Java Books Maker    
/////////www.Sever.Uz/////////////////
 6 sinf 
G'AFUR G'ULOM 1903-1966)

Taniqli o'zbeka dibi G'afurG'ulomning tarjimayi holi, "Mening o'g'rigina bolam" nomli hikoyasi bilan o'tgan o'quv yilida tanishgan edingiz. Yodingizda bo'lsa, bo'lg'usi adib 1903 yilda Toshkent shahrida tavallud topgan. Uning ayni o'ynab-kuladigan, baxtli va betashvish kunlarni kechirishi lozim bo'lgan bolalik onlari Birinchi jahon urushi davri (1914-1918 yillar) ga to'g'ri keldi. Ota-onasidan yosh yetim qolgan G'afurjonning boshiga juda ko'p ko'rgiliklar tushadi. Garchi urush bizning yurtimizdan juda uzoqda - olis Yevropada kechayotgan bo'lsa-da, uning sovuq nafasi butun o'lkamizni qamrab olgan edi. SHahar va qishloqlar och-nahor odamlarga, tilanchi va devonalarga to'lib ketgandi. Urush tufayli turmush tobora og'irlashar, qimmatchilik va qahatchilik (oziq-ovqat va boshqa mahsulotlarning yetishmasligi) xalqning tinkasini quritar darajaga yetgandi. Bunga qo'shimcha, yurtimizni bosib olgan chor Rusiyasi mustamlakachilari urush ortidagi og'ir qora ishlarni bajartirish uchun bizning o'lkamizdan ham erkaklarni - qo'lidan ish keladigan kishilarni majburan mardikorlikka olib ketardi. Boquvchisidan ajragan xonadonlar, ayollar va bolalar nihoyatda ayanchli ahvolda qolgan, shu sharoitda, og'ir mehnat bilan yetishtiraladigan aksariyat noz-ne'matlarni chor hukumati turli bahonalar, aldovlar bilan yurtdan tashib ketardi. Ko'chalarda daydib yurgan to'p-to'p tilanchilar va gadoylar safiga urush bo'layotgan joylardan jon saqlash uchun qochib kelgan yuz minglab och odamlar ham qo'shilgandi.
Bo'lg'usi adib mana shu musibatga to'la kunlarni o'z boshidan o'tkazar ekan, bolalik tasavvurida bu ko'rgiliklar uzoq muddatga muhrlanib qolmasligi, qalbini larzaga solmasligi mumkin emas edi, albatta. Keyinchalik 1936 yilda yozuvchi bu o'tmish hodisalarini xayolida qayta jonlantiradi va o'zining mashhur "SHum bola" nomli qissasini yaratadi. Bu qissa uning umrining oxiriga qadar yanada sayqallanib, boyib boradi, o'tgan asrning 60 yillarida hozirgi mukammal holiga keltiriladi.
Quyida ana shu qissadan bir parchani e'tiboringizga havola qilar ekanmiz, avvalo bu parchani sinchiklab mutolaa qilishingizni, qolaversa, maktabingiz kutubxonasidan G'afur G'ulom kitobini topib, asarni to'liq holda o'qib chiqishingizni istar edik. SHuni bilingki, mazkur qissani bugungi kunda nafaqat o'zbek kitobxonlari, balki dunyoning juda ko'p joy-laridagi tengdoshlaringiz ham miriqib o'qimoqdalar. G'afur G'ulomning "SHum bola" qissasi dunyodagi ko'plab xorijiy tillarga tarjima qilinib, qayta-qayta nashr etilayotgani bejiz emas, albatta.
Qissa to'g'risidagi suhbatni esa undan bir shingil bahramand bo'lganingizdan keyin boshlaymiz.
SHUM BOLA
(qissadan parcha)
...Bu qishloqda Sariboy bo'lis degan katta yer egasi bor ekan. Uning ming tanoblab hisoblangan olmazoriga epchil qo'lli xizmatkor doim zarur bo'lib turar ekan. Ayniqsa, hozir olmalar pishgan vaqti bo'lgani uchun menga o'xshash oshto'log'iga yuradigan arzonqo'l kishilami eshigidan quvlamas ekan. Bu kecha uning xizmatkorlari yotadigan qo'shxonada yotishga qaror berdim. Uzumchi menga yo'lboshlovchi bo'lib ko'rsatib qo'ydi. Boyning qari-qartang aralash yigirma choq xizmatkorlari kechki juvari go'ja ustida edilar.
- Assalo'lu alaykum, - deb kirib bordim. Juda mehribonlik bilan o'z o'nalariga qabul qildilar. Arz-dodimni ularga aytdim. Ulardan bitta keksarog'i:
- Asil umring Sariboyda bekorga o'tib ketadi, uka, yosh ekansan.
Bironta boshqa kasbning payidan bo'lganingda yaxshi bo'lar edi. Ha, mayli, sal o'zingni tutib olguningcha o'n-o'n besh kun ishlab tur. Keyin yo'lingni topib olarsan... - degan dudmal maslahat berdi. Bitta bo'sh sopol tovoqqa bir cho'mich go'ja quyib berdilar. Ikki burda jaydari non bilan shu oshni maza qilib ichib oldim.
Yotishda ham shular o'rtasida qoldim. Yaxshi olmalarni joylab, uzoq shaharlarga yuboradigan yashiklardan ikkitasini yonma-yon karavot qildim. Boshimga olma o'raydigan yog'och qirindisidan yostiq qilib rohat-rohat uyquga ketdim.
Bu uyqu eshon xonaqosiga qaraganda juda shohona edi. Hech bo'lmasa, bu yerda, tong azonda avrodchi so'filarning qichqirib g'o'ldiraydigan har xil duolari kishini uyqudan bezovta qilmas edi. Erta bilan bo'lisning oldiga bordim. Bir qancha silkillashishlardan keyin boy menga xizmat haqi uchun oyiga xo'l-pishiq aralash, ona sutidan halol ikki pud o'n yetti qadoqdan olma beradigan bo'ldi. SHu paytda boyning avzoyini ko'rib, mening ham Haromzoda to'lirim urib qoldi. "Mendan nima ketdi, bir shart qo'yib qo'yay, bir kun boshimga biror ish tushib qolsa, shu bahona qutulib ketarman", degan xayol bilan: "Boy buva, - dedim, - endi-ku, savdoyimiz pishdi. SHariat yuzasidanmol sotganda hamma aybini aytib sotsa halol bo'lar ekan. Mening ham bir aybim bor, shuni boshdan aytib qo'yganim yaxshi".
- Xo'sh, nima aybing bor? Siyg'oqmisan, tutqanoqmisan?
- Yo'q, aybim bu emas, aybim shuki, yoshligimdan odat bo'lib qolgan, har zamon-har zamonda beixtiyor yolg'on gapirib qo'yaman, shunda koyimasangiz bas. Xizmat haqqi mayli, siz aytgancha bo'lsin.
-Obbo bachchag'ar-ey, quv ko'rinasan-a, ha, mayli-mayli. Lekin ko'p yolg'onlamagin!
Qiladigan ishlarim uncha ham qiyin emas. Olmalarga tirgovich qo'yaman, to'kilgan olmalarni terib, qoqi qilaman. Bog' qo'riyman. Ba'zida xo'jayinga pul zarur bo'lib qolsa xo'l-xatala olmalarni aravaga ortib, Darvoza, Sariog'och atroflardagi bug'doykor qishloqlarga olib borib sotib kelaman. Molga to'g'rab bersa mol yemaydigan olmalarni cho'lda, bug'doy o'rib turgan dehqonlarga bir qadog'ini ikki qadoqdan bug'doyga alishaman.
Sariboy bo'lis haligacha xo'jayinlarimning ichida eng xudo urgan badbaxti, ziqnasi edi.
Uning oldiga bir ish bilan borsangiz, bo'lar-bo'lmas yerda "innaykeyin" deb so'raydigan odati bor edi. Ana shu "innaykeyin"ga javob topib bera olmasangiz, onangizni Uchqo'rg'onda ko'rasiz. Qamchi bilan yelkaga tushirib qolguvchi edi. CHunonchi, borsangiz-da, "qandil olma pishibdi" deb aytsangiz, u sizga "innaykeyin" deb savol beradi. Siz albatta: " SHu pishgan olmani terish kerak" deysiz. Yana xudo qarg'agan "innaykeyin" deydi. Xayr, "Sotish kerak", deysiz. Yana "innaykeyin" deb so'rab qoladi. Vaholanki, shu yerda gapning o'zi tamo'l. "Innaykeyin" degan savolga hech hojat yo'q. Ana shunaqa o'rinda javob topib bera olmaysiz-da, boydan kaltak yeysiz.
Sariboy CHuvalachidagi Yusuf kontor bilan qimor o'ynab, uning mevazorlari, ichki-tashqi qo'rg'onchasi, butun dov-dastgohining hammasini yutib olibdi. Yusuf kontorning bog'i, ayniqsa, uning bahavo shiyponi bizning xo'jayinga ma'qul tushib qolib, darrov o'sha yerdan bitta do'ndiqqina qirg'iz xotinni olib, bir borgancha o'n-o'n besh kunlab Kalasga qaytmaydigan bo'lib qoldi. Olmalarpishib, to'kiiib ketayotibdi, xo'jayindan ruxsatsiz terishga hech kim botina olmaydi. Otlarga yem-xashak yo'q. Xizmatkorlar och, lekin boyning oldiga borishga hech kimning yuragi dov bermaydi. Har gapdan keyin beriladigan "innaykeyin" savolidan hamma qo'rqadi.
Bir kun kechqurun xizmatkorlar bilan o'tirib qanday qilib boyni o'z joyiga chaqirib kelish to'g'risida maslahatlashdik ham kim borishini o'ylashdik, nima deb chaqirib kejishni fikrlashdik. Toinki "innaykeyin" dardidan keyin boyning o'zini tinkasi quriydigan bo'lsin.
CHek menga chiqdi.
Erta bilan bir otga minib, boyning oldiga qarab yo'l soldim. Yo'l-yo'lakay ming xil xayollarga botib o'ylayman. Qanday qilib "innaykeyin"iga javob topish kerak?
Etib borib otdan tushdim. Boy shiyponda kalla go'shti bilan nonushta qilib o'tirgan ekan. Salo'l berib sekingina poygakka tushib o'tirdim.
-Xo'sh?!
- SHunday o'zim, sizni sog'inib, bir ko'rib kelay deb kelgan edim.
- Yaxshi, yaxshi, barakalla, juda bam quruq kelmagandursan, birof ishing bordur, xo'sh, nimaga kelding?
SHu paytda boyga xizmatkor yurishda qo'ygan shartim esimga tushib qoldi. "SHart qilgan yolg'onni endi gapitmasang, qachon gapirasan", dedim-da, gap boshladim:
- Anavi, haligi, dandon sopli pichog'ingiz sinib qolib edi, shuning
xabarini bergani keldim.
Ana shu so'zdan keyin menga "innaykeyin" savoli yog'ila boshladi.
- Xo'sh, innaykeyin, qanday qilib sindi? Ro'zg'orda mening pichog'imdan boshqa pichoq qurib ketgan ekanmi?
- Tozi itingizning terisini shilayotgan edim, suyakka tegib sinib qoldi.
- Iya?! - dedi boy. - Tozining terisini mening dandon sopli pichog'imda shilasanlarmi, o'zing ayt-chi, nimaga shildilaring?
- SHoshib qoldik-da, o'lib qolgandan keyin, bekor ketmasin deb terisini
shilib oldik.
-Nima qilib o'ldi?
- Harom o'lgan otning go'shtini ko'p yeb qo'ygan ekan, bo'kib o'ldi.
- Harom o'lgan ot go'shti qayoqda ekan?
-Ha, o'zimizning to'riq qashqaning go'shtini yeb o'ldi-da, begona
ot emas.	
Boy alanglab qoldi.
- Hay-hay, bola og'zingga qarab gapir, to'riq qashqa o'ldi dedingmi? Xo'sh, to'riq qashqa nima qilib o'ldi?
- Xomlik qilib o'ldi.
- Nimaga xomlik qiladi?
- Hech aravaga qo'shilmagan ekan, biz uni aravaga qo'shib, suv tashigan edik, zo'riqib o'ldi.
-Nima deyapsan, Haromi, boshqa shuncha aravakash otlarturib, kelib-kelib mening birdan bir boqib qo'ygan uloqchi otim bilan suv tashiysanlar-mi, padarla'natilar?
- Ha, o't tushgandan keyin uning uloqchiligiga qarab o'tiradimi, duch kelganini qo'shib, ishqilib bir chelak bo'lsa ham suv tashiy beradi-da
Boyning chaynab turgan yaxna tilni yutishga ham darmoni qolmadi. Og'zidan olib qo'ydi-da, baqraygancha menga tikilib:
- O'zing jinni-pinni bo'ldingmi? O't tushdi deganing nima deganing, qaerga o't tushdi, nimaga tushadi?
- Sog'man, xo'jayin, o't, avvalo, og'ilxonaga tushdi. Ot sho'rliklarning hammasi nobud bo'lib ketdi-da, xo'jayin.
- Iya, og'ilxonada o't nima qiladi?
- Mening ham fikrim shu, boshqa xizmatkorlaringizning ham fikri shuki, o't o'lbordan o'tgan bo'lsa kcrak.
- Axir o'lborda o't chiqadigan narsa yo'q-ku? Bug'doy bor edi, to'g'ri, guruch bor edi, to'g'ri, yog' bor edi, gazmol bor edi, to'g'ri, shulardan o't chiqadimi?
- Berdisini aytguncha shoshmang, xo'jayin, o'lborga qo'rg'ondan o'tibdi. Og'ilxonaga o'lbordan o'tgan bo'lsa kerak. SHunaqa qilib bir-biriga tutashib ketgan-da.
- Iya, hali qo'rg'on ham yondi, degin!
- Qo'rg'on ham yondi, o'lbor ham yondi, og'ilxona ham yondi, otlar ham o'ldi, pichog'ingiz ham sindi.
- Qo'rg'onga qaerdan o't ketibdi?
- SHamdan tutashib ketibdi, shamdan.	
-Hoy, o'zing jinni bo'lib qolibsan, o'g'lim! Axir, meningdargohimda shamga kun qoldimi? Qator-qator lampalar, o'zim Toshkentdan atay sotib olib kelgan qirqinchi fanorlar qayoqqa ketibdi, kerosin bo'lsa bir yilga yetarliligini bochka-bochka zapas qilib qo'ygan edim. Nimaga sham yoqasanlar!
- Xo'jayin, - deyman, - o'zingiz ham odamni juda xit qilib yuborar ekansiz-da! Butun boshlik o'likning arvohiga sham yoqmay lampa yoqiladimi? Kelgan arvoh nimaning shu'lasi bilan o'ynashadi. Axir, kosaga suv quyib, ustiga olma shoxi qo'yiladi. Kelgan arvoh avval shoxga qo'nib o'tiradi. Bir nafas damini rostlagandan keyin haligi shamning pirpirab turgan shu'lasi bilan o'ynashadi.
Mening entak-tentak so'zlarimdan boy talmovsirab qoldi. Go'yo shu gaplarni eshitgisi kelmaganday, sekin, qo'rqa-pisa so'radi:
-Kim o'ldi?
SHu yerda men yuzimga qalbaki qayg'ular chiqarib, ho'ngrab yig'lab yubordim.
- Kenjatoy o'g'lingiz Bo'riboyvachcha, terakka chiqib, chumchuq bolasini olaman deb, yiqilib tushib, bir marta "dada" dedi-yu, "g'iyq..." etib jon berdi.
Boy gaplarimning kcyingi jumlalarini eshitdimi, eshitmadimi - bilmayman, choy ichib turgan piyolasini boshiga urib, chakkasini yordi-yu, soqolini yulib, dodlab yig'lamoqqa boshladi. Men ham qo'shilib yig'lar edim.
Bir nafas ayyuhannos solib yig'lagandan keyin men to'xtadim, boy ham to'xtadi. Boyning juda ham o'pkasini uzib yuborganirndan endi uni yupatish uchun o'zimdan bir gap to'qimoqchi bo'ldim.
- Xo'jayin, - dedim, - xudo berardan qismasin, xafa bo'hnang, bordi-yu, o'g'lingiz o'lib, uyingizga o't tushgan bo'lsa, it nobudbo'lgan bo'lsa, pichoq singan bo'lsa, hammasining o'rnini bosadigan bitta xushxabar ham topib kelganman.
Boy hiqillab turib so'radi:
- Xushxabaring qursin, padarla'nat, qanaqa xushxabar?
- O'rtancha qizingiz Adol opam dunyoga arziydigan bitta o'g'ilcha tug'dilar.
- Iya! - dedi boy ko'zlarining shox soqqasi chiqquday, - Adol opang hali erga chiqmagan-ku!
- Biz ham shunisiga hayronmiz-da, xo'jayin. Xudo beraman desa, erga tegmasa ham berarekan. Bolani ayting-a, xo'jayin. Badal aravakashingiz bor-ku, quyib qo'yganday o'shaning o'zginasi.
Boy ortiq chidab tura olmadi. Hushidan kctib yiqildi. Men ham qamchi o'rimidan yeydigan kaltakni nasiya qilib jo'nab qoldim. Mendan biror soatlardan keyin tulpor saman otda barlari osilib ketgan alpang-talpang, bir ko'zi yerda, bir ko'zi osmonda, egar qoshiga qamchi dastani tirab, yig'lab boy kelib qoldi.
"Yana biron falokat yuz berib qolmasin", deb o'zimni chetga oldim. Boyning yig'lab kelishini uy ichlari eshitib, ular ham "bir balo bo'libdi shekilli", deb uydan yig'lab chiqa boshladilar. Bir-yuirlarini quchoqlab arosat boshlanib ketdi
Yig'i tamo'l bo'lgandan keyin, bir-birlarini anglashib, surishtira boshladilar. Keyin ma'lum bo'lishiga qaraganda, na ot, na it o'lgan, na qo'rg'onchaga o't tushgan, na pichoq singan. Bo'riboyvachcha bo'lsa so'lakayini oqizib o'zi chiqib qoldi.
O'sha kuni men ko'rinmay yurdim. Ertasiga boy meni qidirib, chalpak qilib ko'tartirib olib keldi. Avval qurttakkina qilib yigirma qamchini bosh-ko'z aralash yedik. So'ngra so'radi:
- Hoy itdan tarqagan, bu qilig'ing nimasi?!
- Axir, boshida bay kelishgan edik-ku, aylanay xo'jayin, bar zamonda bir yolg'on gapiraman, deb.
- Bu o'sha yolg'oningmi?
- Lekin hammasi emas edi.
- Agar hammasi bo'lmasa, butun yolg'on qilsang, men xonavayron bo'lar ekanman-da, tur-ey, padaringga la'nat seni, qorning oshga to'ymasin, juvonmarg bo'l! Haydang bu kazzobni.
Haydab chiqarmoqchi bo'ldilar. Ketish oldidan boydan haq talab qildim. CHunki boyning eshigida bir oy-u o'n to'qqiz kun ishlagan ekanman. Haligacha bergan yigirma ikki tiyin choychaqani bosib qolib, qayoqdagi sasigan, qurt tushgan olmalardan ikki pud olmani bitta chipta qopga solib berdi. Men shunga ham shukr qilib, namozsho'l yo'lga tushdim.
Yana o'sha darbadarlik, yana o'sha makonsizlik balosi. Qo'ndoqdan ajragan kakku bolasiday, qo'narga shox-butoqsiz. Kalasdan yuqoriroq tomon o'rlab ketar edim.
Qirga chiqqandan keyin uzoqda bir o'tov ko'rindi. SHunga qarab bordim. O'tovning eshigini qoqib, "xudoyi qo'noq", dedim. Bu kecha tunab ketishga ijozat so'radim. Avval menga bir sidra shubha bilan qarab chiqqanlaridan keyin, qabul qildilar. Orqamdagi yukni ko'rib, o'g'ri deb xayol qilgan bo'lsalar kerak. Qopning og'zini ochib bolalarga ikkita-ikkitadan olma olib berdim. Boshlari ko'kka yetib ketdi. Ular meni tuya suti - qimron bilan mehmon qildilar. Qozonga yopilgan nondan yarimtasini oldimga ushatib qo'ydilar. Qorin to'ygandan keyin, qopni boshga qo'yib uyquga ketdim.
Tong azonda turib, o'tov egalari, er-xotin bilan xayrlashib, "Sariog'och qaydasan?" deb yo'lga tushdim. O'sha kezlarda mening toleyim juda ham sho'r edi. Qaysi qishloqqa borsam, bozorning ustidan chiqar edim. Aksiga olib bugun Sariog'ochning bozor kuni edi.
Mendan boshqa ham bozorga olma keltirganlar ko'p edi.
- Kep qoling, armonda qolasiz, sotaman-u ketaman! Buni yeganlar non yemaydi, shinavandaga sotaman, - deb javrab, maqtab peshinda arang sotib tugatdim. G'aladonni hisoblab ko'rsam, olti tanga bir miri bo'pti. Keyingi bir necha oy mobaynida belbog'ga tugilgan naqdina shundan iborat edi.
Pul ko'p, qayg'u yo'q. Bozorni aylanib yurib hamma narsaga xaridor bo'lib ko'raman. Hamma narsaning narxini bilgim keladi. Bir kishining tunuka vannasiga xaridor bo'lib, kam so'raganim uchun, undan yaxshigina so'kish ham eshitib oldim. Kiyim bozorga kirib qunduz yoqalik bobrik paltolarga xaridor bo'lib ko'raman.
Qo'y bozoriga kirib, shoxlari mullavachchalarning sallasiday buralib-buralib ketgan do'ng peshonalik, katta bir qo'chqorga xaridor bo'lib turganimda ko'zim tanish bir basharaga uchradi. U qo'shoqlangan bir qo'ra qo'y ustida kuzatib turar edi. Bu kim, qaerda ko'rgan ekanman?
CHang bosgan kipriklar tagidagi qo'y ko'zlar menga juda tanish.
Yo'lning gard-g'ubori qoqilmagan namatdek qilib yuborgan bu bashara ko'zimga issiq-issiq ko'rinadi. Lekin egnidagi qozoqi chakmon bilan boshidagi teskari ag'darilgan telpak, qo'lidagi boshi cho'qmor kaltagi menga tanish emas. Undan ko'zimni uzmay tikilib turaman. U ham menga g'ilt-g'ilt etib tikilib turadi.
Birdan qichqirib yubordim:
- O'lon!!
Bir-birovimizning quchog'imizga otildik, yalab-yulqashdik, hol-ahvol so'rashdik. O'z boshimdan kechirganlarimni bir chetdan hikoya qilib berdim. Sarguzashtimning oxiri yonimdagi tanga-chaqa aralash olti tanga bir miri pulni jaraqlatib qo'yish bilan tamo'l bo'ldi.
U ham boshidan o'tganlarini so'zlab ketdi:
O'lik yuvdirgan ko'chmanchilarning qo'lidan arang qochib qutulibdi. "Ulardan bitta-yarimtasiga uchrab qolib, tag'in bir baloga yo'liqmay", degan xayol bilan qishloqma-qishloq gadoylik qilib yurib, adashib-uloqib o'n yetti kun deganda CHimkentga yetib boribdi. CHimkentga bir amakisini qora tortib borgan ekan. Lekin bu bechoraning toleyiga amakisi ham allaqachonlar o'lib ketgan ekan. SHu bilan dard qolib, chor-nochor toshkentlik qo'ychi boylardan bittasiga bir yilga ikki to'qli-yu bir echkiga cho'ponlikka yollanibdi. "Xudo berib, har qaysisi ikkitadan egiz tug'ib bersa, zora xo'jayinimdek katta qo'ychi boy bo'lib ketsam", deb mo'ljal qilibdi. Hozir shu boyning qo'ylarini haydashib Toshkent bozoriga keltirmoqda ekanlar. Bugun Sariog'ochning bozorida, "narxi kelsa sotamiz", degan umid bilan qo'ylarni bozorga solib turgan ekanlar.
O'lonning bu topgan xizmati menga juda ma'qul tushdi. O'lonning toleyiga kunlasha boshladim.
- Jon o'rtoq, xo'jayiningga aytib meni ham bir amallab, qo'ychivonlikka oldirsang-chi, astoydil xolis xizmat qilib berar edim, - deb O'longa yalindim. U ham ma'qul ko'rib:
- Ko'kterakka borganda, xo'jayinimga aytib ko'raman, - dedi.
Kechgacha O'lonning qo'ylarini qaytarishib yurdim. Sariog'ochda bu bozor echkining so'rovi chaqqon ekan. Hamma echkilar sotilib ketdi-yu, lekin qo'ylardan ko'pi - yetmish uchta qo'y bozordan qaytdi. Kechga yaqin xo'jayin o'zining yo'rg'asiga mindi-da:
- O'rtog'ing yaxshi bola ko'rinadi, unchalik ko'p ham qo'y qolgani yo'q. O'lon uka, o'rtog'ing bilan ikkoving kechalab qo'ylarni haydashib, ertalab Ko'kterakning bozoriga yetkazib bora qollaring. Men oldinroq borib turay, - deb otiga qamchi berib jo'nab ketdi.
Biz qo'ylarni bir saroyga qamab, ovqatlangan bo'ldik. Biroz yonboshlab dam oldik.
Yarim kechada oy ko'tarilgandan keyin, oldinma-ketin hushtak chalishib, "qurey-qurey"lashib Ko'kterakka qarab keta boshladik.
Qo'y degan Harom o'lgur juda ahmoq, asov hayvon bo'lar ekan. Uni echki eplab yurar edi. Echki bo'lmagandan keyin boshi oqqan yoqqa sanqib keta berar ekan. Echki bo'lmaganida, eshakka minib, oldinga tushib ma'rab borish kerak bo'ladi. Bizda na echki bor, na eshak bor. Men yangi havaskor cho'pon bo'lganim uchun ma'rashni uncha o'rinlata olmas edim.
Ketib boramiz. Oydin kecha, salqin havoli qir. Ahyon-ahyon qo'ylar ma'rab qo'yadi. Bir yonboshimizda temir yo'l yoqasidagi telegraf simlari g'uvullab turadi. Judagashtli umr, avjini baland qilib, ashulani qo'yib yubordim.
- Ayt, uka, - dedi O'lon. - Ancha vaqtdan buyon shunaqa bir rohat, tanish ovoz eshitganim yo'q, - dedi.
Unga sari men zavqlanib ketganman, avjga avj qo'shib boraman, osmonning chetlarini titratib yuborgim keladi. Temir yo'lni yoqalagan uzun yo'lda qo'ylar juda tixirlik bilan ilgarilamoqda. Echkining qadri g'oyat o'tmoqda.
Qandaydir kichkina qishloqqa ham yaqinlashib qoldik. Uning pastak-pastak paxsa devorlari ko'rinib qoldi. Temir yo'lga tutashib ketgan qishloq ko'chasida qo'ylarni g'uj qilib haydab ketmoqdamiz. O'lon temir yo'lni ko'rsatib:
- Poezdda yurgan odamlar xo'pam mazza qiladi-da, - deb qo'yadi. - Poezdga tushib uzoq joylarga ketsang, - deydi.
- SHuni ayt-a, og'ayni, - deyman. - Qani endi odoq bo'lmas puling bo'lsa-yu, yuraversang. Qovunchiga borsang, Turkistonga borsang, CHi-nozga borsang, Maskopga borsang, hech kim churq etmasa, keta bersang, yana keta bersang, mazza... - deyman.
Poezdni ta'rif-tavsiflab kelamiz.
- Rost, qani endi, - deydi O'lon.

