Java Books Maker      7 ADABIYOT 
/////////www.Sever.Uz/////////////////

Hamza Hakimzoda Niyoziy 
(1889-1929)
   Millatim nasli bashardur, Vatanim kurrayi arz,
   Ikkisin xizmati farzdur, ikkisindan jon qarz.
Hamza.
Otashin ma'rifatparvar Hamza 1889-yilning 6-mar-tida Qo'qon shahrida tug'ilgan. Otasi, o'zining ta'biri bilan aytganda, "Buxoroga borib xalq do'qtiri" bo'lib qaytganligi uchun shoir nomiga tabibning o'g'li ma'nosida "Hakimzoda" qo'shib aytiladi. "Niyoziy" shoirning adabiy taxallusi. Hamza o'z tarjimayi holida o'n yoshida "o'zbekcha, forschaga torn savodli" bo'lganligini yodga oladi. Ya'ni bu ikki tilda o'qib, yozib, fikrlay olish iqtidoriga ega bo'lgan. Shu boisdan bo'lsa kerak, Hamza o'n yoshidan Qo'qondagi madrasalardan birida o'qiy boshlaydi. 1908-yilda Namanganga borib, tahsilni davom ettiradi. U yerda Abdulla To'qmullin degan tatar ma'rifatchisi bilan tanishadi. Shoir tarjimayi holida eslashicha, o'n yoshlaridan she'r mashq qila boshlagan. To'qmullin Hamzaning yuz sahifadan ortiqroq hajmdagi ijod namunalarini ko'rib, unga har jihatdan yordam va maslahat beradi. Namanganda Hamzaning tashabbusi bilan arab tili kursi ochiladi. Unda o'n olti kishi ta'lim oladi. Iqtidorli Hamza uch oy ichida bu tilni ma'lum darajada o'zlashtirib, otasiga arabcha xatlar yoza boshlaydi.
1907-yilda hajga ketayotgan otasini kuzatib Qashqargacha borgan Hamza jadidlarning "Vaqt", "Bog'chasaroy" gazetalari bilan ilk bor tanishadi va keyinchalik ularning doimiy o'quvchisiga aylanadi. Bu gazetalar bilan tanishish har narsaga qiziquvchi, ta'sirchan va tinib-tinchimas yosh shoirning dunyoqarashi, hayotga munosabatini o'zgartirib yuboradi. U mamlakatda yuz berayotgan voqealarni, xalqning nochor ahvolini, millatning notavonligini jo'shqin yosh millatparvar nigohi bilan tahlil qila boshlaydi. Turkistonning asorat ostidaligi, xalq orasidagi jaholat, iqtisodning tanazzuldaligi, millat uchim kuyinadigan kishilarning ozligi uni qayg'uga soladi, bezovta qiladi. Ana shu millat qayg'usi, kelajak uchun bezovtalik Hamzani umrining oxirigacha tark etmadi.
Yoshlik yillarini g'animat bilgan serg'ayrat Hamza doimo ilm olish uchun tinimsiz izlanishda bo'ldi. Tahsilni davom ettirish uchun 1909-yilda Buxoroga borib yashadi. 1912-yilda haj amalini o'tash, dunyo ko'rib, kengroq bilim olish istagida Afg'oniston, Hindiston, Turkiya, Saudiya, Rossiya singari mamlakatlarning bir qator shaharlarida bo'lib, Istanbulda o'qish uchun to'xtaydi. Lekin oilaviy sharoit taqozosiga ko'ra uyiga qaytishga majbur bo'ladi.
