	Faqat bir narsani iltimos qilaman! - dedi yana bulbul. -
Fuqarolaring ahvoli to'g'risida bor xabarlarni aytib turuvchi jajji
qushchang borligini hech kim bilmasin. Shunday bo'lgani yaxshi!
Bulbul shularni aytib, uchih ketdi.
Xizmatkorlar imperatorning o'ligini ko'ramiz, degan o'yda saroyga kirishar ekan, ostonada to'xtab, hang-u mang bo'lib qolishdi. Imperator esa ularga:
-Salom! - deya peshvoz chiqdi...	
BOLALIKNING BEG'UBOR OLAMI
Abdulla 
QODIRIY
(1894-1938)
,4z/>: o 'quvchi!
Siz bu nomni ko'p eshitgansiz. Balki buvilaringiz yoki ota-onangiz muqovasiga "o'tkan kunlar", "Mehrobdan chayon" deb yozilgan kitoblarni Sizga ko'rsatishgandir, ularning ayrim voqealarini hikoya qilib berishgandir.
Televizor ekranlarida, gazeta va jurnallar sahifalarida Abdulla Qodiriy asarlari asosida ishlangan badiiy va videofilmlarni, adibning o'zi haqidagi hujjatli filmlarni tomosha qilgansiz, maqola va xotira hikoyalarni o'qigansiz. Uyingiz va maktab kutubxonasining kitob javonlarida eng ko'rimli joyda o'sha kitoblar terib qo'yilganini, ma'naviyat xonalari, adabiyot sinfiarida yozuvchining katta-kichik suratlaridan iborat plakatlar osig'liq turganini ko'rgansiz. Juda bo'lmaganda, o'zingizning ismingiz yoki do'stlaringiz ismlari Otabek, Kumush, Anvar yoki Ra'no bo'lishi mumkin. Shuning o'ziyoq Sizni ulug' o'zbek adibi Abdulla Qodiriyga daxldor ekanligingizni, uning kenja avlodlaridan ekanligingizni anglatadi.
Abdulla Qodiriy (Julqunboy) 1894-yil 10-aprelda Toshkent shahrining Samarqand darboza mavzeyida "bog'bonlik bilan kun kechirguchi bir oilada..." tug'ilgan. U dastlab eski usul maktabda, so'ng yangicha xat-savod chiqaradigan rus-tuzem maktabida o'qiydi. 12 yoshlarida bir boy savdogarga xizmatga yollanib, yozuv-chizuv ishlari bilan mashg'ul bo'ladi. Shu davrlarda Rossiyaning turli shaharlaridan keladigan va bevosita Toshkentning o'zida ham milliy ziyolilar tomonidan nashr etiladigan gazeta va jurnallar bilan tanisha boshlaydi. Mana shu o'qib, o'rganganlari ta'sirida o'zi ham ma'rifatparvarlik g'oyalarini tashuvchi, qoloq tur-mushni, bid'at va xurofotni tanqid qilib, ilm olishga, taraqqiyotga chorlovchi she'rlar, hikoyalar yoza boshlaydi. Uning "Ahvolimiz" "To'y", "Millatimga bir qaror!", "Fikr aylagil" she'rlari, "Baxtsiz kuyov" pyesasi,  "Juvonboz", "Uloqda" hikoyalari 1913-1916-yillar oralig'ida yozilgan va e'lon qilingan ilk asarlaridir. Bu asarlarning aksariyati Julqunboy taxallusi bilan chop qilingan.
Abdulla Qodiriy 1918-yillardan boshlab turli idoralarda ishlaydi, gazeta va jurnallar tahririyatlarida xizmat qiladi. 1924-yili Moskvaga borib, jurnalistlar tayyorlaydigan institutda tahsil oladi.
20-yillar yozuvchining eng ko'p ijod qilgan davridir. 1922-yilda uning "o'tkan kunlar" romani e'lon qilina boshlaydi va 1925-1926-yillarda har bir bo'limi uchta alohida kitob holida nashr etiladi. Shu yillar yana "Kalvak Mahzumning xotira daftaridan", "Toshpo'lat tajang nima deydi?" hajviy asarlari, 1928-yili "Mehrobdan chayon" tari-xiy romani va o'nlab kichik hikoya va ocherklari e'lon qilinadi. 30-yil-larda zamonaviy mavzudagi "Obid ketmon" qissasi yaratiladi, yana ko'plab hikoya, ocherk, publitsistik maqolalar yozadi. Gogol, Chexov kabi rus va g'arb adabiyotining turli namoyandalari asarlaridan tarjimalar qiladi. "Amir Umarxonning kanizi", "Namoz o'g'ri" nomli romanlar yozish uchun ijodiy tayyorgarlik ko'radi. Biroq 1937-yillarga kelib yana avj olgan qatag'on siyosati milliy ziyolilarni - xalqning o'zligini tanitishga xizmat qiluvchi adib, shoir, olim va muallimlarni, boshqa ko'plab soha kishilarini qurbon qila boshlaydi. Ana shu to'lqinda Abdulla Qodiriy ham "xalq dushmani" degan tuhmat bilan qamoqqa olinib, uzoq qiynoq va i so'roqlardan so'ng 1938-yil 4-oktabrda otib o'ldiriladi.
XX asrning 50-yillari oxiri - 60-yillarida Abdulla Qodiriy nomi oqla-nib, asarlari nashr etila boshlaydi, filmlar suratga olinadi. Lekin adib 1 asarlaridagi hurfikrlilik, o'z yurtini mustaqil ko'rish orzulari, Rossiya * istibdodini qoralash g'oyalari qaychilanib, qisqartirib tashlanadi. Faqat-gina yurtimiz mustaqillikka erishganidan so'ng bu asarlar asl holida to'liq nashr etildi, adib haqidagi tarixiy haqiqatni ochiq-oshkora bayon etgan kitoblar, maqolalar bosildi, filmlar yaratildi. Abdulla Qodiriy birinchi bo'lib Mustaqillik ordeniga munosib ko'rildi. Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti bilan taqdirlandi. Nomi abadiylashtirilib, haykallari barpo etildi. Bu o'zbek xalqining o'z buyuk farzandi xotirasiga hurmati bo'ldi.
/////////www.Sever.Uz/////////////////