"SHUM BOLA" ASARI HAQIDA
Xalqimizning "Tuyani shamol uchirsa, echkini osmonda ko'r" degan maqolini eshitgan bo'lsangiz kerak. Bu degani "bir falokat ko'pchilikning boshiga yog'ilsa ham, u har kimga har xil ta'sir qiladi - "yo'g'on cho'zilguncha, ingichka uziladi" deganidir. G'afur G'ulom tug'ilgan oilaning taqdiri yodingizdami? G'afurjon to'qqiz yoshida otasidan, o'n beshga kirib-kirmay rnehribon onasidan ajraladi. Ukalari va singillari bilan g'irt yetim qoladi. Yana qanaqa paytda deng? Aytganimizdek, butun dunyoda urushning sovuq nafasi kezib yurgan, o'lkamizda iqtisodiy va ma'naviy tanazzul ayni chuqurlashgan yillarda. Bunday paytda ota-onasiz qolgan bolalarning hayoti juda og'ir kechishini tasavvur qilsangiz kerak. Nima bilandir qorin to'yg'azish, egniga kiyim-bosh topish oson ish emas. "SHum bola" qissasining bosh qahramoni ham shunday og'ir kunlarda otasidan ayrilgan, qariyb siz tengi - o'n to'rt yoshli bolakay. Onasi bir etak bolani boqish uchun kun bo'yi tinim nimaligini bilmaydi. SHum bola bo'lsa, tengdoshlariga qo'shilib, erta tongdan to qorong'i kechgacha ko'chadan kirmaydi. U - yerga ursa ko'kka sapchiydigan, bir joyda uzoqroq turib qolsa yuragi siqilib ketadigan, tinib-tinchimas bolalar xilidan. Kunlarning birida u onasini xafa qilib qo'yganidan xijolat bo'lib, qolaversa, biror oy mehnat qilib, pul topib kelish ilinjida yo'lga tushadi. Uning Toshkent atrofldagi qishloqlarda kechadigan sarguzashtlariga sarguzasht ulanib, yarim yildan ortiq davo'l etadi. Mana shu vaqt mobaynida SHum bola bir-biridan qiziq voqealar ishtirokchisiga aylanadi. Pochchasi avaylab boqayotgan qimmatbaho qushlarga qatiq, suzma ichirib, Harom o'ldirib qo'yadi, do'sti O'longa qo'shilib Sulton o'g'ri boshchiligidagi kissavurlar bilan tunni o'tkazadi, ko'chmanchilar ovulida o'lik yuvib sharmanda bo'lishadi, masjid imornining og'ilxonasida o'sallab qolgan ho'kiz o'rniga soppa-sog' eshakni so'yib qo'yib, rosa kaltak yeydi va hokazo.
SHum bola qaerga bormasin, kim bilan to'qnashmasin, hamma joyda kattalarning o'ziga bepisand qarashi, qo'pol muo'lalasiga duch keladi. O'zlarini go'yo yetimning boshini silaydigan himmatli kishilar qilib ko'rsatadigan turli noinsof kimsalar uning navqiron kuchidan suvtekin foydalanib qolishga urinadilar. Bu ham mayli, shu yosh bolani turli qing'ir yo'llarga boshlovchilar ham topiladi. Masalan, yuzlab qalandarlarga yo'lboshchi bo'lib olib, har gapida qayta-qayta Xudoni tilga oladigan ikkiyuzlamachi Eshon SHum bolani to'g'ridan to'g'ri o'g'irlik qilishga yo'llaydi. Eshonning SHum bolaga aytgan quyidagi gaplari uning naqadar tuban kimsa ekanidan dalolatdir:
"Oyoq-qo'ling chaqqongina, epchil yigitsan. Sen ham axir qarab turmasdan, boshqacharoq yo'l bilan bo'lsa ham tirikchilikning payidan bo'lsang edi, o'g'lim... Axir kissa-karmon degan gaplar ham bo'ladi. Naqdina pul - ham yengil, ham qimmat, ham yashirishga oson bo'ladi. Naqdina bo'lsin, bolam, naqdina bo'lsin..."
SHaharning bir chekkasidagi xaroba uyni nashavand-bangilar yig'iladigan takyaxonaga aylantirgan Hoji bobo ham o'zicha xudojo'ylikda boyagi Eshondan qolishmaydi. Biroq uning qilayotgan ishlari Xudoning aytganlariga mutlaqo teskariligi bilan o'quvchini hayratga soladi.
Biroq, shunisi muhimki, G'afur G'ulom mana shu nursiz, qabohat va jaholatga to'la muhitni yosh bola nigohi orqali rang-barang mazmunga to'la holda tasvirlaydi. Qissani o'qir ekansiz, undagi hodisalarning qiziqligi, qahramonlar xarakteridagi yorqin jihatlar Sizni butunlay o'ziga ro'l qilib oladi. Garchi, yuqorida aytganimizdek, bosh qahramon duch keladigan odamlarning ko'pchiligi ochko'z, xasis, nazari past kimsalar bo'lsa-da, bizning SHum bola bunday kimsalarni bir ko'rishda taniydi, ularning chirkin muhitidan iloji boricha tezroq qutulish yo'llarini qidiradi va albatta topadi! Mana shu paytlarda SHum bolaning naqadar topqir, ziyrak, ba'zan esa, yaxshi ma'noda shum bola ekaniga qayta-qayta amin bo'lamiz.
Qissadan o'qigan parchamizda ham SHum bolaning Sariboyday ezma, injiq, xasis kimsani boplab dodini berganiga guvoh bo'ldik.
Avvalo shuni aytish kerakki, SHum bolaning Sariboyni mot qilish usuli SHarq xalqlari og'zaki ijodi namunalarini - ertaklarni ijodiy qayta ishlash mahsuli hisoblanadi. Biron muhim voqeani aytish uchun uni bu voqeaga mutlaqo aloqasi yo'q tafsilotlar orqali bayon qilish usuli, jumladan, "Uch yolg'onda qirq yolg'on" ertagida uchraydi. SHarq adabiyotining katta bilimdoni hisoblangan G'afur G'ulom "o'z SHum bolasini" bu safar ayni shu usul bilan Sariboyning g'azabidan o'lon olib chiqib ketadi.
Guvohi bo'lganimizdek, shu paytga qadar bu ezma va laqma boyga odam bolasi teng kela olgan emas. Uning qo'lida umrbod xizmat qilib charchagan kishilarning dard-u alami ichida. Hech biri yurak yutib xo'jayinga gap qaytara olmaydi. Gap qaytarish qayda, umuman, bu odamga ro'para kelishdan qo'rqib yurishadi. CHunki, xoh yaxshi, xoh yomon gap bo'lsin, Sariboy nuqul "xo'sh, innaykeyin-chi" deb, SHum bola aytganidek, "odamni xit qilib yuboradi".
Xo'sh, nima qilish kerak?
Bu yoqda olmalar pishib, tagiga to'kilib, uvol bo'lyapti. Xo'jayin ruxsatisiz terishsa ham bir balo, vaqtida terilmay, qolib ketsa, yana bir bale. Har ikki holda ham bechora xizmatkorlar aybdor bo'lib qoladi. SHu muammoni yechib kelish SHum bolaning chekiga tushgan.
Sezgan bo'lsangiz, birovlarning dard-u tashvishi, olamda bo'layotgan ming turli ishlar Sariboyning yetti uxlab tushiga kirmasdi, U dunyoda faqat o'zim bo'lay, deb yashaydiganlar xilidan edi. SHu ahvolda SHum bola xo'jayinning "innaykeyin"iga munosib javob topishi, eng muhimi esa - boyni bu savolni berishdan bczdirib tashlashi kerak! U Sariboyni uncha-muncha gap bilan, yangilik bilan lol qilib bo'lmasligini yaxshi biladi. Demak, "sopini o'zidan chiqarish" - boyning "nozik joyi"dan ushlash lozim. Uning nozik joyi esa mol-mulki, - boyligi bilan bog'liq. Gap ana shu mavzuga burilsa, "boyning chaynab turgan yaxna tilni yutishga ham darmoni qolmaydi". Bir xabarni ikkinchi bir xabarga shunday ulash ke-rakki, natijada "innaykeyin" degan bema'ni savolni berishga Sariboyning yuragi dosh bermasin.
SHum bola xuddi shunday qiladi ham. "Dandon sopli pichoq"ning sinishi bilan boshlangan gap kenjatoy o'g'il Bo'riboyvachchaning "te-rakdan yiqilib o'lishi" bilan tugaydi. Bu ham yetmaganday, boyning turmushga chiqmagan o'rtancha qizi "dunyoga arziydigan o'g'ilcha tug'gani", chaqaloq esa Badal aravakashga "quyib qo'yganday" o'xshashi to'g'risidagi gaplar Sariboyni, nihoyat, yiqitadi. SHundan keyin ham ezma boy "innaykeyin"lab ko'rsin-chi!
Nafaqat bu voqeada, balki butun qissa davo'lida biz SHum bolaning topqirligi, hozirjavobligi, bar qanday qiyin vaziyatdan bir amallab sog' chiqib keta olishiga qayta-qayta iqror bo'lamiz.
Endi "SHum bola" qissasida uchraydigan ko'plab badiiy tasvir vositalaridan ayrimlarini - o'xshatishlarni e'tiboringizga havola etamiz:
"It quvgan tulkiday olazarak O'lon menga ergashdi";
"O'choqdan chiqqan zangori tutun osmonga o'rlab, tevarak-atrofga ko'rpadek yoyilar edi";
"Hazrat bo'lsa, o'zini umr bo'yi o'likdan boshqa narsani yuvmagan kishiday qilib ko'rsatishga harakat qilar edi";
"Sirlangan xumchaga tushgan sichqonday to'rt tomonga alanglab, o'zimga bir najot yo'li qidirar edim";
"Zinadan chiqqan itdek to'rt oyoqlab narvonga tirmashib to'lga chiqdim";
"Ora-chorada tor ko'chalar yo'limni to'sib qolsa ham, tulki quvlagan tovuqday sakrab o'tib ketar edim";
"Xotin qozonning qopqog'ini ochdi - baliqday bo'lib, oppoq laganda moshkichiri chiqdi, o'rtaga qo'ydilar";
"Qo'ylar xuddi sutga tushgan sichqonday boshlarini ko'tarib suzar edilar";
"Har ikkovimizning yuragimiz dard tekkan terak yaprog'iday qaltirab turibdi" va h. k.



Nazariy ma 'lumot
QISSA HAQIDA TUSHUNCHA

Badiiy asarlar uchta katta guruhga - epik, lirik hamda dramatik turlarga ajraladi. Epik, lirik va dramatik asarlar, avvalo, o'zlarining nutqiy shakl-lanishi jihatidan bir-biridan farqlanadi. Masalan, epik asarlar asosan sochma-nasriy yo'l bilan yoziladi. Har bir adabiy tur o'z ichiga qatorjanrlarni jamlaydi. Hayot hodisalarini badiiy qamrash ko'lami nuqtayi nazaridan epik janrlarni quyidagicha tasniflash mumkin:
1. Kichik epik janrlar: latifa, masal, hikoya, rivoyat, ertak, afsona, badia, etud, ocherk, esse. 
2. O'rta epik janrlar: qissa (povest). 
3. Katta epik janrlar: epos, epik doston, roman, epopeya.
Ko'ryapsizki, qissa janri ham mazmunan, ham shaklan o'rtaliqda joylashgan. Unda qamrab olinadigan voqealar ko'lami, qahramonlar ishtiroki, talqin etish mo'ljallangan muammolar hajmi hikoyanikidan katta bo'lsa, romannikidan kichkinadir. Masalan Siz 5-sinfda o'rgangan Abdulla Qodiriyning "Uloqda", G'afur G'ulomning "Mening o'g'rigina bolam" hikoyalari doirasiga qamrab olingan mazmun-mohiyat G'afur G'ulomning "SHum bola" qissasiga singdirilgan mazmun-mohiyatdan birmuncha kichikligini darrov ilg'agandirsiz. Bu o'rinda Sizni asarlarning hajmi aldab qo'ymasligi lozim. Masalan, shunday hikoyalar borki, ularning hajmi uncha-muncha qissanikidan kattaroqdir. Va aksincha, shunday romanlar yoziladiki, ularning hajmi qissadan kichikroq bo'lishi mumkin. Bu yerda gap, boya aytganimizdek, yozuvchi tomonidan asarga singdirilgan mazmun-mohiyat ko'lamidadir. "Mening o'g'rigina bolam" degan ikki bctlik hikoyadagi mazmunni noshud yozuvchi ellik betlik hikoya yoki yuz bet-lik qissada bera olmasligi ham mumkin. Ayrim yozuvchilarning yostiqday romanlari borki, ulardan "SHum bola" qissasi bergan taassurotni mutlaqo topa olmaysiz. Demak, har qanday janrning muvaffaqiyatini yozuvchi tafakkur darajasi belgilaydi, desak, to'g'ri bo'ladi.



TUROB TO'LA (1918-1990)

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan san'at arbobi, O'zbekiston xalq shoiri Turob To'la 1918 yilning 24 dekabrida hozirgi Janubiy Qozog'iston viloyatining Turbat qishlog'ida tug'ilgan. Ota-onasidan erta ayrilgan Turobjon bolalar uyida ta'lim-tarbiya oladi. 1934-1938 yillarda Toshkent teatr bilim yurtida, 1938-1941 yillar oralig'ida Toshkent pedagogika instituti til va adabiyot fakultetining kechki bo'limida o'qiydi, kunduzi esa ishlab ijodiy va hayotiy tajribalarini boyitadi. O'qishni bitirgach, respublikamizning madaniy-ma'rifiy tashkilotlarida turli vazifalarda sidqidildan mehnat qiladi. Jumladan, yoshlar gazetasida adabiy xodim, O'zbekiston Davlat radioeshittirish qo'mitasida muharrir va suxandon, O'zbekiston Davlat nashriyoti (O'zdavnashr)da muharrir, "O'zbekfilm" kinostudiyasida ssenariy bo'limi mudiri, respublika Kinochilar uyushmasida kotib, Madaniyat vazirligi san'at ishlari boshqarmasi boshlig'i, Hamza no'lidagi teatr direktori, O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi huzuridagi Adabiyotni targ'ib etish markazi rahbari singari vazifalarni bajaradi.
Turob To'la ijodiy faoliyatini 15-16 yoshidan boshlagan. Uning dastlabki to'plami 1939 yilda "SHe'rlar" no'li bilan chop etilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida shoirning "SHodligim" (1941 yil), "Tabassum" (1944 yil) nomli to'plamlari e'lon qilindi. Ulardan joy olgan aksariyat asarlarda barcha xalqlar qatori o'zbek xalqining ham ko'nglida to'shib-toshgan fashizmga nafrat, tinch va osoyishta hayotni qo'msash, urushga ketgan farzandlarini sog'inish hislari badiiy ifoda etilgan edi.
Urushdan keyin faol ijodiy mehnatga sho'ng'igan Turob To'laning birin-ketin "Baxt tongotari" (1948 yil), "Muborakbod" (1949 yil), "Bolalar dostoni" (1950 yil), "Qanotlan, qo'shiqlarim" (1955 yil), "Tanlangan asarlar" (1958 yil), "Oro'lijon" (1961 yil), "Gulyor" (1968 yil), "Oftob nayzada" (1974 yil) singari she'r va dostonlar to'plamlari, zamondosh o'zbek adabiyoti va san'ati namoyandalariga bag'ishlangan "Nafosat" (1967 yil), "Kamalak" (1972 yil) nomli adabiy portret va xotiralar kitobi o'quvchilar qo'liga yetib bordi. Jumladan, shoirning "Qanotlan, qo'shiqlarim" to'plamidan o'rin olgan aksariyat she'rlari ("Hayo bilan", "Sumbula", "Ko'chalar", "Do'ppi tikdim", "Sartarosh qo'shig'i" va boshqalar) respublikamizning ko'plab iste'dodli san'atkorlari tomonidan qo'shiq qilib kuylanib, xalqimiz qalbidan chuqur o'rin egalladi. Turob To'la shu tariqa zamonaviy o'zbek qo'shiqchilik san'ati rivojiga salmoqli hissa qo'shgan ijodkor sifatida tanildi.
Turob To'la, bundan tashqari, bir qancha kinossenariylar yaratilishida, ular asosida milliy kino'lizning nodir namunasi bo'lib qolgan filmlar suratga olinishida ham faol ishtirok etdi. Ular orasida "Maftuningman". "SHashmaqo'l", "Furqat" singari mashhur filmlar bor.
Ijodkor dramaturgiya sohasi rivojiga ham salmoqli hissa qo'shdi. Uning qalamiga mansub "Qizbuloq", "Nodirabegim", "Mo'lo yer" pycsalari, "Zulmatdan ziyo", "Malikayi ayyor" opera librettolari hamda "Samarqand afsonasi" baleti librettolari respublikamiz teatrlari repertuaridan munosib o'rin egalladi.
Turob To'la SHekspirning "Qiyiq qizning quyulishi" ko'lediyasini, Pushkin, Lermontov, Nekrasov, SHevchenko, To'qay asarlarini ona tilimizga mahorat bilan o'girgan.
Taniqli shoir, nosir, tarjimon va dramaturg Turob To'la 1990 yil 20 aprelda olamdan o'tga. 
Serqirra ijodiy faoliyat sohibi Turob To'la bolalar adabiyoti rivojiga ham befarq qaramagan. U yosh o'quvchi do'stlariga ajoyib tortiq sifatida 1981 yilda "Etti zog'ora qissasi" nomli o'ziga xos nasriy asarini e'lon qiladi. Bu kitobni shuning uchun ham o'ziga xos deyapmizki, unda bir necha nasriyjanrlarda yaratilgan katta-kichik hikoyalaryagona sujet ipiga mohirlik bilan tizilgan. Ular orasida shoirning o'z bolaligi bilan bog'liq hayotiy hikoyalar, keksalardan eshitgani rivoyat, afsona, crtak va cho'pchaklar, o'zi to'qigan ibratli voqealar bayoni bor.
Asardagi badiiy lavhalarni bir-biriga mazmunan va ruhan bog'lab ruruvchi qahramonlar sifatida ko'z o'ngimizda "o'ziga to'q, tinch oilada katta bo'lgan yolg'iz o'g'il" - Toshtemir hamda unga "nihoyatda qiziq, ajoyib hikoyalarini, boshidan kechirganlarini" aytib berib charchamaydigan buvasi - Baxshilla maxsum gavdalanadi.
Toshtemirning buvasi hikoya qilib bergan, quyida bir parchasinigina keltiradiganimiz voqeani o'qigach, ishonamizki, Sizning ko'pchiligingiz "Etti zog'ora qissasi" kitobini kutubxonalardan izlab qolasiz...