Xalqni ma'rifatli ko'rishni orzu qilgan, mavjud maorif tizimidan qoniqmagan Hamza bir necha marta turli joylarda bolalar va kattalar uchun maktablar ochadi. U maktablarning yangi pedagogik talablar asosida ish ko'rishiga harakat qilardi. Hamzaning maktablarida savod tez chiqarilgani uchun ham el orasida tez mashhur bo'lib ketdi. Ammo turkistonliklarning chinakam savodli bo'lishini istamagan chor amaldorlari yosh ma'rifatchining maktablarini zo'rlik bilan yopib tashlab, undagi ashyolarni musodara qildilar. Bu haqda shoir 1926-yilning 25-avgustida yozgan tarjimayi holida shunday eslaydi: "1914-yillarning oxirlarida Marg'ilonda maktab ochdim. 8 oyga bormay Andreyev ismindagi Skoblev maorif rahbari tomonidan majburiy yopildi. Undan yana Ho'qand kelib, bir qancha o'zimga yaqin kishilar to'plab, ularning yordami bilan yo'qsul bolalar uchun pulsiz o'qitish maktabi ochdim. 20-30, keyin 15-16 kishi bir oygina yordam berdilar, o'zim 4 oycha davom ettirgandan keyin, uyaz1 nachalnigi tomonidan tintuv bo'lib.
1 Uyaz - ruscha tuman ma'nosidagi "uyezd" so'zining buzib aytilishi. yopildi. Lekin hech bir qanday qog'ozlarim qo'liga tushmagani uchun qamalmay qutuldim".
Ko'rdingizmi, aziz o'quvchi! Hamza millatdoshlariga ma'rifat tarqatish uchun vaqtini ham, mablag'ini ham, jonini ham ayamagan. Ammo millat dushmanlari uning erkin faoli-yat ko'rsatishiga yo'l bermaganlar. Ma'rifatchi shoir o'zi ochgan yangi maktablar uchun yangicha yo'nalishdagi o'quv ashyolari kerakiigini his etganligi sababli o'sha yillarda boshlang'ich sinf o'quvchiiari uchun "Yengil adabiyot", "Qiroat kitobi" singari darslik va majmualar yaratgan. O'z mablag'i hisobidan maktab ochib, uni kerakli zamonaviy o'quv jihozlari bilan ta'minlab, maosh olmay ishlaganligiga qaramay, Hamza rus amaldorlari tomonidan siquvga olindi. Ammo shoir tanlagan yo'lidan qaytmadi. Shoir 1915-yilda Marg'ilonda "G'ayrat" kutubxonasini ochdi. U kutubxona yordamida kishilarga ma'rifat tarqatish maqsadida uning qoshida bosmaxona va nashriyot tashkil qilib, matbuot nashrlarini yo'lga qo'ymoqchi bo'ldi.
Rossiyada 1917-yilning fevralida ro'y bergan va podshoning taxtdan ketishiga sabab bo'lgan to'ntarishni Hamza quvonch bilan kutib oldi. U Turkiston hayotida katta o'zgarishlar bo'lishiga, xalq ozodlikka chiqishiga umid qildi. Shu yilning 27-noyabrida e'lon qilingan Turkiston Muxtoriyati bu umidni ishonchga aylantirdi. Keyinchalik shoir muxtorityatning qonga botirilganligini ko'radi. Shoir 1917-yilning oktabrida sodir etilgan va jamiyatning kambag'al toifasini ham baxtli qilishga va'da bergan ikkinchi to'ntarishni amalga oshirgan bolsheviklar1 xalqning hayotini yaxshilashga harakat qilar deb o'yladi. Va ma'lum vaqt ularning g'oyalari ta'sirida bo'lib, turli sho'ro idoralarda xizmat qildi. Hamza, qayerda bo'lmasin, o'z millatdoshlarining ma'rifatli, bilimli va qilish madaniy saviyasini yuksaltirishga harakat qildi. Shuning uchun ham aholining turli qatlamlari orasiga ko'proq kirib borish, ularni zamonaviy ma'rifat va madaniyat yutuqlari bilan tanishtirishga harakat qildi.
Uzoqni ko'ra oladigan iste'dodli Hamza o'zbek xalqi hayotiga yangicha maktabdan tashqari teatr ham kirib borishi zarurligini angladi. Mutaxassislarning aytishlaricha, Hamza o'zbeklar orasidan birinchi bo'lib, 1908-yildayoq sahna asari yaratgan. Shuningdek, uning bir qancha kuylarni notaga solgani, birinchilardan bo'lib roman va opera yozgani ma'lumdir.
Bolshevik - "ko'pchilik" so'zidan. V. Lenin tarafdorlari o'zlarini shunday atashgan. Zamondoshlarining eslashlaricha, Hamza qo'shiqni o'rniga qo'yib kuylagan, ko'plab milliy va Ovro'po musiqa asboblarini mahorat bilan chala olgan, o'zi yozgan qator pyesalarga rejis-syorlik qilgan, ularda asosiy rollarni o'ynagan.
Yangilikka o'ch, tinim bilmas millatparvar shoir qilayotgan ishlar rus bolsheviklari hamda ularning ko'nglini olish uchun o'z millatiga xiyonat qilishga tayyor turadigan manqurt mahalliy ma'murlarga yoqmaydi. Shuning uchun u bir qarasangiz Buxoroda, goh Xorazmda, goh Toshkentda, yana Xorazmda, so'ng Xo'jaylida, undan keyin Qo'qon va, nihoyat, 1925-yilning avgustidan ona yurti Farg'onaning Avval qishlog'ida yurishga majbur bo'ladi. E'tibor qilgan bo'lsangiz, Hamza go'yo surgun qilingan odamga o'xshaydi. U hamisha Toshkent, Qo'qon, Samarqand singari madaniy markazlardan yiroqda tutildi. Sho'ro yillarida birorta kitobi nashr etilmadi. Hamma bitganlari yo qo'lyozma holida, yoki vaqtli matbuot sahifalarida qolib ketdi. Sho'ro hukumati Hamzani atay eng xavfli joylarga, qaltis ishlarga yuborar edi. Aks holda, Farg'ona vodiysi qishloqlarida kolxoz (kollektiv xo'jalik)lar barpo etish xo'jalik ishlaridan mutlaqo yiroq shoir odamga buyurilmagan bo'lardi. Tinim bilmas shoir 1928-yilda yangi turmushni yo'lga qo'yish uchun Shohimardonga yuborildi. Shu yerda 1929-yil 18-martida Hamza johil odamlar tomonidan vahshiyona tarzda o'ldirildi.
YIG'LA, TURKISTON
Yig'la, yig'la, Turkiston, yig'la, Turkiston,
Ruhsiz tanlar tebransun, yig'la, Turkiston.
Turgil, darddan jismingni sog'la, 
Turkiston, Donish o'tiga bag'ring dog'la, Turkiston. 
Belga himmat kamarin bog'la, Turkiston, 
Ma'rifatga yetmoqni chog'la, Turkiston
Yig'la, yig'la, Turkiston, yig'la, Turkiston, 
Ruhsiz tanlar tebransun, yig'la, Turkiston.
Bog'li qoldi qo'limiz vahshat domida1, 
Boshlar chaynalmasunmu g'aflat komida?2
Vahshat dotni- vahshiy (yowoyi)lik tuzog'i. 2 G'aflat komi- uyqu quchog'i, qo"yni.
Ko'krak qoni ko'rundi g'urbat jomida1, 
Mahv o'ldi2 shar' nuri3 bid'at4 shomida5.
Yig'la, yig'la, Turkiston, yig'la, Turkiston, 
Ruhsiz tanlar tebransun, yig'la, Turkiston.
Ko'zlar uyqudan to'ymas, doim g'aflatda, 
Ne saodat ko'rmishbiz, bilmam, vahshatda, 
Bo'ldik bugun sargardon dashti zillatda6, 
O'tar o'xshar holimiz bo'yla zulmatda.
Yig'la, yig'la, Turkiston, yig'la, Turkiston, 
Ruhsiz tanlar tebransun, yig'la, Turkiston.