DO'NAN
("Ettizog'ora qissasi" asaridan)
Mana sen jonivorlarni sevasan, buvangga o'xshaysan. Qachon qishloqdan so'z ketsa, albatta tuya, deysan, xo'tik, deysan, Nimaga? Ular bilan shug'ullanish qiziq, xuddi ular ham seni yaxshi ko'rganday, bilganday, aytganlaringni bilib qilayotganday. Faqat tillari yo'q, xolos. Yoshligimda mening bir chiroyli, kelishgan do'nanim bo'lardi. Baqavli o'rtog'im edi. birga o'sdik, uni onasining tegidan buvam bilan ikkalamiz birga qabul qilib olganmiz. Onasining qornidan tushiboq, dingillab menga qaragan, bo'ynini bo'ynimga solgan, ingichka-ingichka oyoqlari titrab turardi. Oyoqlarining to'pig'ida olasi bor edi, peshanasida qashqasi. Ko'zlari katta-katta, kiyiknikiga o'xshagan chiroyli. Buvam bu seniki, dedilar, katta bo'lganida ham men boqdim, mendan boshqadan yem yemasdi, suvga ham meni undardi, birga borardik o'rta ariqqa, o'rta ariqdan suv ichmay turib olardi, Toshloqqa borardik, Toshloqdan ichardi, ennmasdan cho'miltirardim, uzoq yuvardim. Buvam bir kuni uni jambil bilan yuvdilar. SHunday burqirab, xushbo'y tarqatib yurdiki, bir necha hafta uyimiz jambil hidiga to'lib turdi. Men ham shunday qiladigan bo'ldim, jambil terib kelardim-da, buvamga o'xshab buloq suvi bilan yuvardim.
Faqat men minardim uni. Juda yugurik chiqdi, chavandozlar ko'zmunchoq taqib qo'y, deyishdi, ko'zmunchoq taqib qo'ydim, ko'z tegmasin deb. Ko'pkarlarda minardim, aralashmasdim-u, uzoq-uzoqlarda ko'pkarchilar orqasidan chopardim. U shu qadar quvonibyurardiki, boshini qo'yib yuborsam yetib olishi hech gap emasdi. O'roq mahali o'roqqa ham birga chiqardik, go'ja, ayron olib chiqardik o'roqchilarga. Matansoy degan soyimiz bo'lardi, juda bug'doy bitkuchiydi. Go'ja olib chiqdim-u, birozgina mashoq tersin deb boshini qo'yib yubordim. O'zim g'aram soyasida, g'ir-g'ir shabadada mast bo'lib yotdim, nafas o'tmay uxlab qolibman. Bir mahal uyg'onsam, oftob og'ib qolgan, Do'nanboy, mashoq qayoqda, o'sha turgan joyida hali ham bir xil holatda turipti. Hayron bo'lib o'rnimdan turdim, bir narsa demoqchiday boshini baland ko'tarib kishnadi, faqat orqa oyoqlari bilan tepkilanadi-yu, oldingi oyoqlarini yerdan uzmaydi. Yugurib oldiga bordim, bordim-u oyoqlari ostiga qarab qotib qoldim, oldingi chap oyog'iga qop-qora, chiporcho'l ilon o'ralib yotibdi, o'ng oyog'i esa uning boshini majaqlagancha ezib turipti. Borib oyoqlaridan majaqlangan ilonning o'rovini yechib tashladim, shundagina o'ng oyog'ini uning boshidan oldi. U endi mashoq tera boshlaganda bu ilonni ko'rgan, menga kelayotganini bilib, g'archcha bosgan.
- Mana do'st, bolam, mana o'rtoq!
Bir kuni mana shunday do'stimdan ayirdilar. U kunni eslasam, hali-hali jonim achiydi... Mayli, eslay, bunday do'stni eslash savob. Uyimizga allaqaysi qishloqdan mehmon kelyapti, degan gap tarqaldi ertalabdan. Hamma yelib-yugurib tayyorgarlik ko'rardi. Qadrdon mehmonga o'xshadi, dadam ayniqsa hamma tayyorgarliklarni kuzatib chiqdilar. Bir qozonda sho'rva qaynayotgan, bir qozonda qazi, bir o'choqda non yopilayotgan, bir o'choqda so'lsa. Xullas, to'yga ham o'xshab ketardi. Bir mahal Fayzi dasturxonchi paydo bo'lib qoldi, "oh, chug'urchuqlar, Fayzi dasturxonchi kerak bo'lib qoldimi" deb. SHang'illab butun hovlini boshiga ko'tardi.
- Hoy, Bashor kelin, bu mehmonni bilaman, hammaga ma'lum va mashhur boyvachcha, har qancha qadrdoni bo'lsa ham eringni ko'zdan saqla, - dedi oyimga qarab. Bu gapning tagiga tushunmadim-u, lekin u meni yomon yig'latib ketdi. Keyin bilsam, ko'zi yomon odam ekan, tikilganini yiqitar ekan. Oyim bechora darrov ko'zda turgan narsalarni ichkariga oldirdilar, ko'zdan nari turgani tuzuk, dedilar. Fayzi dasturxonchi kulib: "Yomon ko'rgan narsang bormi, o'shani chiqarib qo'y" dedi. Bo'g'oz qo'yimiz bor edi, orqa maydonga chiqarib bog'lashdi, ikkita bo'rdoqimizni ham, sayrab turgan kaklikni ham. Dadam urishib berdilar, uyalmaysanlarmi, deb. Lekin baribir, dadam rahmatlik boshqa bir narsani ham esladilar, qishlog'imizda g'alati odat ham bor edi, izzat-ikro'lli mehmon hovliga kirishi bilan ko'ziga tushgan narsangni maqtab qolsa, ketar payti, u nima bo'lishidan qat'i nazar, berib yuborilardi! SHuning uchun ham dadam uyatlik bo'lishdan qo'rqardilar, biron durustroq narsaning ko'z o'ngida turishini istardilar, lekin topolmay garang edilar. Fayzi dasturxonchining haligi hazilo'luz gapi ham qulog'ida edi. Oyim kulib, "SHu kuchugingiz o'lsin, juda yomon ko'raman, o'shani bog'lab qo'ying yaqinroqqa" dedilar. Birov qattiq, birov sekin, buvim miyig'ida kulishdi. Ammo bu Fayzi dasturxonchiga yoqdi, eldan oldin borib ko'zlik joyga bog'lab qo'ydi. Dadam ham negadir indamadilar.
Mehmon kirib keldi.
Kirib keldi-yu, birdan "ehe, turbatliklar aytganicha bor ekan, borakallo-borakallo, men bunaqasini ko'rmaganman!" deb to'g'ridagi otxonaga tikilib qoldi. Ne ko'z bilan ko'rayki, u yerda mening do'nanim bog'log'lik turardi yer tepinib, gijinglab. Kim bog'ladi, qachon bog'ladi, nimaga bog'ladi, men ham, dadam ham hayron qotib qolgan edik. Mehmon ohista borib sag'rinini siladi, "menga tegma, nari tur" degandek chiyirilib yer tepindi do'nanim. Dadam hamon undan ko'z uzmay turgan mehmonni ichkariga taklif qildilar va olib ketdilar. Lekin mehmon hamon unga burilib qarar, mening do'nanimdan ko'z ololmasdi. Yugurib borib, jilovidan tutdim-u, bog'ga olib chiqib ketdim.
Biroq bu bilan do'nanni saqlab qololmadim. Ertalab barvaqt turib qarasam, do'nan yo'q, yugurib oyimning oldiga kirdim, oyim boshimni silab, "xafa bo'lma, bolam, odatimiz o'lsin, shunaqa, qaysi befarq u yerga bog'lagan ekan, yo o'zing bog'labmiding?" dedilar. Lekin men bog'lamagan edim-u, axir u bedazorda edi-yu, kimga kerak bo'lib qoldi uni olib kelish, hali vaqt bor edi-ku, uni olib kelishga... SHu vaqt birdan u o'xshatib tepgan akam ko'rinib ketdi ko'zimga... Ha, o'sha, do'nanni yoshligidanoq yomon ko'rardi, uning men bilan yurishigacha, faqat menigina mindirishigacha yomon ko'rardi, yoniga yo'latmasdi, O'sha bog'lagan, atay shunday qilgan... SHunday yig'ladim, shunday yig'ladim, oyim tugul dadam ham ovutolmadi, bir kecha-yu bir kunduz yig'ladim. Ertasi kuni hayyo-hu dedim-u, CHorpo'lat tomonga qarab chiqib ketdim. U mehmonni chorpo'latlik deyishgan edi. Bir kunlik yo'l deyishdi. Baribir boraman, o'g'irlab kelaman, dedim. Meni undan ajratish o'lim bilan barobar edi, uni ham mendan ajratish asti mumkin emas edi...
Axir u, otmas, odam edi. Xuddi odamlar singari yurardi yo'lda ham. Hech o'rtadan yurmasdi, nuqul o'ngdan yurardi odamlarga o'xshab, hatto uyga o'zi kirib kelardi, jilovini qo'yib yuborganda ham. Ovqatni ham tanlab yerdi, har narsani yem deb yeyavermasdi. Suvni ham tanlab ichardi, faqat buloq suvini ichardi. Yurganda yurganini bilmasding, chopganda chopganini...
CHorpo'latga birinchi borishimiydi. Odamlar aytganiday bir kunlikmas ekan, azonda chiqib, peshindayoq yetib bordim. Ammo mehmonni topol-madim, do'nanni ham. Mehmon, odamlar aytganiday, u yerda turmas ekan. O'sha yerlik bo'lganida do'nan mening hidimni biliboq kishnab chiqardi. yo men o'zim bilib topib olardim. Yo'q, u yerdamas ekan. Kechasi qaytib keldim. Meni toza qidirishipti. Avval yalinishdi, birga yig'lashdi, keyin koyishdi, baribir, ovuta olishmadi. Ko'nglimga hech narsa sig'masdi, bu ishni o'ylamay qilib qo'ygan dadam ham qiynalib ketdi. Lekin kech edi, qaytib olish mumkin emasdi. Hech ovqat tilamay qo'ydi tabiatim, ishtaham bo'g'ilib qoldi, uch kunda qiltiriq bo'lib qoldim, oyim qo'rqib ketdilar, o'zim ham. Dadamning ko'rsatmagan tabibi qolmadi, yotib qoldim. Axiri qishloq oqsoqoli fatvo beripti, borib so'rang, qaytib oling, deb. Dadam bu ishni qilolmayman, deptilar. Kelib hammasini aytib, boshimda yig'ladilar, "bolam, menga, o'zingga, onangga rahming kelsin, o'zingni asra" dedilar. Kechalari bilan yig'lab chiqardim, ko'zim ilinmasdi, ilinganda ham faqat do'nanni ko'rardim, xolos.
Bir kun u ko'zimga shunday ko'rinib ketdiki, qo'rqib ketdim, xuddi menga o'xshab u ham ozib ketgan edi, qovurg'alari sanalib qopti bechoraning. Hadeb, menga egilib, yostig'imning ustida yig'lardi, duv-duv yosh oqardi ohu ko'zlaridan, tik turolmay oyoqlari qaltirardi. Uyg'onishga harakat qilaman-u, uyg'onolmayman. Dadam, oyim, hammalari tepamda, uni yomon ko'rgan akamgacha tepamda yolvorishardi "tur, qara, axir, uning o'zi keldi, boshingda yig'layapti" deb. Qarasam, haqiqatan ham tushim emas, o'ngim ekan, u ham chidolmapti bechora, menga o'xshab hech ovqat yemapti, suv ichmapti, faqat meni o'ylapti, kishnayveripti, ozib ketipti. Mehmonning rahmi kepti-yu, olib kelib tashlab ketipti...

"Do'nan" hikoyasi haqida.
SHoirlarning nasriy asar yozishi adabiyot tarixida ko'p uchrayvermaydi. Kamdan kam shoirlargagina nasrda ham o'qishli asarlar qoldirish baxti nasib etgan. Va aksincha, yozuvchilarning she'riyat sohasida dong taratishi ham oson kechmaydi.
"Etti zog'ora qissasi" shoir Turob To'laning nasriy yo'nalishda yozgan dastlabki asari edi. Agar aksariyat yozuvchilar nasrdagi ijodini kichik janrlardan, masalan, hikoyalar yozish bilan boshlagan bo'lsa, Turob To'la birdaniga yirik qissaga qo'l uradi. Biroq shunga qaramay, uning mazmun-mohiyati, kitob qahramonlarining jonli xarakteri, tili va uslubi muallifning bu borada katta muvaffaqiyatga erishganidan dalolat beradi.
O'qishidan ta'tilga chiqqan Siz tengi bola Toshtemir, buvasi Baxshilla maxsumdan Turbat qishlog'iga olib borishni iltimos qilishi bilan boshlangan bu qissa o'nlab hikoya, afsona, rivoyat va ertaklarni o'z ichiga oladi. Asosiy hikoyachi, albattaki, Baxshilla maxsumdir. U o'z hayotida ko'rgan-kechirganlarini, kattalardan eshitgan rivoyatlarni nabirasiga yo'l davo'lida nihoyatda qiziqarli tarzda aytib boradi, Ularda turli zamon kishilarining bir-biridan ibratli taqdiri, o'quvchi e'tiborini o'ziga tortib oladigan g'ayritabiiy voqea-hodisalar hikoya qilinadi.
SHunisi e'tiborliki, yozuvchi bolalar va o'smirlarga mo'ljallangan bu qissaga o'z davrida qalamga olish taqiqlangan rnavzularni ham dadil olib kiradi, yosh do'stlariga milliy tariximizning shonli sahifalarini bildirib ketishdan cho'chimaydi. Qissada, jumladan, buyuk sohibqiron bobo'liz Amir Temur, diniy ma'rifatning ulug' namoyandalari, "xalqparvar siymolar" Ismoil ota, Avliyo ota, "sharq adabiyotining vallo'latlaridan biri, butun Osiyoni aql-idroki bilan tebratgan" Xo'ja Ahmad Yassaviy, "Navoiyni mahliyo qilgan donishmand", mashhur shoir Otoyi singari ulug'lar hayoti va faoliyati chuqur ehtiro'l bilan tilga olinadi. Turob To'laning bu mavzularga maxsus to'xtalishi uning buyuk tarixga ega ona xalqi oldidagi farzandlik burchini teran anglagani va boshqalarga ham anglatmoqchi bo'lganini ko'rsatadi. CHurtki o'tgan asrning 70-80 yillarida, sobiq sho'rolar mamlakatida xalqlar va milliy madaniyatlar tarixiga, millatlarning din-u diyonatiga past nazar bilan mensimay qaralar edi. Bu mavzularda ilmiy yoki badiiy izlanishlar olib borish qattiq ta'qib etilar, ijodkorlar ayovsiz tanqid ostida qolardilar. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov o'zining "Yuksak ma'naviyat - yengiimas kuch" asarida ta'kidlaganidek, "Bularning barchasi zamirida sovet mafkurasiga xos bo'lgan, odamzotni tarixiy xotira, Vatan tuyg'usidan judo qilishga qaratilgan g'arazli intilishlar mujassam ekanini anglash, tushunish qiyin emas" (92-bet) edi.
"Etti zog'ora qissasi" asarini o'qir ekansiz, ona tilimiz - o'zbek tilining qanchalar boy va shiraliligi, u orqali chizilgan tabiat va inson manzaralarining naqadar tiniqligiga ham guvoh bo'lasiz.
Muallifning badiiy mahoratini yuqorida tinglaganimiz mo'jaz hikoya ham yaqqol ko'rsatib turibdi. Toshtemirning buvasi o'z bolaligidan xotira bo'lib qolgan hodisani aytib berar ekan, biz unda bir emas, bir necha insonning takrorlanmas xarakteri bilan tanishamiz.
Avvalo, do'nan otiga xuddi o'z jigaridek o'rganib-bog'lanib qolgan bola Baxshilla qalbidagi jonivorlarga shafqat va muhabbat hissi o'quvchiga ham tezda yuqadi. Agar Do'nanga Baxshillaning ko'zi bilan qaralsa, uning "ot emas, odam" ekaniga bemalol ishonsa bo'ladi. Do'nanning uxlab yotgan egasini chaqmoqchi bo'lgan ilon boshini majaqlashi ham, boshqa otlardek o'rta ariqdan suv ichib ketavermay, Toshloqdagi buloq suvinigina ichishi ham, xuddi odamlarga o'xshab yo'lning o'ng tomonidan yurishi ham shundan dalolat. Voqealar rivoji Baxshillani suygan otidan, otni esa boladan ajratish aslo mumkin emasligini ishonarli isbotlaydi. Inson va hayvonot olami, yaratilishidan ona tabiatning bir-birini to'ldiruvchi, bir-biriga nihoyatda muhtoj farzandlari ekanini yana bir bor dildan his qilamiz.
Baxshilla kimdandir, masalan, akasidan o'ch olish maqsadida yoxud kimgadir, masalan, dadasiga achchiq qilib ovqat yeyishdan bosh tortmaydi, aslo. Uning hikoyasida "Hech ovqat tilamay qo'ydi tabiatim, ishtaham bo'g'ilib qoldi, uch kunda qiltiriq bo'lib qoldim, oyim qo'rqib ketdilar, o'zim ham" degan muhim o'rin bor. Bu gapga alohida e'tibor qaratishimiz kerak, bolalar. CHunki faqat chinakam mehr, chinakam insoniy tuyg'ulargina odamni shu ko'yga solishi mumkin. Ya'ni, yaxshi-yomon kunlarida doim yonida bo'lgan, "onasining qornidan tushiboq, dingillab" unga "qaragan, bo'ynini bo'yniga solgan, ingichka-ingichka oyoqlari titrab turgan", "ko'zlari katta-katta, kiyiknikiga o'xshagan chiroyli" otidan birdaniga ayrilish Baxshillaning tabiatidan, hayoti mazmunidan juda katta narsani qo'porib ketadi. Birdan uning qalbi, ichki va tashqi olami, ruhiyati bo'm-bo'sh bo'lib qolgandek, endi hayotning-da qizig'i qolrnagandek bo'ladi. Mana shu holga tushgan kishining ko'ngliga ovqatlanish yoki boshqa mashg'ulot sig'adimi?
Baxshilla maxsum do'nan otining sadoqatini eslab, nabirasi Toshtemirga qarata "Mana do'st, bolam, mana o'rtoq!" deyishi ham Siz-u bizni o'ylatishi kerak. CHunki birga o'sish, birga yurish, birga o'qish-u birga o'ynashning o'zi hali odamlarning chinakam do'st bo'lishlari uchun yetarli emasdir. Do'stlik har ikki tomondan beg'araz fidoyilikni, samimiy tuyg'ularni, eng muhimi - juda katta sadoqat va vafodorlikni talab etadigan mas'uliyatli burchdir. Afsuski, ba'zan insonlar umrbod do'stim deb yurgani o'rtog'idan emas, tilsiz-zabonsiz hayvonlardan shu noyob xislatlarni topadi. Baxshilla va Do'nan o'rtasida yillar davo'lida toblangan do'stlik va mehr-u muhabbatni tushunish va his qilish ham boshqalarga oson kechmaydi.
Siz, masalan, bo'lib o'tgan hodisaning aybdorini topishga qiziqib qolishingiz mumkin, to'g'rimi? Qani, bu ishni birgalikda qilib ko'raylik-chi. "Aybdor" sifatida Baxshillaning akasini - qachondir Do'nandan "o'xshatib tepki yegan" bolani ko'rsatish mumkinmi? Bir qaraganda, albatta mumkin. Lekin ismi bizga no'la'lum akaning holini ham tushunishga harakat qilsak-chi? Ya'ni u ham xuddi Baxshillaga o'xshagan o'zining chiroyli oti bo'lishini, shunday otni bir o'zi parvarishlab, xohlaganida minib, ko'pkarilarda choptirib yuirishni xohlashi mumkin-ku. O'g'il bola sifatida mana shunday orzusi bo'lgan bolani birdan qora-lashimiz qanday bo'ladi? To'g'ri, uning bolaligiga borib otga g'ayirlik qilishi, ukasining shuncha azob chekishiga sababchi bo'lganini oqlash qiyin. Biroq u qilib qo'ygan bu ishi qanday oqibatlarga olib kelishini oldindan bilmagan edi-da. Agar buni bilganida, agar rostdan ham ukasini yomon ko'rganida, uning boshida ota-onasiga qo'shilib yig'lab, tezroq tuzalishini istab iztirob chekarmidi?
Xo'sh, unda "aybdor" Baxshillaning otasimikin?
Otaning o'z qadrdon do'sti - mehmoniga otni berib yuborib, qanchalar iztirob chekkanini hammamiz his qilib turibmiz. Bir qaraganda u o'g'lini asrab qolish uchun otni olib ketgan odamning oldiga borib do'nanni qaytarib olib kelishi mumkindek. Lekin u bu ishni qila olmaydi, hatto qishloq oqsoqoli fatvo (ruxsat) bersa ham qila olmaydi!
Nega?
CHunki o'rtada ajdodlardan qolgan udum bor. Bu qishloqda aziz mehmonning ko'ngliga yoqqan narsani unga berib yuborish - avvaldan kelayotgan, barcha arnal qiladigan qattiq odat sanaladi. Kasal bo'lib qolgan o'g'lini o'ylamagani uchun emas, balki shu odatga xiyonat bo'lib qolmasligi uchun "dadam bu ishni qilolmayman, deptilar. Kelib hammasini aytib, boshimda yig'ladilar, "bolam, menga, o'zingga, onangga rahming kelsin, o'zingni asra" dedilar".
Otani ayblashdan oldin behush farzandi ustida izillab yig'layotgan, ikki o't orasida qolib, bolasiga iltijo qilayotgan inson qalbidagi iztiroblarni tushunish va his qilish muhimroq, bizningcha.
Balki bor "ayb"ni qo'shni qishloqdan kelgan mehmonga to'nkarmiz. Axiru otni olib ketmaganida, bu ishlar bo'lmas edi-da. Lekin bu mehmon ko'ziga chiroyli ko'ringan, otxonada yer tepinib, gijinglab turgan do'nan otning Baxshilla degan bola uchun nihoyatda qadrli ekanini qayoqdan bilsin? Qolaversa, u ham otning shaydosi, yaxshi ot boqishni xush ko'radigan, otning tilini biladigan odam bo'lishi mumkin-ku. Uyiga olib kelgan oti hech narsa yemay qo'ygani, demakki, bu uyni xushlamaganini sezib, ortga qaytarib keltirgani ham shundan dalolat bermaydimi?
Ko'ryapmizki, hikoyaning rnaqsadi kimnidir qoralash yoxud fosh etish emas ekan. Muallifning asl niyati - turli sabablar jamuljam bo'lib yuzaga kelgan murakkab vaziyatga tushib qolgan odamlar va ... hayvonlarning nozik kechinmalarini Siz-u bizga yuqtirishdir. Biz bekorga hayvonlarga nisbatan ham "nozik kechinmalar" degan iborani ishlatganimiz yo'q. CHunki asarda, asosan, Baxshilla boshidan o'tgan hodisalar hikoya etilayotgandek tuyulsa-da, xuddi shunday holatga do'nan ot ham to'la-to'kis duchor bo'lganini his qilish qiyin emas. Buni otning, xuddi egasi Baxshillaga o'xshab, "ko'zi bor" mehmonni o'ziga yaqin yo'latmay "menga tegma, nari tur" degandek chiyirilib yer tepinib turishidan, yot xonadonda hech ovqat yemagani, suv ichmagani, nuqul kishnayvergani, oxir-oqibat ozib, qovurg'alari sanalib qolganidan ham bilsak bo'ladi. Birgina farqi - agar Baxshilla bir kecha-yu bir kunduz yig'lagan bo'lsa, Do'nan tinimsiz kishnaydi. Uning bu kishnashi jonivorning achchiq yig'isi edi, desak to'g'ri bo'lar harqalay.
"Do'nan" asari, yuqorida ta'kidlanganidek, ko'pni ko'rgan qariya Baxshilla maxsum tilidan hikoya qilinadi. SHunga ko'ra, yozuvchi qahramonining yoshi, tajribasi, o'ziga xos gapirish uslubiga mos so'zlar, iboralar tanlaydi, gaplarni og'zaki nutqqa mos tarzda tuzadi. Buni birgina quyida keltirilgan parchada ham yaqqol ko'rishimiz mumkin:
"Matansoy degan soyimiz bo'lardi, juda bug'doy bitkuchiydi. Go'ja olib chiqdim-u, birozgina mashoq tersin deb boshini qo'yib yubordim. O'zim g'aram soyasida, g'ir-g'ir shabadada mast bo'lib yotdim, nafas o'tmay uxlab qolibman. Bir mahal uyg'onsam, oftob og'ib qolgan, Do'nanboy, mashoq qayoqda, o'sha turgan joyida hali ham bir xil holatda turipti".
Agar shu parchani adabiy tilning qoidalariga moslab tuzadigan bo'lsak, mutlaqo boshqacha holat yuzaga kelishini Siz yaxshi bilasiz. Bunda, garchi, adabiy til qoidalari go'yo to'g'rilansa-da, badiiy asar juda katta narsani yo'qotishini ham sezib turibsiz. CHunki badiiy til har doim ham adabiy tilga to'liq mos tushavermaydi. Ayniqsa, badiiy asar qahramoni tili, yuqo-rida ta'kidlanganidek, uning yashagan zamoni, yoshi, tajribasi, bilimi, kasbi, jinsi, dunyoqarashi va yana boshqa o'nlab xususiyatlardan kelib chiqib shakllantiriladi. Buni teran his etgan yozuvchi o'z asarida har bir qahramonning nafaqat tashqi ko'rinishida, balki tili va gapirish uslubida ham o'ziga xoslikni ta'minlashning uddasidan chiqqan.
Xulosa qilib aytganda, iste'dodli adib Turob To'laning "Etti zog'ora qissasi" va undan joy olgan "Do'nan" hikoyasi Siz-u bizning dunyoqarashimiz, didimiz, insoniy tuyg'ularimiz boyishiga kuchli ta'sir qilishi bilan qadrlidir.


XUDOYBERDI TO'XTABOEV (1933 yilda tug'ilgan)

Xudoyberdi To'xtaboev bugungi o'zbek adabiyotining yetakchi vakillaridan biridir. U 1932 yil 17 dekabrda Farg'ona viloyatining Katta tagob qishlog'ida tug'ilgan. Otadan juda erta yetim qolgan Xudoyberdi bobosi Erkaboy va buvisi Robiyabibilarning tarbiyasida o'sadi. 1949 yili Qo'qon pedagogika bilim yurtini, 1955 yili Toshkent davlat universiteti (hozir-gi Milliy universitet)ni bitirgan. So'ng bir necha yil Farg'ona viloyatining Bag'dod, O'zbekiston tumanlaridagi maktablarda o'qituvchi, ilmiy bo'lim mudiri, maktab direktori lavozimlarida ishlagan. Bo'lg'usi adib 1958 yili Toshkentga keladi. 12 yil davo'lida turli gazetalarda ishlaydi, hozirjavob, qalami o'tkir jurnalist sifatida elga taniladi. Jamiyatdagi illatlarni fosh etuvchi 300 dan ortiq feleton yozadi. 70 yillar boshida o'z ijodiy faoliyatini bolalar hayotini keng tasvirlagan asarlar yaratishga yo'naltiradi. Yozuvchi o'zining tarjimayi holida bu qarorini shunday izohlaydi: "Ruhi dunyosi pokboTgan, tarbiyaga quloq soladigan, savob va gunohnibilishga intiladigan, ruhi go'zallikka talpinayotgan bolalar dunyosida ishlasam qanday bo'lar ekan, deb o'ylay boshladim va qaror ham qabul qildim, bolalar, o'smirlar dunyosiga paqqos o'tib ketdim".
Darhaqiqat, adib, mana, necha yillardirki, yozuvchilik iste'dodini bolalar va o'smirlarning ma'naviy tarbiyasiga bag'ishlab kelyapti. U ana shu maqsadda yoshlar nashriyoti, "Gulxan", "Yosh kuch" jurnallarida faoliyat ko'rsatib, o'zi e'tirof etganidek, "...Bola va o'smir ruhidagi go'zallikni himoyalashga e'tibor" berib kelyapti. Yozuvchi tinimsiz mehnati, izlanishlari, bolalarga cheksiz mehr-muhabbati tufayli, o'zbek bolalar adabiyotining zabardast namoyandasiga aylandi. Adib qalamiga mansub "O'lonboy va Davronboy sarguzashti" qissasi (1974 yil), "Sariq devni minib" (1968 yil), "Sariq devning oLlimi" (1973 yil), "Besh bolalik yigitcha" (1976 yil), "Qasoskorning oltin boshi" (1981 yil), "Yillar va yo'llar" (1983 yil), "SHi-rin qovunlar mamlakati" (1986 yil), "Mungli ko'zlar" (1988 yil), "Jannati odamlar" (1996 yil) kabi romanlari ana shu xayrli faoliyat mevalaridir.
Xudoyberdi To'xtaboev yurtimizda tashkil etilgan "Oltin meros" xalqaro xayriya jamg'armasi raisi sifatida ham uzoqyillar samarali faoliyat ko'rsatgan (1980-1998 yillar).
Adibning "Sariq devni minib" va uning mantiqiy davo'li bo'lgan "Sariq devning o'limi" romanlari nafaqat o'zbek adabiyoti, balki jahon adabiyoti ko'lamida ham bolalar uchun yaratilgan sarguzasht asarlarning eng yaxshi namunasiga aylandi. Bu romanlarda 6 sinf o'quvchisi Hoshimjonning ajoyib sarguzashtlari, uning sehrli qalpoqcha yordamida erishgan qahramonliklari qiziqarli tarzda hikoya qilinadi. Hoshimjon tashlandiq bir uydan oq jundan yasalgan sehrli qalpoqchani topib oladi. Uning sehrini avval uyidagilar bilan sinab ko'radi. Qalpoqchaning sehrli kuchiga to'la aminbo'lgach, uni dastlab qishlog'idagi folbin xolaning yolg'onchiligini fosh qilishga qaratadi. Oyisiga qo'shilib firibgarlik qilayotgan sinfdoshi Mirobiddinxo'jani tavbasiga tayantiradi, folbin xola xaltachalaridagi dorilarni almashtirib qo'yib, mijozlarni undan bezdiradi. Sehrli qalpoqcha ishlaridan ruhlangan Hoshimjon uni o'zi o'qiydigan maktabidaham sinay boshlaydi. Qalpoqchani kiyib olib, o'qituvchilarkonspektlaridan yozma ishlarni ko'chiradi, natijada baholari, o'zlashtirishi yaxshilana boshlaydi, biroq shoshqaloqligi tufayli o'zi ham pand yeydi. O'qituvchilar uni koyib, tartibga chaqiradilar. Bilimsiz, yaxshi baholarga o'qimay turib biror-bir kasb egasi bo'lish mumkin emas, deb uqtiradilar. Lekin sehrli qalpoqchaning kuchiga ortiqcha ishongan Hoshimjon ustozlarining "ilmsiz bo'lsang, zootexnik tugul, molboqar ham bo'la olmaysan" degan gapiga o'jarlik bilan, "bo'laman, bo'laman, bo'laman", deydi-da, eshikni tarsillatib yopib maktabdan ketadi. Maktabini, jonajon qishlog'ini tark etadi. Dastlab ishlari yurishgandek bo'ladi - u sehrli qalpoqcha yordamida ishyoqmas, dangasalar, lo'ttiboz kimsalarning rosa dodini beradi. Ularni qilmishiga yarasha jazolaydi. U jinday quv, ayyor, bir qadar lofchi bo'lsa-da, aslida sofdil, ko'ngli beg'araz bola. U doimo yaxshilikka, ezgulikka intiladi. Tezroq katta bo'lgisi keladi, sehrli qalpoqcha yordamida turli kasblarni egallashga harakat qiladi. Ularni bir qadar egallaydi ham, biroq bilimsizligi, tajribasizligi tufayli pand yeydi. Biror-bir maqsadga erishish uchun sehrli qalpoqchadan tashqari, bilim ham kerakligini unutib qo'yadi. SHuning uchun ham qaysi kasbga qo'l urmasin ishi chappasiga ketadi.
Agar siz "Sariq devni minib", "Sariq devning o'limi" romanlarini to'liq o'qib chiqsangiz, sehrli qalpoqcha tufayli turli mutaxassisliklarni egallagan Hoshimjon har safar chuv tushishi sabablarini bilib olasiz.
Xudoyberdi To'xtaboevning "Sariq devni minib" asari ko'pgina jahon xalqlari tillariga - jami 24 tilga tarjima qilingan, italiyalik buyuk bolalar yozuvchisi Janni Rodarining tahsiniga sazovor bo'lgan.
Bolalarning sevimli yozuvchisi X. To'xtaboev 1982 yilda "O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan madaniyat xodimi", 1991 yilda esa "O'zbekiston xalq yozuvchisi" kabi yuksak unvonlar bilan taqdirlangan.