Maktab oching, boyonlar, bo'ling himmatli, 
Bo'lsun o'qur sibyonlar7 oliy g'ayratli. 
Shoyad bo'lsun millatga sodiq xizmatli, 
Bu ko'ngullar quvonsun qolmay hasratli.
Yig'la, yig'la, Turkiston, yig'la, Turkiston, 
Ruhsiz tanlar tebransun, yig'la, Turkiston.
Darig' tutmang ilm uchun ketsa mol-u jon, 
O'quv farzligi ming yo'l qur'onda farmon. 
Ma'rifatsiz tonulmas ahkomi iymon8, 
Ilmsizga aytulmas komil musulmon.
Yig'la, yig'la, Turkiston, yig'la, Turkiston. 
Ruhsiz tanlar tebransun, yig'la, Turkiston.
Mahzun Ninon ko'p og'lar9 millat bog'iga, 
Mavsum o'tub g'aflatdan tushgan dog'iga. 
Bog'bonlar boqmayur so'l-u sog'iga, 
Qish kelgach so'ng netarmiz gulshan zog'iga.
Yig'la, yig'la, Turkiston, yig'la, Turkiston, 
Ruhsiz tanlar tebransun, yig'la, Turkiston.
1 G'urbat jomi - g'ariblik, bechoralik qadahi. : Mahv o'ldi - yo'qoldi, yo'q bo'ldi. 3 Shar' nuri - shariat nuri. 4 Bid'at - dm talablariga xilof yangi aqida. ! Bid'at shami - bid'at tufayli tushgan qoroiig'ilik.6 Dashti liUai - xoriik, tubanlik dashli. 7 Sibyonlar - yoshlar. K Ahkomi iymon ~ iymon hukrnlari. 9 Og'lar - vig'lar. 
TURKISTOIN
Yaxshi holin yo'qotgan, oqibatsiz Turkiston, 
Istiqbolin ushotgan1, ofiyatsiz2 Turkiston, 
O'z jismiga o'q otgan, hamiyatsiz3 Turkiston, 
Zillat loyiga botgan, ey g'ayratsiz Turkiston!
Zulmat toshi yog'ilsa-da, ko'zi ochulmaz, 
Ruhsiz tandur, xanjar ursa, qoni sochulmaz.
O'zgalar millati-chun mol-u jon ila qurbon, 
Fikru donish yo'lida bag'r-u jigari biryon4, 
Bor-u yo'qni qilurlar ilm yo'liga ehson, 
Ajab, bizni Turkiston doim yer birla yakson.
Zulmat toshi yog'ilsa-da, ko'zi ochulmaz, 
Ruhsiz tandur, xanjar ursa, qoni sochulmaz.
Himmat chashmasi qurub, g'ayrat bog'chasi so'lgan, 
Sinub ehsonli qo'li, ibrat ko'zi ko'r bo'lgan, 
Islomning ismi qolub, jismi yerga ko'mulgan, 
Esiz, shundog' Turkiston nobakorlarga5 to'lgan.
1 Ushotgan - maydalagan, boy bergan. 2 Ofiyatsiz - tinchlik, sog'lik. 3 Hamiyatsiz - g'urur-siz. Biryon - qovurilgan.  Nobakorlar - isliga yaroqsizlar, nokaslar. 
Zulmat toshi yog'ilsa-da, ko'zi ochulmaz, 
Ruhsiz tandur, xanjar ursa, qoni sochulmaz.
Bo'g'zi son to'lguncha g'aflat sharobin ichgan, 
O'lmasidan ilgari jismiga kafan bichgan, 
Umid rishtasin kesub, or-nomusidan kechgan, 
Bog'lu qo'ling, Turkiston, nobakorlarmu chechgan?
Zulmat toshi yog'ilsa-da ko'zi ochulmaz, 
Ruhsiz tandur, xanjar ursa, qoni sochulmaz.