SARIQ DEVNI MINIB
2 bob SHaytonning yelkasiga igna sanchdim
Bir jihatdan olib qaraganda, oyim uyga kiritmay to'g'ri ish qilgan ekan. Nega desangiz, o'sha paytlarda men sehrli qalpoq axtarib egasi ko'chib ketgan hovlilarni, go'ng tepalarni, eski-tuski kiyim-boshlar tash-lanadigan burchak-surchaklarni tintuv qilib yurgan edim. Bir oy avval Qashqir qishloqda turadigan buvim biznikiga mehmonga kelib, sehrli qalpoq haqida ertak aytib beruvdi. Qalpoqni kiyib olgan azamat yigit biram ishlar qiladiki, biram qahramonliklar ko'rsatadiki, agar eshitsangiz, og'zmgiz ochilib qoladi. U hammani ko'rib turadi, Uni esa hech kim, eng ko'zi o'tkir odamlar ham ko'rolmaydi.
- Buvi, buvijon, o'sha qalpoqning rangi qanaqa? - deb so'radim hovliqib.
- Oq jundan to'qilgan.
- Uni qaerdan topsa bo'larkin?
- O'sha qahramon qarib-chirib o'layotganda qalpoqni shu atrofdagi hovlilardan biriga yashirib ketgan, bolam.
- Topsa bo'larmikan?
- Nega bo'lmas ekan. Izlasang, albatta topasan, o'g'lim.
Xullas, o'sha kechadan buyon oro'limni yo'qotganman. Kechasi-yu kunduzi tinim bilmay sehrli qalpoq axtaraman. Ishonsangiz, izlamagan joyim qolmadi. Faqat eski qishloqning chckkasidagi tashlandiq bir uy qolgan, xolos. Bu hovli kimniki - hech kim bilmaydi. Hatto, oyim ham aniq bir narsa ayta olmadi.
Kechqurun uyga kirishdan mahrum bo'lgach, oyim aytyapti deb, qo'shnimizdan ikkita nonni qarzga oldim-da, qorong'i tushishi bilan o'sha hovli tomon yo'l oldim. Tashlandiq uydan xunugi bo'lmas ekan. Qaysi burchakka qaramang, ajinami, alvastimi ko'zini lo'q qilib menga baqrayib turganga o'xshaydi. Hatto nazarimda ikki marta bo'ri ham ko'ringandck bo'ldi. ICeyin bundoq sinchiklab qarasam, ikkovi ham mushuk ekan. Men titkilamagan burchak qolmadi. Teshikki bor, hammasiga qo'l suqib ko'rdim...
Bir mahal charchab, suvsab, holdan toyib o'tirib qolibman. Mudray boshladim. Yo'q, men uxlamasligim kerak, dedim o'zimga o'zim. Kcyin shartta o'rnimdan turib sal ichkariroq kirdim. Molxona bo'lsa kerak, oxurda bir to'p latta yotibdi. Orasini titkilagan edim... topdim, ishonasizmi, topdim, xuddi o'shaning o'zi! Oq mayin jundan, chekkasiga ipakdan chiroyli hoshiya tikilgan!
- Salo'l, qalpoqcham! - qichqirib yubordim.	 
- Salo'l, Hoshimjon! - degan ovoz eshitildi.
- Men seni axtarib yuruvdim.
- Men seni kutib yotuvdim...
Boshimga ildim-u uy tomon qush bo'lib uchdim. Axir men uning chinakam sehrli qalpoq ekanligini sinab ko'rishim kerak edi-da... Sinab ko'rdim ham. Ko'cha eshikning ustidan oshib to'ppa-to'g'ri uyga kirib bordim. Oyim tepki mashinada Donoga ko'ylak tikib o'tirgan ekan. Yon-ginasiga borib:
- Oyi, - dedim ingichka ovozda. Oyim boshini ko'tarib, u yoq-bu yoqqa qaradi-yu, "tavba" deb ko'kragiga tuflab qo'ydi. Sekin borib lagandagi sovuq oshni yeya boshladim.
- Oysha, akangdan darak bo'lmadi-ku? - deb so'radi oyim.
- Bilmasam, - deb qo'ydi bir chekkada dars tayyorlab o'tirgan singlim
- Bechora qaerlarda qolib ketdi ekan?
- O'zingiz-da, bo'lar-bo'lmasga urishaverasiz.
SHu payt sovuq osh to'log'imga tiqilib hiqichoq tutib qolsa bo'ladimi bunaqasiga ilgari hech uchramagan edim. O'ziyam naq o'n besh minu nag'ma qildim-da.
- Tavba! - dedi oyim u yoq-bu yoqqa qarab.
- Tavba! - dedi singlim ham yoqasini ushlab.
Demak, qalpoqcham chindan ham sehrli ekan, deb o'yladim-da, termosdan choy quyib ichgan edim, hiqichoq bosildi. O'shangacha ham hecr birlari meni ko'rishmadi. Sekin xolodilnikning yoniga bordim-u, eshigini ochib boshimdan qalpoqchani oldim, Oyim bilan singlim baravariga o'rni-laridan turib ketishdi.
- Qayoqdan paydo bo'lib qolding? - ikkovlarining ham savoli shu bo'ldi.
-Xolodilnikning ichida yotuvdim, - deb yuboribman bilmasdan. Oyim bechora qo'rqqanidan andak bo'lmasa yig'lab yuborayozdi. Darrov meni issiq bag'riga olib yuz-u ko'zlarimdan o'pa ketdi.
- Bolaginam, muzlab qolay debsan-ku! - dedi u tinmay. Issiq ko'rpaga o'rab qaynoq-qaynoq choy ichirishdi. Har choy ho'plaganimda jo'rttaga bir inqillab qo'yaman. Ichimga issiq kirishi bilan huzur qilib uxlab qolibman.
Ertasiga birinchi qilgan ishim qishlog'imizda yashaydigan Soraxon folbinning ishlarini tckshirib ko'rish bo'ldi. Meni biron kishi ko'lissiya qilib tayinlagani yo'q-ku, lekin shunchaki o'zim qiziqib qoldim-da. O'qituvchimiz unga ishonmanglar, hammasi yolg'on deydi. Yolg'on bo'lsa, nega xolamning shuhrati shunchalik yoyilib ketadi. Ro'l ochirib, dardiga davo so'rash uchun odam shunaqangi ko'p keladiki, shunaqangi ko'p keladiki, qishlog'imizdagi medpunkt uning oldida ip esholmaydi. Undan keyin, kelganlar quruq kelishmaydi. Birovi shoxdor qo'y, birovi sariq echki, birovi qog'ozga o'ralgan pul, bir xillari katta tog'orada to'rt quloqli so'lsa tashlab ketishadi. Men bilan o'qiydigan o'g'li Mirobiddinxo'janing kerilganini aytmaysizmi, bir o'zining ikkita velosipedi bor. Tunov kun, bittasini minib biroz sayohat qilgan edim, qosqonini egib qo'ygan ekanman, aka-uka meni tutib olib rosa do'pposlashdi. Odamlar:
- Soraxon folbin to'ppa-to'g'ri Xudo bilan gaplashadi! - deyishadi. Mirobiddinxo'ja bo'lsa maqtanib:
- Bizning uydan Xudoning ovozi eshitilib turadi! - deydi.
Ishqilib, ana shu narsalarni tekshirib ko'rmoqchi bo'ldim-u, ertalab nonushtadan so'ng to'ppa-to'g'ri folbin xolamning uyiga qarab yo'l oldim. Hovlisida yettita xotin, beshta chol, uchtabola o'tirishibdi. Hammasi ham kasal bo'lsakerak, rangi oftob urgan xamakdek sap-sariq. Qalpoqni kiyib sekin ichkari kirdim. Folbin xolam qorong'i uyda o'tirib olib ro'l ochyapti, qarshisida bola qo'ltiqlagan mening oyimga o'xshagan cho'ziq yuzli bir ayol o'tiribdi.
- O'g'lingni sariq jin uribdi, qizim, - dedi folbin xolam.
SHu payt uyning pollari ostidanmi, qalin devorlari orasidanmi, shif-tidanmi - qayoqdanligini aniq anglay olmadim-ku, - lekin sariq jinlarning jarang-jurung qilib o'yinga tushayotgani, childirma chalayotgani eshitilib, qo'rqqanimdan dodlab yuborayozdim. Xayriyatki, oldimda folbin xolam, bolali ayol o'tirishibdi. Bo'lmasa, kim biladi, nimalar qilib qo'ygan bo'lardim. Vahimali ovozlar tinishi bilan g'oyibdan:
- Ovm-i-i-in! - degan surnaynikiga o'xshash ingichka ovoz eshitildi. Folbin xolam davo'l etdilar:
- Sariq echki so'yib, terisiga bolangni o'raysan.
- Ovm-i-i-in! - degan ovoz eshitildi yana g'oyibdan. Ketidan haligi vahimali jarang-jurunglar jo'r bo'ldi. Folbin xolam bolali ayolning qo'rq-qanidan o'ynab turgan ko'zlariga tikilib:
- Xudo o'zi shifo beradi, ana, arshi a'lodan uning tabarruk ovozi eshitilyapti, eshit! - deb qo'ydi.
Bu gal jarang-jurung eshitilmadi-yu, lekin qisqa-qisqa qilib aytilgan "ovmin" eshitildi. Boshimda qalpoqcham bor. Jinlar baribir meni ko'rol-maydi, deb o'zimga o'zim dalda berdim-da, ular bilan uchrashish niyatida
ovoz qaysi tomondan kelayotganligini aniqlash uchun shoshilib to'lga chiqdim. Qalin devor orasiga narvon tushirilgan ekan. Sekin pastga tushdim. Uyning osti podval, o'rtada so'ppayib bir xum turibdi. SHu choq folbin xolamning uyiga yana bir kishi kirgandek bo'ldi. Uning: "Oh, otaginam, otaginam, sizga qora dev hamla qilibdi, suf, suf, suf" degani eshitildi. Bu ovoz tinib ulgurmasdan xumning ichidan jarang-jurung bilan childirma sadolari yangradi, ketidan "ovmin" ham eshitilib qoldi. Avvaliga qo'rqqanimdan bezgak tutgandek dag'-dag' qaltiradirn. Keyin o'zimni bosib, sekin borib mo'ralasam, xumning ichida o'zimizning Mirobiddinxo'ja o'tiribdi. Bilaklarigaharxil shiqildoqlar taqib olgan, qo'lida do'ppidan sal kattaroq o'yinchoq childirma! "I-e, ha, shaytonning o'zlari shu yerda ekanlar-da, , yashavorsinlar-e! - dedim kulgim qistab, - sariq jin ham o'zlari bo'lsa kerak?" SHu paytda shunaqangi achchig'im chiqdiki, shunaqangi achchig'irn chiqdiki, cho'ntagimdan to'g'nag'ichni olib bor bo'yicha yelkasiga sanchib yuborganimni o'zim ham sezmay qolibman.
- Voy-dod! - deb qichqirdi Mirobiddinxo'ja. Folbin xolam: "Otaginam. kasalingiz g'oyat og'ir, ana, quloq soling, parilarim faryod chekyapti", deb javray boshladi. Kap-katta xotinning yolg'on so'zlaganini ko'rib, yana jahlim chiqib ketdi. Ko'zimga Mirobiddinxo'ja alvastidan ham xunuk ko'rinib ketdi, nazarimda. To'g'nag'ichni yana sanchib yuboribman.
- Oyijon! - deb qichqirdi Mirobiddinxo'ja.
- Ovozingni o'chir! - boshidan xumning ichiga bosdim.
- A! - Mirobiddinxo'janing ko'zi xuddi jon berayotgandek ola-kula bo'lib ketdi. - Sen kimsan o'zi, ayt, kimsan?
- Men Azroyilman.
- Azroyil?
- Ha, Azroyilman, joningni olgani keldim.
- Oyijon! Men o'lyapman...
- Dodlama, - deb boshiga bir shapaloq urdim, - menga qara, Hoshim degan bolani taniysanmi?
- Taniyman, Azroyilbobo, taniyman.
- Tanisang, nega unga velosipedingni berib turmading?
-Berdim-ku?
-Nega uni akang bilan ikkovlashib urdilaring?	
- Tavba qildim, endi urmaymiz.	
- Baribir, hozir joningni olaman, - shunday deb jo'rttaga bo'g'moqchi
bo'lgandek ikki qo'limni to'log'iga olib bordim.	
- Jon Azroyilbobo, bu gal jonimni olmang, kechiring.. .
- Nega odamlarni aldaysan?	,
- Oyim aytdilar-da...	,
- Oying nima dedi?
- Ovmin deysan, dedi. Undan keyin mana bu shiqildoqlarni chalib, childirmani do'pillatasan, dedi.
- Yolg'on, o'zing ham maktabga borib uyimizdan Xudoning ovozi
eshitiladi degansan.	
- Aytdim-ku, oyim o'rgatdi deb.
- Oying nima deb o'rgatdi?
- Ko'cha-ko'yda yurganingda, maktabga borganingda shunday deb aytasan, dedi.
- Demak, hammasi yolg'onmi?
-Yolg'on, Azroyilbobo, yolg'on.
- Yolg'onligini maktabga borib aytasanmi yoki joningni olib qo'ya qolaymi?
- Aytaman, bugunoq aytaman.
- Bo'lmasa seni sinab ko'raman. Hozircha joning o'zingda tursin. Uy vazifalarini yaxshilab tayyorlagin, Hoshim degan bola so'rasa yo'q demagin...
Tashqariga chiqib endi nima qiliq ko'rsatsam ekan, deb o'ylanib qoldim. Hali folbin xolam bolali ayolga dori berayotganida xaltasiga ko'zim tushib qoluvdi. Ana o'sha xaltachalarni ham bir tekshirib ko'rmoqchi bo'ldim. Har xil chitdan tikilgan katta-kichik beshta xaltacha bor, hammasida ham o zimizning aptekalarda sotiladigan oddiy dorilar: birida penitsillin, birida bio'litsin, boshqasida yurak o'ynoqni bosadigan poroshok. Xudoyi taolo ato qilgan noyob dorilar deb, xolajonim ana shularni pullayotgan ekan. Yashavorsinlar-e, dedim o'zimga o'zim, hali shoshmay tursinlar, o'zlarini ham bir uyaltirib qo'ymasammi...
Folbin xolamning cho'ntagiga qo'l solib besh-o'n so'm oldim-da, darhol ug'uruqxona oldidagi aptekaga yugurdim. O'sha yerdan ichni suradigan lar xil dorilar olib keldim. Xaltachalardagi dorilarni olib, o'rniga o'shalarni ehtiyotlik bilan joylab qo'ydim. Oradan o'n-o'n besh kun o'tar-o'tmas, tolamning obro'lari ham bir pul bo'ldi. Sen hali bizni ataylabdan zahar-amoqchi bo'ldingmi deb, ichi surib darmondan ketgan bemorlar xolamni tutib olib rosa do'pposlashibdi...
Ishlarim yurishgandan yurishib ketdi. O'zim xursand, kayfim chog', ishula aytganim-aytgan. Baholarim ham joyida - nuqul besh! Ilgarigidek uy vazifangni bajargan bo'lsang menga berib tur, deb birovlarga yolvorib ham o'tirmayman. O'qituvchilarimizning uyiga shartta kiraman-da, konspekt daftarini olib o'sha yerda ko'chiraman-qo'yaman. Obro'yim ham shunaqangi oshib ketdiki, o'qituvchilar menga kulib boqadigan bo'lib qolishdi. Faqat og'zaki so'raladigan fanlardan hamon mazam yo'qroq. Lekin unga ham bir vaj topib qo'yganman.
- Mening og'zaki nutqim rivojlanmagan, yozma ravishda talab qilaveringlar, - deyman-da, o'qituvchilarimning o'zlaridan ko'chirib olgan konspektlarni sal boshqacharoq qilib o'qib beraveraman.
Xullas, ishlarim har jihatdan yurishib ketgan edi. Sinfko'limizni amalidan tushirib o'rniga meni saylamoqchi bo'lib turishgan edi-yu bir xatoga yo'l qo'yib, butun maktabda sharmanda-yu sharmisor bo'ldim, rostini aytsam, bir pulcha obro'yim qolmadi.
Darsdan qaytayotganda hech kim sezmasa kerak deb o'zimga va eng yaqin do'stim bo'lmish Qosimjonga yettita fandan a'lo baholar qo'yib, chorak tugamagan bo'lsa ham, cho'zib o'tiramanmi deb, chorak baholarini ham chiqarib qo'ya qolgan edim. Bu ishni avval ona tili o'qiruvchimiz, so'ngra fizika o'qituvchimiz payqab qolibdi. O'sha soatdayoq hammaga oshkor bo'libdi. Ertasiga maktabga borishim bilan direktorning kabinetiga chaqirishdi. Kirsam, yettita o'qituvchi qator o'tiribdi. Qosimni ham chaqirtirib kelishdi.
- Hoshim, beriroq kel-chi, - dedi Otajon Azizovich barmog'i bilan Jurnaldagi bahoni ko'rsatib, - bu baholarni kim qo'ydi?
- Bilmasam.... - dedim yelkamni qisib
- Sen qo'ydingmi? - so'radi Qosimdan direktor.	
- Nimani? - mendan battarroq hayron bo'lib dedi Qosim.
- Ikkoving maslahatlashib qilgansan bu ishni. Ochiqchasiga iqror bo'linglar, - dedi o'qituvchilardan bin.
- Yo'q, bu ish Qosimdan chiqqan, - dedi boshqasi,- nega desanglar, Hoshim so'nggi paytlarda ancha tuzalib qoldi. Baholari ham nuqul besh...
O'tirganlar hammasiga bu fikr ma'qul tushdi shekilli, har tomondan bechora Qosimga savol yog'dira boshlashdi. Qarasam, do'stimning ahvoli chatoq - ko'zida miltillab yosh to'lchilari ko'rinyapti. Yo'q, qilg'ilikni men qilib, jabrini birov tortmasligi kerak! SHartta o'rtaga chiqdim:
- Kechirasizlar, bu ishni men qilganman.
- Nimaga?! - sakkiz kishi birdaniga shu savolni berdi.
- Ha, men qilganman. Qosimning bu ishdan mutlaqo xabari yo'q. Undan keyin, xullas, bu ishni men qilganman...
Tamo'l, hali aytganimdek, obro' ikki pul bo'ldi. Aytilmagan gap-u, qilinmagan nasihat qolmadi. Mendan shu ketishda ketaversam, tuzukroq odam chiqmas emish, agrono'l ham, injener ham, zootexnik ham bo'la olmas emishman.
- Yo'q,- dedim qaysarligim tutib,- mendan agrono'l chiqadi, albatta.
- CHiqmaydi! - sakkiztalovlari bir ovozdan takrorlashdi.
- Bo'lmasa zootexnik bo'laman.
- llmsiz bo'lsang, zootexnik tugul molboqar ham bo'lolmaysan!
- Bo'la olaman.
- Gapni ko'paytirma, bo'lolmaysan! - achchig'i chiqib dedi direktor.
- Bo'laman, bo'laman, bo'laman! - dedim-da, eshikni tarsillatib yopib chiqib kctdim. Men o'qimay turib ham boshimda shu qadrdon qalpoqcham bor ekan, albatta, agrono'l ham, injener ham, shoir-u artist ham bo'la olaman deb qattiq ishonar edim. "Ha, albatta, bo'laman, - deb takrorladim o'zimga o'zim, - bularga, menga ishonchsizlik bilan qarayotgan mana shu qadrdon o'qituvchilarimga o'zimning kimligimni ko'rsatib qo'yaman..."
O'sha kuni kechasiyoq qahramonliklar ko'rsatib, shon-u shuhrat taratib, o'qituvchilarimni, Otajon Azizovichni hayratda qoldirish niyatida safarga otlandim.
Xayr, jonajon qishlog'im, hayqirib, toshdan toshga urilib oqayotgan zilol suvli anhorlar, poyonsiz mevazor bog'lar, hammangizga xayr. Yo'l yoqasidagi azim yong'oqlar, sizlar ham yaxshi qoling. Endi sizlarga hech kim tosh otib shoxingizni sindirmaydi, tanangizga mix qoqib ozorbermaydi!
Mehribon oyijonim, sho'xliklarqilibko'nglingizni og'ritgan bo'lsam, qaysarligim tufayli o'ksitgan bo'lsam, kechiring meni! Qo'ng'ir sochli singillarim, sizlar ham yaxshi qoling. Har xil qiziqchiliklar qilib sizlarni qiqirlatib kuldiradigan, maktabdan qaytayotganingizda sho'x bolalar urganda tarafigizni oladigan akangiz yoningizda yo'q yendi. Sog'inganda, ko'nglingiz o'ksiganda rasmga boqing. Lekin yig'lamang. U albatta keladi, qahramonliklar ko'rsatib qaytadi. O'z o'qituvchilariga o'qimasdan turib ham agrono'l bo'la olishi mumkinligini, artist bo'lib hammani o'ziga mahliyo qila olishi mumkinligini ko'rsatib qo'yadi. Ha, albatta, ko'rsatadi. Ko'ksi to'la orden bilan qaytadi.
Xayr!
Ey, chala qolgan uy vazifalari, sizlarga ham xayr!
Yarim tunda qishloqdan chiqib borar ekanman, ko'zim jiqqa yosh, ammo qalbim shodliklarga to'la edi.

JANNI RODARI (1920-1980)

Qadrli bolalar! Siz aka-uka Grimmlar, SHarl Perro, Hans Kristian Andersen hamda boshqa adiblar qalamiga mansub ertaklar va bu asarlar asosida yaratilgan kino va sahna asarlari bilan tanishsiz. Esingizda bo'lsa, 5 sinfda Hans Kristian Andersenning "Bulbul" nomli ertagini o'rgangansiz. Bilasizki, ertaklarda afsonaviy, o'ylab topilgan voqealar tas-virlanadi. Biroq ular zamirida kishini ezgulikka, xayrli ishlarga undovchi, insonni ma'naviy jihatdan go'zallashtiradigan sehrli bir kuch mavjud. Kattalarning ham, kichiklarning ham ertaklarni birdek yaxshi ko'rishi shundan bo'lsa, ajab emas. Italiyalik ertakchi Janni Rodari yuqorida biz no'lini tilga olgan buyuk ijodkorlardan ancha keyin yashab o'tgan bo'lsa-da, o'zining mo'jizali, o'quvchini hayratga soluvchi ertaklari bilan jahon bolalarining qalbini ro'l etgan adibdir.
Janni Rodari 1920 yilning 23 oktabrida Italiya shimolidagi O'lenya shahrida hunarmand oilasida tavallud topdi. Jannining bolalik yillari mashaqqatli kechdi. Uning otasi Juzeppe Rodarining kasbi novvoy bo'lib, Jannining bolaligi, adibning o'zi ta'kidlaganidek, "olov jizillab turadigan tandir yonida, un va ko'mir solingan qoplar orasida" kechdi. Jannining otasi nisbatan erta vafot etadi. Tirikchilik og'irlashgach, ularning oilasi boshqa shaharga ko'chib ketadi. Janni bolaligida qo'g'irchoq yasovchi usta yoki rasso'l bo'lishni va boshqa qiziqarli kasblarni egallashni orzu qilgan edi. Biroq kambag'allik tufayli hech orzuqilmagani diniy maktabgz o'qishga kinshga majbur bo'ladi. CHunki bu yerda o'quvchilarga ovqai va kiyim-kechak tckin berilar edi. SHunday bo'lsa-da, Rodari bu maktabda ikki yildan ortiq o'qiy olmaydi.
Yosh Janni universitetga o'qishga kiradi. Ayni vaqtda boshlang'ich maktabda o'qituvchilik bilan shug'ullanadi. Maktabdagi o'quv jarayoni bolalar bilan yaqindan muloqotda bo'lish, ularning fe'l-atvori, qiliqlari qiziqishlarini chuqur o'rganish Rodarining bolalar yozuvchisi sifatida shakllanishida jiddiy o'lil bo'ldi, deya olamiz. Yosh o'qituvchi Jann Rodari o'quvchilari bilan uzoq suhbat qurar, ularning ba'zan javob berisl mushkul bo'lgan xilma-xil savollaridan zavqlanar, bu savollarga javot bcrish uchun turli xil voqealarni hikoya qilib berardi. J.Rodari bu jarayonda o'zi ham bilmagan holda kichik ertaklar to'qir, ularni yosh do'stlarig; aytib berar edi. Keyinchalik u o'zi to'qigan ertaklarni qog'ozga tushira boshlaydi. Ana shu tarzda yozuvchining ilk to'plami - "Quvnoq she'rlar kitobi" yuzaga keladi. SHundan keyin u Italiyada va boshqa mamlakatlarda mohir ertakchi adib sifatida taniladi. Yozuvchining "CHippolinonin; sarguzashtlari", "Telefonda aytilgan ertaklar", "Jelsamino yolg'onchilar mamlakatida", "Osmondagi tort", "Televizorga kirib qolgan Jip", "Rim ertaklari", "Uchtadan oxiri bor ertaklar" kabi mutoyibaga boy, ta'sirchan hikoyalar turkumi maydonga keldi. Bu asarlarning ko'pchiligi o'zbek tilida ham nashr etilgan. Janni Rodari asarlari o'zining xayolotga boyligi samimiy mutoyibasi bilan o'quvchini hayratga soladi. Janni Rodari ahamiyati jihatidan Nobel mukofotiga teng bo'lgan Hans Kristian Andersen mukofotiga sazovor bo'lgan adib edi. Mashhuryozuvchi 1980 yil 14-aprelda vafot etdi. Siz quyida Janni Rodarining "Uchtadan oxii bor ertaklar" turkumidagi "Hurishni eplolmagan kuchukcha" hamda "Rim ertaklari" kitobidan olingan "SHahzoda Plo'lbir" nomli ertaklar bila tanishasiz.

"UCHTADAN OXIRI BOR ERTAKLAR" TURKUMIDAN HURISHNI EPLOLMAGAN KUCHUKCHA
Bir bor ekan, bir yo'q ekan, hurishni eplolmaydigan bir kuchukcha bo'lgan ekan. U na hura olarkan, na miyovlay olarkan, na ma'rashni va na kishnashni bilarkan, qisqasi, hech bir maxluq tilida gapirishni uddalay olmaydigan shunday bir go'rso'xta ekan. Asli-naslini so'rasangiz, o'zi bir mushtdaygina, juda ham oddiy kuchukcha ekan. llgarilari kuchuk asari ko'rinmaydigan bu qishloqda uning qaerdan paydo bo'lib qolganini hech kim bilmas ekan. Albatta, shundoq bo'lgandan keyin "men nega hurishni bilmayman-a?" - degan o'yni xayoliga ham keltirmas ekan. Lekin kunlarning birida kimdir uni savolga tutibdi:
- Qiziq, sen nega sira hurmaysan?
- Hurish?.. Bu nima deganingiz? Axir men bu yerlik emasman, men hurishni bilmayman...
- Obbo jinqarcha-ey! Nahotki, hamma kuchuklar vov-vov deb hurishini bilmasang?
- Nimaga huradi?
- "Nimaga" deganing nimasi? Axir kuchuk bo'lgandan keyin huradi-da! O'tkinchilarga qarab huradi, ko'ziga shubhali ko'ringan mushuklarga qarab huradi. Oyga qarab huradi, hayotidan mamnun bo'lganda huradi. Jahli chiqqanda, g'ashi kelganda huradi. Ko'pincha kunduz kunlari huradi, lekin tunda hurgan paytlari ham bo'ladi.
- Gapingizda jon borku-ya, lekin men...
- Sen juda kim bo'libsan? Yoki sen to'g'ringda gazetalarda yozishlarini xohlaysanmi?
Kuchukcha nima deb javob berishni bilmay, jimib qolibdi. U hurishni bilmagani uchun ham uni qanday o'rganishga aqli yetmabdi-da.
- Unday bo'lsa, men nima qilsam, sen ham shunday qil, - kuchukchaga ichi achiganidan maslahat solibdi xo'rozcha. U o'zining jarangdortovushi bilan bo'ynini gajak qilib bir necha marta "Qu-qu-qu-quvvv!" deb qichqiribdi.
- Bu sen o'ylaganchalik osonga o'xshamaydi, - debdi kuchukcha.
- Be, shu ham gap ekanmi! Yaxshilab quloq sol, mening tumshug'imga diqqat qil. Qisqasi, men nima qilsam, sen ham shunday qil.
Xo'rozcha yana "qu-qu-qu-quvvv!" deb qichqiribdi.
Kuchukcha unga taqlid qilmoqchi bo'libdi-yu, biroq to'log'idan qandaydir beo'xshov "qih-qih" degan ovoz chiqibdi, xolos. SHu yerda donlab yurgan tovuqlar cho'chib, har tomonga qochib qolibdi.
- Hechqisi yo'q, - tasalli beribdi xo'rozcha, - birinchi martaga bu juda yaxshi chiqdi. Endi esa takrorla. Qani!
Kuchukcha yana bir marta qichqirishga urinib ko'ribdi, biroq yana hech narsa chiqmabdi. SHunda u kunda-kunda oz-ozdan mashq qila boshlabdi, goho u o'rmonga kirib ketarkan-da, u yerda xalaqit beruvchi hech kim bo'lmay, ko'ngli istagancha qichqirar ekan.
Kunlardan birkun ertalab u shunaqangi qotirib qichqiribdiki, azbaroyi ovozi tiniq va jarangdor chiqqanidan o'zi ham zavqlanib ketibdi. Xo'roz qichqirig'i qulog'iga chalingan tulkivoy o'zicha: "Xudoga shukur, xo'rozvoy holimdan xabar olgani keldi! Bu himmati uchun unga darrov minnatdorchilik izhor qilib qo'yishim kerak", deb o'ylabdi o'zida yo'q suyunib. U xo'rozcha istiqboliga oshiqibdi. Albatta, pichoq, vilka va salfetka olib olishni ham unutmabdi, chunki o'zingizga ma'lumki, tulki uchun babaq xo'rozdan shirinroq tao'l dunyoda bo'lmaydi. Lekin babaq xo'roz o'rniga dumida cho'nqayib o'tirgancha ovozining boricha paydar-pay "qu-qu-qu-quvvv!" deb qichqirayotgan kuchukchani ko'rganda, tulkivoyning qanchalik hafsalasi pir bo'lganini aytmasa ham o'zingiz bilsangiz kerak.
- Eh, - debdi tulkivoy, - bu ahvolda qopqonga tushib qolmasam go'rga edi!
- Qopqonga deysanmi? - ajablanib so'rabdi kuchukcha.
- Ha-da! Men seni ataylab o'zini o'rmonda adashib qolganga solib, xo'roz bo'lib qichqiryapsanmi deb o'ylabman. Yaxshiyamki, paytida ko'-rib qoldim seni. Lekin bunday ov qilish g'irro'llikdan boshqanarsa emas. Kuchuklar odatda ovchi kelayotganidan ogohlantirib, hurib ovoz beradilar.
- Yolg'on gapirsam, o'lay agar... Ov qilish mening xayolimga ham kelgani yo'q. Men bu yerga faqat mashq qilgani kelganman. - Mashq qilgani kelganman deysanmi? Nimani mashq qilasan?
-,Men hurishni o'rganyapman, ancha o'rganib qoldim ham. Quloq solgin-a, juda yaxshi hura olaman.
SHunday deya kuchukcha yana "qu-qu-qu-quvvv!" deb baralla qichqiribdi.
Tulki ichaklari uzilgudek qotib-qotib kulibdi. Yerga dumalab, qornini ushlab shunaqangi kulibdiki, sira o'zini to'xtatolmabdi. Kalaka qilib kulganlaridan kuchukcha qattiq xafa bo'libdi, - axir buni o'rganguncha ozmuncha mehnat qildimi! Bechora yig'lamoqdan beri bo'lib, dumini qisgancha uyga qaytibdi. Bir vaqt yo'lda u bir kakkuga duch kelibdi. G'amgin ketayotgan kuchukchani ko'rib, kakkuning unga rahmi kelibdi va ko'ngil so'rabdi:
- Senga nima bo'ldi, kuchukvoy, tinchlikmi?
- Hech narsa bo'lgani yo'q.
- Bo'lmasa nega buncha g'amgin ko'rinasan?
- Eh... so'rab nima qilasan?.. Hamma balo hurishni eplolmaganimdan. Buning ustiga birov o'rgatib qo'yay ham demaydi.
- Gap faqat'shunda qolgan bo'lsa, men senga ko'z ochib-yumguncha o'rgatib qo'yganim bo'lsin. Yaxshilab quloq sol, men sayrayman: kuk-ku, kuk-ku! Bildingmi?
- Unchalik qiyinga o'xshamayapti...
- E, oppa-oson! Men juda kichkinaligimdan kukulashni bilaman. Qani, takrorla: "Kuk-ku, kuk-ku, kuk-ku, kuk-ku!.."
- Ku, - sayrashga urinibdi kuchukcha, - ku...
U mana shu "kuk-ku"ni yana ko'p martalab takrorlabdi, o'sha kuni kechgacha va crtasiga ham faqat shuni mashq qilibdi, bir haftadan keyin esa ajabtovur kukulaydigan bo'lib qolibdi. U o'ziga o'zi qoyil qolib, o'ylabdi: "Mana, nihoyat men chinakam huradigan bo'lib qoldim. Endi meni hech kim kalaka qilib, ustimdan kulolmaydi".
Ayni shu kunlari ov mavsumi boshlangan paytlar ekan. O'rrnonda ko'p ovchilar paydo bo'libdi. Ular ichida to'g'ri kelgan tomonga va duch kelgan jonivorga qarab o'q otaveradiganlari ham bor ekan, Agar ovozlari quloqqa chalingudek bo'lsa, bulbullarni ham ayab o'tirishmas ekan. Ana shundayovchilardan bin o'rmonda ketayotib, butalarorasidan: "Kuk-ku, kuk-ku..." degan ovozni eshitib qolibdi. Ovchi darhol miltig'ini qo'liga olib mo'ljallabdi-da, ustma-ust: "Paq-paq!" - o'q uzibdi.
Xayriyat, o'q kuchukchaga tegmabdi. Xuddi qulog'ining ostidan vizillab o'tib ketibdi. Bechora kuchukchaning shunaqangi o'takasi yorilibdiki! Qochib ketayotib, o'zicha o'ylar emish: "Hoynahoy, bu ovchining esi joyida bo'lmasa kerak, bo'lmasa kelib-kelib hurishni biladigan kuchukka qarab o'q uzadimi..."
Ovchi esa bu paytda o'ljasini qidirish bilan ovora ekan. U mo'ljalga aniq urganiga shubha qilmagan ekan-da.
"Hoynahoy urgan qushimni allaqayoqdan paydo bo'lgan haligi kuchukcha ilib ketgan", o'ylabdi u.
Alamini bosish uchun ovchi inidan mo'ralab turgan sichqon bolasiga qarab o'q uzibdi, lekin bu ham mo'ljalga tegmabdi.
Kuchukcha bo'lsa chopib ketaveribdi, ketaveribdi...
Ertakning birinchi tugashi
Kuchukcha chopib ketaveribdi, ketaveribdi, bir vaqt bir sigir bemalol o'tlab yurgan o'tloqzordan chiqib qolibdi.
- Qayoqqa shoshib ketyapsan, kuchukvoy?
- O'zim ham bilmayman.
- Unday bo'lsa to'xtab, birpas damingni ol. Bu yerning o'tlog'ini qara, ko'm-ko'k.
- Eh, gap o'tloqda bo'lganda-ku, o'zim bilardim-a...
-Ha, nima bo'ldi? Tobing yo'qmi?
- Undan battari. Men hurishni bilmayman!
- Seni qara-yu, dunyoda eng oson narsa shu-ku! Quloq sol: "Mo'-o'! Mo'-o'! Mo'-o'!.." Xo'sh qalay, yoqdimi?
- Durust. Lekin bir narsani ko'nglim sezib turibdi, menga kerak bo'lgan narsa bu emas. CHunki, sen sigirsan...
- Ha, albatta, sigirman...
- Men esa sigir emas, kuchukchaman.
- Kuchukcha bo'lmay nimasan? Kuchukchasan. Xo'sh, nima bo'pti shunga? Mening tilimda gapirishni o'rganib olsang, buning nimasi yomon
ekan?
- Bu bilan sen juda zo'r fikrni o'rtaga tashlaganingni bilasanmi?
- Qanaqa fikrni?
- Mana, hozirgina mening miyamga kelgan fikrni-da. Men barcha hayvonlartilini o'rganib olaman-da, sirkda to'losha ko'rsataman. Hamma meni olqishlab, qarsak chaladi, men boyib ketaman va shoh qiziga uylanib olaman. Kuchuklar shohining qiziga, albatta...
-Barakalla juda yaxshi o'ylabsan buni! Qani, belni mahkam bog'lab, ishga kirishaver. Yaxshilab eshitib ol: "Mo'-o'-o'! Mo'-o'-o'!"
- Mo'-o'...- o'zicha g'o'ng'illabdi kuchukcha.
Hurishni eplolmagan, lekin boshqatillarni o'rganishda zo'r qobiliyatga ega bo'lgan kuchukcha qaysi desa, hech ikkilanmay shuni ko'rsatavering, yanglishmaysiz.
Ertakning ikkinchi tugashi
Kuchukcha chopib ketaveribdi, ketaveribdi... Yo'lda unga bir dehqon uchrabdi.
- Buncha shoshib, qayoqqa ketyapsan, hoy kuchukvachcha?
- O'zim ham bilmayman...
- Unda men bilan yur. Menga xuddi senday bir kuchukvachcha juda zarur edi - tovuqxonamni qo'riqlaysan.
- Siz bilan jon deb borar edim-u, lekin bir aybim bor - hurishni bilmayman.
- Ayni muddao-da! Hurishni biladigan kuchuklar faqat o'g'rilarga qo'l keladi - cho'chitib, o'g'rini qochirib yuboradi. Sening ovozingni esa ular eshitmaydi, yaqinroq keladi, shunda sen ularni shappa tutib olib, talab-talab tashlaysan, ular qilmishiga yarasha jazosini oladi.
- Bo'pti, roziman, - deb javob beribdi kuchukcha. SHu tariqa hurishni bilmaydigan kuchukcha o'ziga munosib ish topib olibdi, bir umrbo'yniga zanjir tushib, kunda bir kosa suyak nasibasi bo'libdi.
Ertakning uchinchi tugashi
Kuchukcha chopib ketaveribdi, chopib ketaveribdi... Birdan qulog'iga qandaydir maxluqning: "Vov-vov! Vov-vov!" degan g'alati ovozi chalinibdi-yu, taqqa to'xtabdi.
"Qulog'imga tanish va issiq eshitilyaptimi?" - o'zicha o'ylabdi kuchukcha. - Garchi bu qanaqa jonivor ovozi ekanini bilmasam ham yuragimga jiz etib tekkanday bo'ldi-ya".
- Vov-vov!
- Balki bu jirafadir! Yo'q, bu timsoh bo'lsa kerak. Ha, bu xuddi o'sha serjahl timsoh... Ehtiyot bo'lish kerak.
Butalar orasiga bekinganicha kuchukcha "vov-vov!" degan ovoz kelayotgan tomonga emaklab ketibdi. Yo xudoyim, bu ovoz uning yuragini buncha o'ynatib yubormasa!
- Bu hech shubhasiz, kuchuk bo'lishi kerak!
To'ppa-to'g'ri! Tag'in kelib-kelib kimning kuchugi deng: kukulagan ovozni eshitib, haligina o'q uzgan ovchining kuchugi bo'lib chiqsa-ya!
- Salo'l, kuchuk!
- Salo'l, kuchuk!
- Nega bunaqa ovoz chiqaryapsan?
- Ovoz! SHuni bir bilib qo'yki, bu shunchaki ovoz emas, balki hurishdir.
- Hurish deysanmi? Hali sen hurishni bilasanmi?
- Bilganda qandoq. Axir, ko'rib turibsan-ku, filga o'xshab dunyoni boshimga ko'tarayotganim yoki sherga o'xshab na'ra tortayotganim yo'q.
- Unda menga ham o'rgat hurishni.
- Ie, hali sen hurishni bilmaysanmi?
- Yo'q...
- Unday bo'lsa quloq sol. Bu mana bunday qilinadi: "Vov-vov!.."
- Vov-vov! - kuchukcha birdaniga hura ketibdi. Sevinchi ichiga sig'may: "Nihoyat, yaxshi ustozni topib oldim!" deb o'ylabdi o'zicha. SHu topda dunyoda undan baxtiyor maxluq yo'qday tuyulibdi unga.
- Kuchukcha bo'lmay nimasan? Kuchukchasan. Xo'sh, nima bo'pti shunga? Mening tilimda gapirishni o'rganib olsang, buning nimasi yomon yekan?
- Bu bilan sen juda zo'r fikrni o'rtaga tashlaganingni bilasanmi?
- Qanaqa fikrni?
- Mana, hozirgina mening miyamga kelgan fikrni-da. Men barcha hayvonlar tilini o'rganib olaman-da, sirkda to'losha ko'rsataman. Hamma meni olqishlab, qarsak chaladi, men boyib ketaman va shoh qiziga uylanib olaman. Kuchuklar shohining qiziga, albatta...
-Barakalla juda yaxshi o'ylabsan buni! Qani, belni mahkambog'lab, ishga kirishaver. Yaxshilab eshitib ol: "Mo'-o'-o'! Mo'-o'-o'!"
- Mo'-o'...- o'zicha g'o'ng'illabdi kuchukcha.
Hurishni eplolmagan, lekin boshqa tillarni o'rganishda zo'r qobiliyatga ega bo'lgan kuchukcha qaysi desa, hech ikkilanmay shuni ko'rsatavering, yanglishmaysiz.
Ertakning ikkinchi tugashi
Kuchukcha chopib ketaveribdi, ketaveribdi... Yo'lda unga bir dehqon uchrabdi.
- Buncha shoshib, qayoqqa ketyapsan, hoy kuchukvachcha?
- O'zim ham bilmayman...
- Unda men bilan yur. Menga xuddi senday bir kuchukvachcha juda zarur edi - tovuqxonamni qo'riqlaysan.
- Siz bilan jon deb borar edim-u, lekin bir aybim bor - hurishni bilmayman.
- Ayni muddao-da! Hurishni biladigan kuchuklarfaqat o'g'rilarga qo'l keladi - cho'chitib, o'g'rini qochirib yuboradi. Sening ovozingni esa ular eshitmaydi, yaqinroq keladi, shunda sen ularni shappa tutib olib, talab-talab tashlaysan, ular qilmishiga yarasha jazosini oladi.
- Bo'pti, roziman, - deb javob beribdi kuchukcha. SHu tariqa hurishni bilmaydigan kuchukcha o'ziga munosib ish topib olibdi, bir umrbo'yniga zanjir tushib, kunda bir kosa suyak nasibasi bo'libdi.
Ertakning uchinchi tugashi
Kuchukcha chopib ketaveribdi, chopib ketaveribdi... Birdan qulog'iga qandaydir maxluqning: "Vov-vov! Vov-vov!" degan g'alati ovozi chalinibdi-yu, taqqa to'xtabdi.
"Qulog'imga tanish va issiq eshitilyaptimi?" - o'zicha o'ylabdi kuchukcha. - Garchi bu qanaqa jonivor ovozi ekanini bilmasam ham yuragimga jiz etib tekkanday bo'ldi-ya".
- Vov-vov!
- Balki bu jirafadir! Yo'q, bu timsoh bo'lsa kerak. Ha, bu xuddi o'sha serjahl timsoh... Ehtiyot bo'lish kerak.
Butalar orasiga bekinganicha kuchukcha "vov-vov!" degan ovoz kelayotgan tomonga emaklab ketibdi. Yo xudoyim, bu ovoz uning yuragini buncha o'ynatib yubormasa!
- Bu hech shubhasiz, kuchuk bo'lishi kerak!
To'ppa-to'g'ri! Tag'in kelib-kelib kimning kuchugi deng: kukulagan ovozni eshitib, haligina o'q uzgan ovchining kuchugi bo'lib chiqsa-ya!
- Salo'l, kuchuk!
- Salo'l, kuchuk!
- Nega bunaqa ovoz chiqaryapsan?
- Ovoz! SHuni bir bilib qo'yki, bu shunchaki ovoz emas, balki hurishdir.
- Hurish deysanmi? Hali sen hurishni bilasanmi?
- Bilganda qandoq. Axir, ko'rib turibsan-ku, filga o'xshab dunyoni boshimga ko'tarayotganim yoki sherga o'xshab na'ra tortayotganim yo'q.
- Unda menga ham o'rgat hurishni.
- Ie, hali sen hurishni bilmaysanmi?
- Yo'q...
- Unday bo'lsa quloq sol. Bu mana bunday qilinadi: "Vov-vov!.."
- Vov-vov! - kuchukcha birdaniga hura ketibdi. Sevinchi ichiga sig'may: "Nihoyat, yaxshi ustozni topib oldim!" deb o'ylabdi o'zicha. SHu topda dunyoda undan baxtiyor maxluq yo'qday tuyulibdi unga.