Esiz, esiz Turkiston, qani awalgi holi? 
Olamga ziyo bergan ul xurshidi iqboli? 
Abri g'aflat1 qurshadi, tun bo'ldi istiqboli, 
Xo'r bo'lsa millatimiz, tutmasmukin uvoli?
Zulmat toshi yog'ilsa-da, ko'zi ochulmaz. 
Ruhsiz tandur, xanjar ursa, qoni sochulmaz.
Og'la, og'la, Nihoniy, kecha bo'ldi kunduzlar, 
Falakda ko'rinmayur mohtob ila yulduzlar. 
Vatanga molik bo'ldi2 nobakor-u to'ng'izlar, 
Oyog' ostida qoldi necha sandek dilso'zlar.
Zulmat toshi yog'ilsa-da, ko'zi ochulmaz, 
Ruhsiz tandur, xanjar ursa, qoni sochulmaz
DARDIGA DARMON ISTAMAS
 Bizni Turkiston eli dardiga darmon istamas,
 Zulmat ichra kechsa umri, mohi tobon istamas,
 Uxlama ko'p, o'zbek eli, asri taraqqiy vaqtida.
 Ko'nglidur oshuftayi1 lavhi tarab2, nafs-u havo3,  
 Tilsa zillat xanjari bag'rini Luqmon istamas, 
 Uxlama ko'p, o'zbek eli, asri taraqqiy vaqtida.
 Qo'lidadir domi tama'4, ko'zidadur kayfi xumor,
 Soch oqarub qaddi xam5 bo'lsa pushaymon istamas,
 Uxlama ko'p, o'zbek eli, asri taraqqiy vaqtida.
 Ilmsizlikda hama kelgan baloni anglayur,
 Ittifoqu g'ayrat aylab lek irfon istamas,
   Uxlama ko'p, o'zbek eli, asri taraqqiy vaqtida.
   O'zga millat uchsalar hikmat topib suyi samo6,
   Bizni ellar loaqal yer uzra davron istamas,
 Uxlama ko'p, o'zbek eli, asri taraqqiy vaqtida.
   O'zgalar etmoqda har kun bing sanoyi ixtiro7,
   Biz aqalli topmoqqa beranj bir non istamas, 
   Uxlama ko'p, o'zbek eli, asri taraqqiy vaqtida.
1 Oshufta - shaydo, oshiq. 2 Lavhi mrab - maishal, shodlik yozuvi. 3 Nafsu havo - nafs islagi, kibr, maqtanchoqlik. 4 Domi lama' - tama' tuzog'i. s Xam - egilgan, bukilgan. 6 Suyi samo - osmon taraflari. osmon lomonlari. 7 Bing sanoyi ixtiro - ming xil kashfiyotlar yaraiish.
Bu na vahshat, na jaholat er-qizu, pir-u juvon, 
Domi g'aflatdin xalos o'lmakka imkon istamas, 
Uxlama ko'p, o'zbek eli, asri taraqqiy vaqtida.
Ey Nihon, bing hayf, ey insoniyat, islomiyat,
Millati xor o'lmag'in hech nomusulmon istamas, 
Uxlama ko'p, o'zbek eli, asri taraqqiy vaqtida
O'ZBEK XOTIN-QIZLARIGA
   Keldi ochilur chog'i, o'zliging namoyon qil,
   Parchalab kishanlarni har tomon parishon qil.
   Maktab, anjuman borg'il, unda fikr ochib gohi
  Ilm-u fan tig'i birla jahl bag'rini qon qil.
  Soyalarda sarg'aygan yuzlaring qilib gulgun,
  Sen ham ahli donishlar bazmini guliston qil.
Cho'rilikni mullalar senga qildilar taqrir1,
Kel, bugun bu zaxmingga ma'rifatni darmon qil.
Onalik huquqingni hurmat etmaganlarni 
Yuzlarin qaro aylab, fe'lidan pushaymon qil.
Oy yuzing qaro chimmat zulmidan qutultirgil, 
Chiq qorong'i turmushdan, nur ichida javlon qil.
Sen qachon maorifning dargohiga yo'l topsang, 
Nurlarin olib ko'zga surmayi Sulaymon qil
Taqrir - iqror qaror 
JONLARNI JONONI VATAN
Vatan, vatan der edilar, na der edim bilmay oni, 
Endi bilsam Vatan erkon bu tanlarning shirin joni.
Bir jon emas, ey suyguli, tomirlarning qoni Vatan, 
Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan!
Sensan bizlara chin tug'mish bir mungliq ano, 
Boqg'ung tirik bo'lsak, agar o'lsok quchog'inda yano.
Bir jon emas, ey suyguli, tomirlarning qoni Vatan, 
Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan!
Esiz, esiz, tug'g'onlaring ko'z yumib o'q otub sani, 
Bog'lab qo'ling yovuzlarga ne oldilar sotub sani?
Bir jon emas, ey suyguli, tomirlarning qoni Vatan, 
Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan!
Biluvchilar qo'l tutmadi, bizga sani tonutmadi, 
Bilmam, nelarga aldanub tangri buyrug'in tutmadi.
Bir jon emas, ey suyguli, tomirlarning qoni Vatan, 
Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan!
Bilimsizlar anglashmadi, oh-u voying tinglashmadi, 
Bilguvchilar burchi ekan o'ng'aylamoq, o'nglashmadi.
Bir jon emas, ey suyguli, tomirlarning qoni Vatan, 
Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan
Nihon yig'lab qon yutunur, kechmog'lig'ingni o'tunur, 
Mundin buyon o'g'lonlaring chandon tonurga tutunur.
Bir jon emas, ey suyguli, tomirlarning qoni Vatan, 
Sensan, bale, bilganlara jonlarni jononi Vatan!
MA'RIFAT - VATAN ERRINING YOXI
Siz Hamzaning tarjimayi holini o'qib bilib oldingizki, u hamisha maorif tarqatishrri, xalqning farzandlariga bilim berishni o'zining asosiy yumushi deb hisoblagan. Chunki shoir vatanparvar ziyoli, elsevar jadid sifatida ma'rifat vatan erkiga olib boradigan yolg'izgina yo'l ekanligini yaxshi tasawur etar-di. Millatining farovon yashashini orzu qilgan, vatanda jaholat hukmronlik qilayotganidan qiynalgan shoir barcha baxtsizlik-larning sababi ma'rifatsizlikda, odamlarning o'qimaganligida, o'qishga sharoitning yo'qligida deb hisoblaydi. U birinchi sinf o'quvchilari uchun 1914-yilda yaratgan "Yengil adabiyot" darsligida:
Maktab - millatni guli,
Millat aning bulbuli, 
Maktabsiz qolgan millat 
Boshqa chamanni quit... deb yozgan edi.
Millatni ma'rifatli ko'rish Hamzaning deyarli barcha asarlaridagi asosiy fikr hisoblanadi. Ilmsizlik tufayli qoloqlik botqog'iga botgan Turkistonga, ona Vataniga shoir dard bilan murojaat qiladi:
Turgil, darddan jismingni sog'la, Turkiston, 
Danish o'tiga bag'ring dog'la, Turkiston. 