"RIM ERTAKLARI" TURKUMIDAN
SHAHZODA PLO'LBIR
Sinyor Molteni (uchinchi qavat, 12-kvartira) juda bezovta edi. U kreditga "Qo'shaloq qutb" markali ajoyib xolodilnik sotib oldi, ammo ikki oydirki, navbatdagi qarzni to'lay olmayapti. Bir vaqt desangiz maga-zindan qo'ng'iroq qilib qolishdi-ku: "Yo darhol badalni to'lab qo'ying, yo xolodilnikni qaytaring". Biroq sinyor Moltenining na puli va na boyvachcha do'stlari bor edi. Nima qilish kerak?
O'sha kuni ertalab u xolodilnikka g'amgin boqqancha uni asta-asta silab xuddi odam bilan gaplashayotganday shunday dedi: "Azizim, bir-birimizdan judo bo'lmasak deb qo'rqaman, sen ketsang uyim dashti biyobonday huvillab qoladi!" Xolodilnik muz qotganday churq etmasdi, sinyor Molteni, baribir uning nima demoqchiligini tushundi va xayrixohlik bildirdi: "Ha, buni bilaman, sen pul emas, sovuq chiqarishing kerak!"
SHu kuni ertalab sinyora Sandrelli (to'rtinchi qavat, 15-kvartira) bir shisha sut olmoqchi bo'lib, o'zining oddiygina "Pingvin" xolodilnigini ochdi. Ochdi-yu, taxta bo'lib qoldi: xolodilnikning ichi mayda-mayda odamchalar bilan liq to'la edi! Odamchalardan biri hatto tuxum ustiga chiqib o'tirib olibdi.
Odamchalar egniga kumush korjo'la va shaffof skafandr kiyib olishgandi, kiyimlari ostidan ularning sariyog' rangli yuzlari bilan och binafsha sochlari ko'rinib turardi. Odamchalar moshrang ko'zlari bilan sinyora Sandrelliga xotirjamgina qarab qo'yishdi va loaqal joylaridan qilt etishmadi ham. Faqat haligi tuxum ustida o'tirgani "CHao, chao!" degandek unga qo'lini silkib qo'ydi.
- Yo parvardigor, marsliklar! - qichqirib yubordi sinyora Sandrelli. -Ular bunchalik kichkina bo'ladi deb xayolimga ham kelmagandi! Hoy, mening xolodilnigimda nima qilyapsizlar? Sen tirrancha, darrov tuxumdan tush-chi, pachoq qilib qo'yasan!
Biroq odamcha uning gapiga quloq solmadi. SHunda juda ham chaqqon ayol bo'lgan sinyora Sandrelli astagina ikkita barmog'ining uchi bilan uni ushladi-da, sardina balig'i bankasi ustiga olib qo'ydi.
- Marslikmisan yoki yo'qmi, faqat shu narsa qulog'ingda bo'lsinki, bu yerda mening hukmim yuradi!
- Xolodilnik eshigini yoping, ichkariga issiq havo kiryapti! - degan qat'iy va amrona ovozni eshitdi sinyora.
- Nima, nima?
- Biz muz qoplagan sayyoradan uchib keldik, hali sizning ob-havoyingizga o'rganganimizcha yo'q. Iltimos, sizga buyurilganidek eshikni yoping.
- Menga buyruq berishga jur'at etgan bahodir kimligini bilsam bo'ladimi? - xitob qildi sinyora Sandrelli battar fig'oni chiqib. - Undan tashqari, qanday qilib sizlar mening uyimga kirib oldingizlar?
- Oshxona derazasining darchasidan. Siz uni kechasi tasodifan gaz chiqib qolmasin degan o'yda ochiq qoldirasiz-ku.
- E ha, aftidan, sizlar ko'p narsadan xabardor ko'rinasizlar-ku.
- Bo'lmasam-chi. Bosib olishdan ilgari biz sizlarning urf-odatlaringizni, shuningdek, tilingizni ko'p oy mobaynida o'rganib olganrniz. Eshikni yoping!
- Nega endi zabt etishni kelib-kelib aynan mening xolodilnigimdan boshlashingiz kerak bo'lib qoldi?
- Bu yog'i bilan ishingiz bo'lmasin. Buning ustiga biz bu uydagi xolodilniklarning hammasini zabt etganmiz. SHunday qilib, eshikni yoping va bizni o'z holimizga qo'ying!
- Yopadi deb xayolingizga ham keltirmay qo'ya qoling! To'g'rirog'i, yopaman-u, ammo xolodilnikni o'chirib qo'yaman, tushunyapsizmi? Bosib olish qanaqa bo'lishini ko'rsatib qo'yaman sizlarga!
Odamchalar ichidan bittasi barmog'ini bigiz qilib - harholda keyinroq sinyora Sandrelli shunday hikcrya qilib bergandi - stulni ko'rsatib:
- Avval ana uni bir ko'rib qo'ying-chi! - deya taklif etdi.
Oq bo'yoqqa bo'yalgan stul birdan qip-qizarib, bir zumda hech qanday tutunsiz yonib ketdi. Undan faqat bir hovuch kul qoldi, xolos. Buning hammasiga roppa-rosa o'ngacha sanashlik vaqt kifoya qilibdi.
-Tokni o'chirgudek bo'lsangiz, butun uyni yondirib yuboramiz. Sinyora Sandrelli zarb bilan xolodilnik eshigini yopdi-da, darvozabonni chaqirdi:
Sinyora Anna, bilasizmi, nimalar bo'lyapti o'zi?
-Nima gap, sinyora Sandrelli? Isitish batareyasi sovib qolibdimi?
- Gap shundaki, haligi...
Sinyora Sandrelli bo'lgan gapni bir boshdan darvozabon ayolga so'zlab berdi. O'z navbatida u boshqalarga yetkazdi. Oradan bir oz vaqt o'tgach, uyning birinchidan tortib to beshinchigacha bo'lgan barcha qavatdagi kvartiralarda bir xil voqea yuz berdi: xolodilniklarning eshiklari ochilishi bilanoq qayta yopilaverdi - ba'zilar hayron bo'lar, kimlarnidir qo'rquv bosar, hamma joyda hayrat va hayajon ovozlari eshitilardi. Sinyor Molteni ham o'zining "Qo'shaloq qutb"iga tashlandi va uning ichida kumushrang korjo'lalarda churq etmay o'tirgan kelgindilar to'dasi orasida baland bo'yi va ajoyib oltinrang korjo'lasi bilan ajralib turgan odamchani darrov payqadi.
- Balkim, siz bo'lsangiz kerak eng kattasi? - deb qiziqib so'radi Mtolteni, bu ajoyib o'yinchoqlarni olmoqchi bo'lgan kichik qizining qo'lini itarib.
- Men shahzoda Plo'lbirman, - javob qildi oltinrang korjo'lali adamcha. - Bizning tilimizda ismim, o'z-o'zidan ma'lum boshqacha jaranglaydi. Lekin siz uchun shunday desa ham bo'laveradi. Undan tashqari siz menganisbatanjanobi oliylari deb murojaat etishingizga to'g'ri keladi.
- Albatta, janobi oliylari, - rozi bo'ldi sinyor Molteni. - Siz janobi oliylari, bu yerda qanchalik uzoq tushlaringizni ayta olmaysizlarmi?
- Bu ob-havoga bog'liq, - javob qildi shahzoda Plo'lbir. - Yulduzlararo uchuvchi kemamizga yonilg'i olishimiz uchun bizga yangi yoqqan qor kerak. Qor yog'ishi bilan biz sayohatimizni davo'l ettiramiz. SHimoliy qutbga qo'nmoqchi bo'lib yo'l olgandik, biroq bu yerga tushib qoldik.
- Bundan chiqdi. sizlar Yerda yashashni mo'ljallayapsizlar, shundaymi?
- Men sizga aytdim-ku, SHimoliy qutbda deb. Sizlar baribir u yerda yashamayapsiz-ku. Sayyoramizning muzini eritib yuborishi mumkin bo'lgan ko'leta bilan to'qnashish xavfi tug'ilib, So'lon Yo'lining bu qismidan boshpana qidirishimizga to'g'ri keldi. Men bosh razvedkachi otryadini boshqaraman. Biz SHimoliy qutbga joylashishimiz bilanoq sayyoramizga xabar qilamiz va u yerda qolgan barcha vatandoshlarimiz bu yerga yetib kelishadi.
- Qiziq, janobi oliylari, agar sir bo'lmasa, qanchasizlar?
- Bor-yo'g'i, bir yarim milliard. Biz juda kam joyni egallaymiz. Bordi-yu, SHimoliy qutbga yetib borganimizda ham sizlarga o'zimiz haqimizda ma'lum qilishni o'ylamagandik, ko'rib turibsizki, sharoit o'zgarib qoldi. Endi esa, agar xizmat bo'lmasa, eshikni yopib qo'ysangiz, chunki bunday issiq havodan boshim og'riy boshlaydi.
Sinyor Moltenining buyruqqa itoat etishdan o'zga iloji qolmadi, so'ng deraza yoniga kelib osmonga qaradi. Fevral oyi osmoni tiniq va ko'm-ko'k: quyosh bor nurini bahorning issiq kunlaridek saxiylik bilan sochib turadi. U mamnun kayfiyatda kaftini kaftiga bir-ikki ishqalab qo'ydi.
- Tentak! - jahl bilan dcdi sinyora Molteni. - Oshxonada bosqinchilar to'lib yotibdi-yu, seni bo'lsa sevinchdan og'zing qulog'ingda.
- Scning nimaga aqling yetuvdi o'zi, -javob qildi sinyor Molteni, -o'ladimiz kelganini sen qayoqdan bilib o'tiribsan...
SHu daqiqada sinyora Moltenining qanday qilib o'ladlari kelganiga aqli yetmaganligi rost edi, chunki kimdir kvartira qo'ng'irog'ini chalib qoldi.
Bu "Qo'shaloq qutb" firmasining xizmatchisi edi.
- Sinyor Molteni, assalo'lu alaykum. Men xolodilnikni olib ketgani keldim. Yoki, balkim, siz, harholda, navbatdagi qarzingizni uzarsiz?
- Eh, ming afsuslar bo'lsinki, hozir yonimda sariq chaqa ham yo'q.
- Unday bo'lsa...
- O'z-o'zidan ma'lum, - dedi sinyor Molteni, - shunday bo'lgandan so'ng siz shunday qilishga majbursiz... Va hokazo, va hokazo. Faqat sizning qo'lingizdan hech narsa kelmaydi.
- Qanday qilib qo'limdan hech narsa kelmas ekan?
- Janobi oliylari bunga ijozat etishlariga ko'zim yetmaydi...
-Tag'inqanaqa "janobi oliylari"? Ahmoqonahazilingizni qo'ysangiz-
chi, sinyor Molteni,..
- Bu yoqqa bir marhamat qilib yuboring, keling, bu yoqda, oshxonada
biroz o'tiraylik.
Mana bu boshqa gap
- Ha, ammo oqibati siz o'ylaganday bo'lib chiqmaydi-da. Dunyoda shunaqasi ham bo'larkan.
Sinyor Molteni xolodilnikni ochdi-yu, shahzoda Plo'lbirga o'z uzrini aytishga shoshildi.
-Janobi oliylari, kechirasiz, mana bu sinyor...
- Eshitdim, hammasini eshitdim. Hurmatli Molteni, bizning o'z aloqa usulimiz bor. Xotirjam bo'ling, ayni vaqtda xolodilnik menga qarashli. Unga hech kim qo'lining uchini ham tekkiza olmaydi.
- Qanday hazil bu? - "Qokshaloq qutb" firmasi xizmatchisining jahli chiqib, ko'zlari olaydi. - Bu qanaqa mitti odamlar tag'in? Menga qarang, sinyor Molteni, pul to'lamaslik uchun siz qanday nayrang o'ylab topgansiz, hech aqlim yetmay qoldi, lekin sizga aytib qo'yayki, mening firmam hali hech kimga o'zini aldatib qo'ymagan, sizdan ko'ra pix yorganlari ham unnab ko'rgan paytlar bo'lgan-u, ammo uddasidan chiqolmaganlar. Sizlar-chi, hoy mitti janoblar, marhamat qilib, o'zingizga boshqa boshpana qidirib ko'ring, juda bo'lmaganda mana bu chanoq ichida. Mening firmam bu xolodilnikni qo'lga kiritish payida bo'lsa-yu, bir nechta arzimagan qo'g'irchoq bu maqsadning amalga oshirilishiga yol qo'ymay tursa, g'irt sharmandalik-ku.
Sunday haqoratni eshitgan shahzoda Plo'lbir va uning qo'l ostidagilar qattiq g'azablandilar. Ammo janobi oliylarining ovozi hammanikidan baland va juda amrona jaranglar edi.
- Sinyor xizmatchi, jazo chorasi tariqasida stol ostiga kiring-da, qolingizni og'zingizga tiqib oling, ana shunday, hech bo'lmaganda ovoz chiqarmay o'tirasiz.
Bu hoi g'oyat jo'n va shu bilan birga o'ta ajablanarli sodir bo'ldi, -shu zahotiyoq "Qo'shaloq qutb" firmasining xizmatchisi o'novlon barmoqlarini baravar og'ziga tiqib, stol tagiga kirib ketdi va yuzini devor tomonga o'girib oldi. Faqat yig'idan yelkalari silkinib-silkinib qo'yayotgani ko'zga tashlanib turadi. Moltenining oilasi hamjihatlik bilan qarsak chalib yubordi.
- Janobi oliylari, bu qanday qo'lingizdan keldi, a?
-Arzimagan narsa-ku. Bizmiyangizni obdan o'rganganmiz va sizlarni bo'ysundirish sirlarini egallab oiganmiz. Endi cshikni yopib qo'ysangiz ham bolaveradi. Xayr.
-Xayr, janobi oliylari! Doim xizmatingizgatayyorman! -Endi sinyor Molteniga hech narsani tushuntirib o'tirishiga hojat qolmagandi. U chaqqonlik bilan deraza yoniga kcldi.
- Agarda shunday ob-havo uzoqroq turib bcrganda, qanday zo'r bo'lardi-ya! - dedi u hayajon bilan.
Rostdanam ob-havo ancha vaqtgacha uning ko'nglidagidek bo'ldi, ko'm-ko'k musaffo osmonda quyosh bir me'yorda charaqlab nur sochib turdi. Bu orada samoviy kelgindiiarxolodilniklarni bosib olishibdi, degan xabar barcha gazeta sahifalarida bosilib chiqdi. Bosqinchilar deb no'l olgan plo'lbirlar bilan sayyoraning turli burchaklaridan yig'ilgan olimlar o'rtasida bo'lgan suhbatlar tafsilotini gazetxonlar benihoyat qiziqib o'qirdilar. Biroq, odatdagidek, odamlarni ko'proq turli-tuman oldi-qochdi gaplar qiziqtirardi. Ular shahzoda Plo'lbir nonushtaga nima tamaddi qilganini, biroz shakar scpilgan oddiy muz tao'l, shuningdek, sinyora Sandrelli o'zining mehmonlaridan bilib olgan ma'lumotlarni (turli xil muzlangan, o'z-o'zidan ma'lum, bir-biridan shirin tao'l turlarini) yozib olardilar hamda sinyor Moltenini "Qo'shaloq qutb" firmasi sudga berganligidan qayg'urishardi. Xullasi kalo'l, Makmagon ko'chasidagi uy yonida yangilik kutib, ertalabdan kechgacha odamlar hech arimasdi.
- SHahzoda Plo'lbir yana qirq qizning sevgisiga ega bo'ldi...
- Aytishlaricha, eshik og'asining qizi ham unga maftun bo'lib qolganmish...
-Ikkinchi qavat, to'rtinchi kvartirada yashovchi plo'lbirlar sariyog'dan allergik kasaliga chalinib qolganmish...
SHahzoda Plo'lbir televizor orqali so'zga chiqishga rozilik berganida butun shahar aholisi ekranga juda yaqin o'tirib, qiziqib to'losha qildi. SHundan keyin beshala qit'adan minglab oshig'i shaydo o'z sevgisini unga izhor eta boshladi. Ammo shahzoda Plo'lbir ularga o'zining nikohlangani, bo'lajak kelin o'z vatani Lun-Lun. ya'ni "gul bosgan muzlik"da istiqo'lat qiladigan bir qiz bilan qachonlardir beshikkerti qilib qo'yilganini ma'lum qildi.
Va nihoyat, osmonni kulrang bulut qopladi, metereologlarning axborotiga ko'ra qor yog'ishi kutilardi. Plo'lbirlar xolodilnikning eng pastki qismida, ko'katlar ostiga yashirib qo'yilgan o'zlarining yulduzlararo uchuv,chi kemalarini olib, uchishga hozirlik ko'ra boshladilar.
Sinyor Molteni qattiq tashvishda edi. Sudda hamma narsa uning foydasiga hal bo'lmayotgandi. U yaqin kunlarda yana og'ir vaziyatda qolishi mumkin edi: yo qarzni to'lab qo'yishi, yoki xolodilnikdan mahrum bo'lishigato'g'ri kelayotgandi. U ertalab shundoq derazadan qaragan ekan, ko'chalar va uy to'llarini qalin qor qoplaganini ko'ribdi. "Hammasi tugadi! - debdi u. - Juda bo'lmaganda birinchi bo'lib bu yangilikni janobi oliylariga yetkazay".
Biroq shahzoda Plo'lbir qor yoqqanidan xabardor edi.
- Ko'rdim, ko'rdim,- javob qildi u. - Biz xolodilnik eshigini ochmay turib ham ko'rish qobiliyatiga egamiz. Balkondan qor yig'ib oldik, yulduzlararo uchuvchi kemalarimiz uchishga shay.
- Unday bo'lsa, xayr-xo'sh! - bexos chuqur xo'rsindi sinyor Molteni. Ichida esa: "Alvido, senga ham, xolodilnigim!" - deb qo'shib qo'ydi.
- Yo'g'-e, - deya kuldi shahzoda Plo'lbir, xuddi uning fikrini uqib turganday. - U bilan xayrlashmang. Mana bunga bir qarasangiz-chi! "Bu" degani bir varaq qog'oz bo'lib, unga shahzoda Plo'lbir o'z qo'li bilan yirik-yirik harflarda bayonot yozgan edi (mitti odamchaga yirik harflar bilan yozish qanchalik qiyin bo'lganini ko'z o'ngingizga keltirib ko'ring-a). Bayonotning mazmuni quyidagicha yedi: "Qo'shaloq qutb" markali xolodilniklardan birida menga nisbatan ko'rsatilgan mehmondo'stlik qilinganini o'zim uchun bir o'lad deb hisoblayman. Men butun javobgarlikni bo'ynimga olgan holda bu xolodilnikni Quyosh sistemasidagi eng ajoyib xolodilnik deb ma'lum qilaman. SHahzoda Plo'lbir".
- Mana ko'rarsiz, - davo'l etdi janobi oliylari, - bunday reklamani olgandan so'ng "Qo'shaloq qutb" firmasi nafaqat to'lanmagan qarzni, hatto yangisini ham talab qilmaydi. Xolodilnikni o'zimniki deb hisob-layverishingiz mumkin va siz bundan buyon bir chentezimo ham to'lamaysiz!
SHunday bo'ldi ham. Do'stlaridan birortasi puldan siqilib qolgundek bo'lsa, sinyor Molteni unga ko'pincha shunday tasalli berardi: - Tashvishlanma! Marsliklar joningga ora kiradi!

"TELEFONDA AYTILGAN ERTAKLAR" TURKUMIDAN
QUTBDAGI GUNAFSHA
Bir kuni ertalab SHimoliy qutbda katta ayiq uyqudan uyg'onibdi. Uyg'onibdi-yu, havoni hidlay boshlabdi. O'ng tomonga qayrilib hidlabdi -hech nimaning isi kelmabdi, chap tomonga o'girilib hidlabdi - birdan g'alati bir hid sezibdi.
- Hm, - deb to'ng'illabdi ayiq yonidagi urg'ochi ayiqqa, - bu tomonga biror ekspeditsiya kelib qolganga o'xshaydimi?
Lekin shu payt ayiq bolalari sal naridan binafsharang gunafsha topib olishibdi. Gunafshajuda nimjon, poyasi ham ingichka ekan. U sovuqda dir-dir qaltirarmish, lekin sira bo'sh kelmay, dadil hid taratarmish, chunki bu uning burchi ekan-da.
- Oyi! Dada! - deb qichqirishibdi ayiqchalar.
- SHu atrofda g'alati bir narsa bor deb darrov aytdim-a, - debdi oq ayiq oilasiga. - Lekin menimcha, bu baliqqa o'xshamaydi.
- Albatta, baliq emas, - debdi ona ayiq. - Qush ham emas.
- Ha, to'g'ri aytding, - debdi ayiq, xotinining gapini chuqur o'ylab olgach.
Kechga borib bu yangi gap butun qutbga tarqalibdi. Bepoyon, ko'z ilg'amas muz sahrosida ushoqqina binafsharang jonivorpaydo bo'lib, chor atrofga g'alati bir xushbo'y hid taratarkan. U birgina ingichka oyoqchasida qad ko'tarib turarmish va o'lmas emish.
Gunafshani to'losha qilgani kelganlarning son-sanog'i yo'q emish. Sibirdan bug'ular chopib kelishibdi. Amerikadan ho'kizsimon hayvon darak topib kelibdi, morj va tyulenlar suzib kelishibdi, qayoqdandir uzoq-uzoqlardan oq shimol tulkisi kelib qolibdi, bo'rilar yetib kelishibdi, birinchi bo'lib albatta chaqimchi dengiz zag'izg'onlari yetib kelishibdi. Hamma bu g'alati, yovvoyi gulni, uning ingichka qaltiroq poyasini ko'rib hang-u mang bo'libdi, uning nafis xushbo'y hididan to'yib-to'yib nafas olishibdi.
SHunisi qiziqki, uning hidi kech kelganlarga ham yetibdi. Eng so'nggi daqiqada ham u avvalgiday hid taratib turibdi.
- Doimo shunday xushbo'y hid taratib turish uchun, - debdi tyulen, -butun bir o'lborxonaga ega bo'lish kerak. Uning muz tagida, qaycrdadir hoynahoy o'lbori bo'lsa kerak.
- Men buni darrov sezgandim, o'sha zahoti aytdim-a, - debdi oq ayiq. - O'sha yerda bir nimasi bor!
Ayiq hecham bunaqa demagandi, albatta, lekin hech kim uning gapirgan-gapirmaganini eslayolmabdi.
Hammadan keyin chayka qaytib kelibdi, uni g'alati notanish haqida biror narsa bilib kelgin, deb janubga jo'natishgan ekan, u nafasini rostlab olgach, bu kichkina xushbo'y jonivorning gunafsha deb atalishini, boshqa joylarda - janubda ular millionlab topilishini gapirib beribdi.
- Yuborgan elchimizni qarang-u, - debdi tyulen ensasi qotib. - Biz biror yangi gap bilganimiz yo'q. Xo'sh, bu gunafsha boshqa yerga emas, xuddi shu joyga qanday kelib qoldi? Yo'q, to'g'risini aytsam, nima gapligiga hech aqlim yetmay qoldi, juda hayron bo'lib qoldim.
- U njma dcdi, nima bo'lib qoldim dedi? - shivirlab so'rabdi ayiq xotinidan.
- Hayron bo'lib qoldim deyapti, - urg'ochi ayiq ham shivirlab javob beribdi. - Xullas, boshi qotib qolganmish-da, qaysi oyog'ini bosishni bilmasmish.
- Ha, ha, - deb gapni ilib ketibdi ayiq. - Men xuddi shunday deb o'ylovdim-a, ko'nglimda xuddi o'sha so'zlami takrorlovdim-a.
O'sha kuni kechasi butun qutb kuchli qars-qurs va gumburlashdan larzaga kelibdi. Butun-butun muz parchalari dag'-dag' qaltirab, yupqa oynaday chirs-chirs sinibdi. Bcchora gunafsha muzday havoga o'zidagi bor muattar hidini taratibdi, go'yo u bu bepoyon muz sahrosini bir zurnda critib, iliq moviy dengizga yoki ko'm-ko'k maysa bilan qoplangan poyonsiz ko'kalamzorga aylantirmoqchi bo'layotganday edi. Keyin gunafsha holdan toyib, boshini cgib, qaddini bukibdi-yu, shu-shu boshqa o'rnidan turolmabdi.
Tongda hamma gunafshaning so'lib qolganini ko'ribdi, u ingichka tolasida egilib, oppoq qor ustida rangsiz vajonsiz yotganmish. Agar uning oxirgi o'y-fikrlarini so'zda ifodalash mumkin bo'lsa, biz, hoynahoy quyidagi so'zlami eshitgan bo'lardik:
"Mana, men o'lyapman. Lekin kimdir boshlashi kerak edi-da. Qachonlardir bu yerda million-million gunafsha ochilib yotadi. Muzlar eriydi, orollar hosil bo'ladi, ulardan bolalarning qo'ng'iroqday sho'x kulgisi eshitilib turadi".

HECH QAYoQQA OLIB BORMAYDIGAN YO'L
Uylar tamo'l bo'lgandan keyin qishloqning katta ko'chasidan uch yo'l ajralib chiqarkan. Bir yo'l dengizga olib borarkan, boshqasi to'g'ri shaharga borarkan, uchinchisi hech qayoqqa olib bormas ekan.
Martino buni juda aniq bilarkan, chunki uning so'ramagan odami qolmabdi, hammasi ham bir xil javob qilibdi.
- Qaysi yo'l, huv anovi yo'lrni? Hech qayoqqa olib bormaydi. U yo'ldan yursang bekor charchaganing qoladi.
- U yo'l qaergacha boradi?
- Hech qaerga bormaydi deyapman-u, tushundingmi?
- Unda nega qurishgan?
- Uni hech kim qurgan emas. U doimo bo'lgan.
- Nahotki bitta-yarimta borib ko'rmagan ham?
- Voy, judayam o'jar ekansan-da! U yerda hech nima yo'q deyapman-ku senga, demak, ko'radigan narsaning o'zi yo'q.
- Siz qayoqdan bilasiz, siz axir u yerda hech qachon bo'lmagan-siz-ku.
U shunaqayam o'jar, so'zini o'tkazadigan, sabotli ekanki, qishloqda hamma uni Martin o'jar deydigan bo'libdi. Lekin u bu laqabga hecham xafa bo'lmabdi, hamon o'sha hech qayoqqa olib bormaydigan yo'l haqida o'ylayveribdi.
Oradan ozmi-ko'pmi vaqt o'tibdi. Martino o'sib, ulg'ayib, ko'chadan buvasining qo'lidan ushlamay o'tadigan yoshga yetibdi. Kunlardan bir kun u saharlab turib, qishloqdan chiqibdi-da, o'ylab-netib o'tirmay, o'sha sehrli yo'ldan ketaveribdi. U sira to'xtamay oldinga ketaveribdi, ketaveribdi, yo'l bo'lsa tobora yomonlasha boribdi. U yer-bu yerda tarvaqaylab o'sgan o'tlar paydo bo'libdi, o'nqir-cho'nqirlarning hisobi yo'q emish. Yaxshiyamki, havo issiq ekan, bo'lmasa hamma yoqni ko'lmak suv bosib, o'tishning iloji qolmasdi. Avvaliga yo'lning ikki tomonida ham changalzor boshlanibdi, birozdan keyin o'rmon kelibdi. Osmono'par bahaybat daraxtlar baquvvat shoxlarini bir-birlariga cho'zishib, yo'l ustida balandlikda matashib ketishganmish: ko'rinishdan u hecham yo'lga o'xshamasmish, ko'proq qorong'i, zax tunnelga o'xshab ketarmish. O'qtin-o'qtin quyosh nuri barglar orasidan yerga tusharkan, xuddi kechasi dengizdagi mayoqday oldinda porlab turarkan.
Martino yuraveribdi, lekin tunnel tugamabdi, yo'lning ham keti ko'rinmabdi. Juda tinka-madori quribdi, oyoqlarini ko'tarolmay qolibdi. Endi orqaga qaytmasa bo'lmas, deb o'ylabdi. To'satdan qayoqdandir it paydo bo'lib qolibdi.
"Bo'ldi, - deb o'ylabdi Martino, - it bor joyda xonadon, juda bo'lmasa odam bo'ladi".
It uning oldiga chopib kelibdi, dumini likillatib, qo'lini yalabdi-yu, yana qorong'i yo'ldan chopib ketibdi. It chopib borayotib, Martino kelyaptimi-yo'qmi deb orqasiga qarab-qarab qo'yarmish. Ozgina yurib, yana to'xtab qararmish.
- Ha, men ketyapman, ketyapman, - debdi Martino, lekin o'zicha: "Tavba, bu qanday mo'jiza?" deb o'ylabdi.
Mana, o'rmon ancha siyraklashib osmon ko'rina boshlabdi. Yo'l kattakon temir darvozaga kelib taqalibdi-yu, ko'zdan g'oyib bo'libdi.
Martino yo'g'on po'lat panjaradan mo'ralab qarabdi - park o'rtasida saroy turganmish. Saroyning eshik va derazalari lang ochib qo'yilganmish, mo'rilaridan buralib-buralib tutun chiqayotganmish, balkondan esa chiroyli bir sinyora qo'l siltayotganmish - sinyora shunaqa go'zal, shunaqayam barno ekanki, Martino bunaqangi sohibjamolni hech ko'rmagan ekan.
- Kir, kirgin, Martin o'jar! - deb qichqiribdi sinyora.
- Ana, xolos, - deb g'o'ldirabdi Martino xursand bo'lib. - Bu yoqqa kelib qolishimni o'zim ham bilmagandim, u bo'lsa meni darrov tanidi-ya.
Martino uzoq o'ylab o'tirmay, eshik tavaqasini itarib ochibdi, parkdan o'tib saroy zaliga kiribdi. SHunday kirishi bilan sinyora chiroyli zinadan tushib, unga peshvoz kelayotganmish. SHunday dilbar, chiroyli ekanki, ta'rifiga til ojizmish. Kiyimini aytmaysizmi. Farishta-yu malikalar uning oldida ip esholmasmish. U zinadan tushib kelayotib, ichagi uzilguday bo'lib, qotib-qotib kularmish. Sinyora judayam sho'x, quvnoq bo'lsa kerak.
Martino unga ta'zim qilibdi-da, qani bu yog'i nima bo'larkin, deb kutib turibdi.
- SHunday qilib, - debdi sinyora quvnoqlik bilan, - ishonmading-a?
- Nimaga?
- Nimaga bo'lardi? Yo'lning hech qayoqqa olib bormasligiga-da.
- Bu bir bema'nilik-da, shuning uchun ham ishonmadim. Men o'zimcha shunday o'ylayman: bu dunyoda xilma-xil joylar son ming, to'lib-toshib yotibdi, yo'llar juda oz.
- To'g'ri. Doim biror yangilik ko'rish mumkin, xohish bo'lsa bas. Eng muhimi - bir joyda o'tirmaslik kerak. Yurgan daryo, o'tirgan bo'yra, degan gap bor-ku. Endi yur, men senga saroyni ko'rsataman.
Voy-vuy, saroyda xona, zal, bo'lmalar shunaqayam ko'pki, sanog'iga yetib bo'lmaydi! Yuzdan oshiq bo'lsa oshiqki, kam emas. Har xonada zeb-ziynat, qirnmatbaho buyumman deganing tiqilib yotganmish. Xuddi uyqudagi malika yoki butun umri befoyda boyliklarini deb so'lib, adoyi tamo'l bo'lgan o'lmas Kashcheyning afsonaviy qasriga o'xshaydi-ya!
Buerda istagan narsani topish mumkin ekan! Bebaho olmos deysizmi, chaqnab turadigan toshlar deysizmi, oltin-u kumushlarni gapirib o'tirmasa ham bo'ladi.
U quvnoq sinyora bilan saroy zallarini aylanib yurarkan, sinyora hadeb takrorlabdi:
- Ol, olaver, ko'nglingga yoqqanini olgin, sira tortinma. Olib ketishga qiynalsang, karetamni beraman.
Martinoning ko'p narsa so'rab o'tirishiga hojat ham qolmabdi. U ketayotganda bunday qarasa, kareta oltin-u qimmatbaho toshlarga to'lib-toshib yotganmish. Izvoshchi o'tiradigan joyda it o'tirganmish. O'zimizning xonaki oddiy it emas, o'qigan it emish. U otlarni juda ustalik bilan haydab boribdi, otlar yurishni sekinlatsa yoki yo'ldan chetga chiqsa, it qattiq vovullarmish.
Tug'ilib o'sgan qishlog'ida esa hamma Martinoni o'ldiga chiqarib qo'yibdi, uni tirik ko'rishga hech kim umid qilmay qo'ygan ekan. Martino o'jarning qishloqqa piyoda emas, karetada kirib kelganini ko'rib, hamma hang-u mang bo'lib qolibdi, odamlar ko'zlariga ishonishmabdi. Izvoshchi it karetadan hamma boyliklarni yerga tushiribdi-da, hurmat-ehtiro'l yuzasidan dumini ikki marta Hkillatibdi-yu, karetaga o'tirib jo'nab qolibdi. U bir zumda ko'zdan g'oyib bo'libdi, orqasidan chang to'zoni ko'tarilib qolibdi. Martin do'stlariga ham, dushmanlariga ham talay sovg'a-salo'l beribdi, boshidan kechirgan sarguzashtlarini ularga yuz martalab hikoya qilibdi. U hikoyasini tugatar-tugatmas eshitib o'tirganlardan goh bittasi, goh boshqasi uyiga chopib borarkan-da, otni aravasiga qo'shib, hech qayoqqa olib bormaydigan yo'ldan choptirib ketarkan. Biroq o'sha kuni kechqurun ular horib-charchab, darg'azab bo'lishib qup-quruq qaytib kelisharkan. Ulardan ba'zilari yo'l o'rmon o'rtasida daraxtlar orasida yo'qolib qoldi, boshqalari yo'l o'tib bo'lmas changalzorga borib taqalarkan, deb hikoya qilisharkan. Hech kimhech qanday temir darvozani, shohona saroyni, go'zal sho'x sinyorani ko'rmabdi! CHunki shunday xazinalar bor emishki, ular hamma mashaqqatlarni yengib o'tib, o'sha yerga birinchi bo'lib borgan odamgagina ochilarkan. Mana, masalan, Martin o'jarga o'xshagan odamlar o'sha xazinadanbahramandbo'larkan.

JANNI RODARI ERTAKLARI HAQIDA
Ertaklar-xayolot mahsuli. Deyarli barcha ertaklardagi umumiy jihat shundaki, ushbu janrga mansub asar qahramonlari og'ir vaziyatga tushib qolganlarida, chigal muammoga duch kelganlarida ularga qaerdandir madad ictab keladi. J.Rodarining "Hurishni eplolmagan kuchukcha" va "SHahzoda Plo'lbir" ertaklari ham ana shunday voqealar zaminiga qurilgan. Avvalo, "Hurishni eplolmagan kuchukcha" ertagiga to'xtalaylik.
Bu ertak zamirida ham chigal muammoni qanday hal etish masalasi ko'ndalang bo'ladi. SHuni alohida ta'kidlash kerakki, Janni Rodari "Uchtadan oxiri bor ertaklar" turkumi bilan jahon ertakchiligida yangi bir usulni yaratdi. Bu yangilik shundan iborat ediki, ularda voqealar yechimi uch xil yakun topadi. Bunda har bir yakun o'zining boshqasidan tubdan farq qiladigan mazmun-mohiyatiga ega bo'ladi. Ushbu turkumga kirgan "Sehrli nog'ora", "Ayyor Buratino", "Sahrodagi uy", "Milanda yoqqan shlyapa yomg'iri", "Rinaldoning sarguzashtlari" kabi o'quvchini o'ta qiziqtiruvchi ertaklarning barchasi uch xil yakun topadi. "Hurishni eplolmagan kuchukcha" ham shu turkumga mansubdir. Eitakda tasvirlanishicha, bir kuchukcha aslida hurishi lozimligini eshitgani holda, uning qanday bo'lishini tasavvur qila olmaydi. Qolaversa, o'zining qaysi zotga mansubligi, nima bilan shug'ullanishi lozimligini uzoq vaqt anglay olmay sarson bo'ladi. Kimdir unga "Kuchuk degani huradi-ku" deb ta'na qilganda, yordam so'rab xo'rozga, kakkuga, sigirga murojaat qiladi. Biroq ular o'z tabiatlariga ko'ra nimaga qodir bo'lsalar, kuchukchaga shuni o'rgatadilar. Kuchukcha ular "yordamida" xo'rozday qichqirishni, kakkuday sayrashni, sigirday mo'rashni o'rganib oladi, o'zicha bu hunarlar orqali mashhurlik darajasini egallayman, deb xo'lxayolga beriladi. Bir dehqon qo'liga tushganda esa, uning umuman hurmasligi evaziga bo'yniga zanjir osiladi, har kungi nasibasi bir parcha suyak bo'ladi.
Nihoyat, kuchukcha ovchi itning ko'magi bilan o'z mashg'uloti "vovullash"dan iborat ekanligini tushunib yetadi va vovullab rohatlanadi, Bu, albatta, ertakning yuzaki mazmunidir. Buyuk adib ushbu ertak bilan nima demoqchiligiga e'tibor bering. "Men astoydil ertakning uchinchi tugashini yoqlayman. Inson uchun avvalo yaxshi bir ustoz darkor". Haqiqatan ham bu fikrga qo'shilsa bo'ladi. Adibning fikrlarini davo'l ettirib, ularga quyidagilarni qo'shimcha qilish mumkin: tabiat va jamiyatda hamma narsaning o'z o'rni bo'lishi lozim. Jajji kuchukcha hayotda o'z o'rnini, mashg'u-lotini topguncha qiynaldi, o'ziga yot bo'lgan mashg'ulotlar - xo'rozday qichqirish, kakkuday sayrash, sigirday mo'rashni ham foydali tomonga yo'naltirishga harakat qildi go'yo. Hatto, hurishni bilmay turib ham o'ziga munosib ish topib olgandek ham bo'ldi. Biroq u faqat ovchi itiga duch kelgan-dagina ichida tushuntirish va tushunish qiyin bo'lgan tuyg'uni boshdan kechiradi. Avvaliga qaerdan kelayotgani no'la'lum bo'lgan g'alati ovoz uning yuragiga jiz etib tekkanday bo'ladi, yuragini o'ynatib yuboradi...
Endi bir savol ustida o'ylab ko'raylik: kakkudek sayrashni, xo'rozdek qichqirishni, sigirdek mo'rashni tinimsiz inashq qila-qila zo'rg'a o'rgangan kuchukchadagi bu o'zgarishlarning, hayajonning boisi ne? Nima uchun u "birdaniga hura ketadi"? Hamma gap shundaki, yozuvchi mana shu mitti kuchukcha taqdirida odamzodga xos bo'lgan muhum va abadiy muammo-lardan biriga javob izlagan. Ya'ni, dunyodagi har bir mavjudot, ayniqsa, inson, avvalo, o'zini, o'zligini tanimaguncha, kimning avlodi ekani, asosiy vazifasi nimadan iborat ekanini anglamagunga qadar hayotda o'z o'rnini hech qachon topa olmaydi. Bunday kimsalarning o'zgalar kulgisi va mazaxiga duchor bo'lishi aniqdir
Bu jihatdan kuchukchaning dehqon qo'lida tushgan holati Siz-u bizni, ayniqsa, jiddiy o'yga toldirmog'i lozim. O'z tabiatidan yotlik, hayotdagi chinakam vazifasini anglamaslik kuchukchaning bo'yniga temir zanjirni soladi, rizqini esa bir parcha suyakdan iborat qilib qo'yadi.
Demak, har bir odamning, har bir xalqning avvalo o'z tabiatiga sodiq bo'lmog'i, ajdodlari an'analarini teran anglab yetmog'i, ularni har narsaga chalg'imay davo'l ettirmog'igina uning o'zligini tanishiga garov bo'la oladi. Janni Rodari Siz bilan bizni ana shu haqiqatni unutmaslikka chaqiradi. Ertakdan kelib chiqadigan eng muhim xulosaning ma'nosi ham, asarning tarbiyaviy ahamiyati ham aynan shunda.
"SHahzoda Plo'lbir" ertagining qahramoni sinyor Molteni "Qo'shaloq qutb" firmasidan kreditga, ya'ni qarzga xolodilnik (muzlatkich) olgan. Ma'lumki, kreditga olingan buyurnning haqini oyma-oy oz-ozdan to'lab borish kerak. Lekin sinyor Molteni bu qarzni ikki oydan beri to*lay ol-mayapti. Buning oqibati esa ma'lum: qarzini o'z vaqtida to'lay olmagani uchun firma uning xolodilnigini qaytarib oladi.
Xuddi shu o'rinda mo'jiza ro'y beradi. Sinyor Molteni yashaydigan ko'p qavatli uyning barcha xonadonlaridagi xolodilniklar ichiga samoviy kelgindilar - marsliklar joylashib olishadi. O'z sayyoralarida falokat xavfi tug'ilganligi sababli ular Yerning SHimoliy qutbiga yo'l olishadi. Biroq ke-malarining yonilg'isi tugab (bu yonilg'i yangi yoqqan qor ekanligi ertakdan ma'lum), ular sinyor Molteni yashaydigan uyga qo'nishga majbur bo'lishadi.
Xullas, bu voqea haqidagi xabar butun shaharga, shahardan esa butun dunyoga tarqab ketadi. Ayniqsa, sinyor Moltenining xolodilnigiga joylashib olgan kelgindilarning boshlig'i - shahzoda Plo'lbirni ko'pchilik yaxshi ko'rib qoladi. Uning hatto televizor orqali so'zga chiqishi katta shov-shuvlarga sabab bo'ladi.
Aziz o'quvchi, siz "bozor iqtisodiyoti" degan iborani ko'p eshitgansiz. Bozor iqtisodiyotining xususiyatlaridan biri shuki, unda biron-bir firma yoki ko'lpaniya o'z mahsulotini qanchalik ko'p sotsa, u shunchalik boyiydi va yanada taraqqiy etadi. SHuning uchun ham ular o'z mahsulotlarini reklama qilish uchun katta-katta mablag' sarflaydilar.
"SHahzoda Plo'lbir" ertagida ham yozuvchi reklamaning ajabtovur xususiyatini muammolar yechimiga asos qilib oladi. Ya'ni sinyor Molteni xolodilnigiga joylashgan shahzoda Plo'lbir bayonot berib, unda "Qo'-shaloq qutb" markali xolodilniklarni Quyosh sistemasidagi eng ajoyib muzlatkichlari deb e'lon qiladi. Demak, endi bu firmaning ming-minglab xaridorlari paydo bo'ladi, firma egalariga katta daro'lad oqib kela boshlaydi. SHahzoda Plo'lbir aytganidek, sinyor Moltenidan "Qo'shaloqqutb" firmasi nafaqat to'lanmagan qarzni, hatto qolgan pulni ham talab qilmaydi. An'anaviy xalq ertaklarida og'ir vaziyatga tushib qolgan qahramonga odatda hayvonlar, qushlar, hasharotlar va boshqalar yordamga kelishadi. J.Rodarining ushbu ertagi esa zamonaviyligi bilan ajralib turadi, Unda bugungi uy-ro'zg'or buyumlaridan tortib to fazoviy kemalargacha bo'lgan ashyolarni uchratamiz. Demak, har qanday zamonda ham insonning qadri oddiy ashyolardan baland turadi, har qanday davrda ham kimgadir yaxshi-likqilishenggo'zalfazilatbo'libqolaveradi, degandek bo'ladi Janni Rodari.


MUHAMMAD AMINXO'JA MUQIMIY (1850-1903)

O'zbek mumtoz adabiyoti va milliy uyg'onish davri ma'rifatparvarligi o'rtasidagi o'ziga xos mustahkam ko'prik vazifasini o'tagan davr adabiyotining zabardast vakillaridan biri Muhammad Aminxo'ja Muqimiydir.
SHoir ijodini o'rganish uning hayotlik chog'idanoq boshlangan. Muqimiy vafotidan keyin shoirning devoni ilk bor "Devoni Muqimiy" (1907 yil) no'li bilan nashr etildi. Unda she'riy namunalar qatori hassos shoirning qisqacha tarjimayi holi va ijodi haqida ma'lumot ham beriladi. 1910 yilda Portsev litografiyasida shoirning hajviy she'rlari "Muqimiy maa hajviyot" no'li bilan nashr etildi, 1912 yilda esa Muqimiyning yana bir she'riy to'plami chop qilindi.
SHoir ijodini jiddiy va samarali o'rganish o'tgan asrning 30 yillarida boshlandi. Bu davrda Muqimiy asarlarini to'plash, o'rganish, nashr etish qizg'in olib borildi. Gazeta va jurnallarda qator maqolalar e'lon qilindi. Bu xayrli ishning boshida otaxon shoirimiz G'afur G'ulom turdi.
Bu jihatdan G'. G'ulom tomonidan tuzilib, "Muqimiy bayozi" deb no'llangan to'plam katta ahamiyatga ega bo'ldi. 1950 yilda Moskvada Muqimiyning "Lirika i satira" nomli ikkinchi to'plami rus tilida nashr etildi.
1953 yil Muqimiy ijodini o'rganish tarixida yangi davr bo'ldi. SHu yili vafotining 50 yilligi munosabati bilan Muqimiy hayoti va ijodiga oid maxsus kitoblar chiqarildi, shoirning tanlangan asarlari o'zbek va rus tillarida nashr etildi.
H. Yoqubov, A. Olimjonov, H. Zaripov, H. Razzoqov, G'. Karimov kabi olimlar hassos shoir haqida kitoblar yozdilar, ilmiy tadqiqot ishlariga rahbarlik qildilar.
Muhammad Aminxo'jaMirzaxo'jao'g'li Muqimiy 1850 yilda Qo'qon shahrida Bekvachcha mahallasida, novvoy oilasida tug'ilgan.
Muqimiy dastlab o'z mahallasidagi mulla Abduxalil maktabida tahsil oladi. SHoirning ilm o'rganishi va badiiy ijodga erta qiziqishida uning volidasi, qobiliyatli ayol Oyshabibi aytib bergan ko'plab ertak va qo'shiqlarning ta'siri kuchli bo'ldi.
Muqimiy dastlab Qo'qondagi "Hokimoyim" madrasasida ta'lim oladi. 1872-73 yillarda Buxoroga borib, u yerdagi "Mehtar anbar" madrasasida o'qishni davo'l ettiradi. 1876 yilda o'qishni tamo'llab Qo'qonga qaytadi, uylanadi. SHoir dastlab yer qurilishi mahkamasida mirzalik, so'ngra Sirdaryo yoqasida joylashgan Oqjardagi paro'lda pattachilik qiladi.
Muqimiy bu vazifani tark etib, Qo'qonga qaytadi. Moddiy muhtojlik Muqimiy oilasining buzilishiga olib keladi. Xotini o'g'lini onasiga tashlab, boshqa kishiga turmushga chiqadi. SHoir o'z ota hovlisini tark etib, shu mahallada joylashgan Hazrat madrasasidan bir hujra oladi. SHu "hujrai tang va torlikda bekaslik va g'ariblik chirog'ini yoqib" muhtojlikda umr o'tkazadi.
Muqimiy hayotini mutolaa va ijod qilishga bag'ishlaydi. Zamonasining yetuk xattotlaridan bo'lgan Muhammad Yusuf Xattotdan ta'lim olib, xushxat bo'lib yetishgan Muqimiyga xattotlik asosiy kasb va tirikchilik manbayi bo'lib xizmat qiladi.
Bu davrga kelib Muqimiy o'zining jo'shqin lirikasi va davrning hukm-rn ijtimoiy guruhlarini achchiq tanqid ostiga oluvchi hajviy asarlari, yumorlari bilan shuhrat qozonadi. O'z davri adabiy harakatining yetakchilaridan biriga aylanadi. Muqimiy Qo'qonda Furqat, Zavqiy, Nisbat, Muhayyir, G'aribiy, Nasimiy, Mavlaviy va boshqa shoirlardan tashkil topgan adabiy guruhga boshchilik qiladi.
1885-86 yillarda shoirning otasi Mirzaxo'ja vafot etadi. Oilani boqish shoir zimmasiga tushadi. Muqimiyning ahvoli yanada mushkullashadi. SHoir bu ahvoldan qutulish yo'llarini izlaydi. SHu sababdan bolsa kerak, 1887-88 yillarda Qo'qonni tark etib Toshkentga boradi. Muqimiy Toshkent safari vaqtida qarindosh-urug'larini topadi, do'stlar orttiradi.
Muqimiy Toshkent safaridan keyin ham Farg'ona vodiysining shahar va qishloqlariga bir necha marta sayohat qiladi.
Muttasil davo'l etgan moddiy muhtojlik, kamsitish va ta'qiblar shoir sog'lig'iga ta'sir qilgan edi. 1898-99 yillarga kelib Muqimiy tez-tez kasalga chalinib, 4-5 oylab yotib qoladi va xastalik tufayli 1903 yilda, 53 yoshida, ayni ijodiy kamolotga yetgan paytda vafot etadi.
Muqimiydan boy ijodiy meros qolgan. SHoir, asosan, she'riyat yo'nalishida ijod etgan. Uning asarlari o'zining mavzusi va badiiy-g'oyaviy xususiyatlari jihatidan rang-barangdir. Muqimiydan bizgacha yetib kel-gan merosning umumiy hajmi, hozircha, taxminan 10 ming misradan iborat.
Bolalar, bu hazilakam meros emas. SHu raqarnlar ham shoirning barakali ijod qilganini ko'rsatadi. Ular link asarlar (g'azal, muxammas, murabba, masnaviy, ruboiy, tuyuq, fard), hajviyot (satira, yumor), "Sayohatno'la"lar, maktublardan tashkil topgan.
Muqimiy lirikaning ko'plab janrlarda barakali ijod qildi. Ularning tako'liliga ham sezilarli hissa qo'shdi.
Bolalar, agar yodingizda bo'lsa, 5 sinfda hassos shoirning "Sayohatno'la"lari - yo'l xotiralarini batafsil o'rgangan edingiz. Bu yil esa Muqimiyni elga mashhur qilgan, uni o'tkir hajvgo'y sifatida tanitgan "Tanobchilar" satirik she'riy hikoyasi bilan yaqindan tanishamiz.
"Tanobchilar" satirik hikoyasi amaldorlar zulmiga yo'liqqan dehqon arz-dodi bilan boshlanadi:
Bo'ldi taajjub qiziq hango'lalar, 
Arz etayin emdi yozib no'lalar.
O'n iki oyda keladur bir tanob, 
O'zgalara rohat-u menga azob.
Bechora dehqon amaldorlar zulmi tufayli o'z boshiga tushgan kulfat-azoblarni birma-bir hikoya qiladi. Asarda kambag'al chorakor dehqon mehnatini suiiste'mol qilgan, ularni aldab katta zararga tushirgan Sulton Ali va Hakimjon kabi hiylakor mahalliy amaldorlar qiyofasi shoir tomonidan o'tkir, ta'sirchan misralarda fosh etiladi. Siz quyida tanishadigan "Tanobchilar" satirik hikoyasi ana shular haqida.

/////////www.Sever.Uz/////////////////