Nodonlik uyqusida yotish, o'z g'arib ahvoliga beparvolik, taraqqiyotning omili bo'lmish ilmga intilmaslik - og'ir dard. She'rning lirik qahramoni Turkistonni loqaydlik to'shagidan turishga, jismini ma'rifatsizlik deb atalmish kasallikdan qutultirishga undaydi. Shunday qilinsagina "Ma'rifatga yetmoqni chog'lash" mumkin. Shoir Turkiston deya o'lkaga murojaat etganida, qism orqali umumni, ya'ni o'lka aholisini ko'zda tutadi. Shoir hayron: nega bizning millatimiz g'aflat uyqusini bunchalar suyadi, vahshiylikdan, ilmsizlikdan ne yaxshilik ko'rdi ekanki, ulardan ajralgisi kelmaydi. Mana shu holatlar uni:
Yig'la, yig'la, Turkiston, yig'la, Turkiston, 
Ruhsiz tanlar tebransun, yig'la, Turkiston...
deya nola chekishga majbur qiladi. Shoir shonli o'tmishga ega Turkistonday o'lkaning qanchalik ayanchli ahvolga tushib qolganligini quruq axborot tarzida aytib o'tirmay, "yig'la" so'zini takrorlash orqali o'sha ahvolni ifodalovchi badiiy iqlim yaratadi. Yig'i shunday astoydil va kuchli bo'lishi kerakki, "ruhsiz tanlar tebransun". O'quvchi hayron bo'lishi mumkin. Nega ruhsiz tan? Jonsizmi yoki ruhsiz? Yo bu ikkalasi bir xil tushunchami? Allohga ko'r-ko'rona, shunchaki toat-ibodat qilish - ruhsizlik belgisi. Allohni ilm va ko'ngil bilan tanishga intilgan, ertangi kunga umid bilan qaragan kishilardagina ruh bo'ladi. Bu kelajakka ishonch ruhidir. Shoir talqinicha, Turkiston xalqi o'zining ayanch ahvolidan shunchalar fig'on chekishi zarurki, bu fig'on, bu yig'i ruhdan mahrum, ya'ni umidsiz va hamma narsaga loqayd kishilarga ham ta'sir qilsin, tebrantirsin.
Shu xildagi fikrlar shoirning "Yaxshi holin yo'qotgan oqibatsiz Turkiston" deb boshlanuvchi she'riga ham xos. Yangilikka intilmasligi, loqaydligi tufayli qadimgi shuhratini yo'qotgan Turkistonning g'aribligidan achchiq kuyinish natijasi sifatida yozilgan mazkur she'rda ota yurt Turkistonga, uning ma'rifatsiz xalqiga qarata achchiq ta'nalar aytiladi. Hamzaning shu she'ri, qaysidir darajada, kuyunchak farzandning aybnomasi hamdir. Shoir Turkistonning shon-shavkati olamga mashhur bo'lgan zamonlarning o'tib ketganidan qayg'uradi:
Esiz, esiz Turkiston, qani avvalgi holi? 
Olamga ziyo bergan ul xurshidi iqboli?
Shoir yurtning istiqbolidan ham xotirjam emas. Shu ahvolda qolinsa, millat battar xor bo'ladi. Shoir yurt kattalarini millatning uvoli tutmasmikin, deya o'yga toladi. Uni qiynagan narsa shuki, xalqning ilmsizligi, o'z haqqini tanimasligi, kashfiyotlarga intilmasligi sabab taraqqiyot yo'q. Yurtni esa bir to'da nobakor-u kelgindilar egallab olishgan: 
Vatanga molik bo'ldi nobakor-u to'ng'izlar, 
Oyoq ostida qoldi necha sandek dilso 'zlor.
Hamza ma'rifat orqali millatni ozodlikka chorlaydi, Vatanni bosqinchilardan ozod qilish uchun o'zini, o'zligini tanigan, g'ururli kishilar, yurtning chinakam egalari tarbiyalanishi kerakligini ta'kidlaydi. She'rda naqarot o'rnida kelib, har banddan so'ng takrorlanadigan:
Zulmat toshi yog'ilsa-da ko'zi ochulmaz, 
Ruhsiz tandur, xanjar ursa, qoni sochulmaz
misralarida shoirning kuyinishlari, alam-u iztiroblari juda ta'sirchan ifodalanadi.
Hamzaning "Dardiga darmon istamas" she'ri ham ruhi, mavzu yo'nalishi bilan yuqoridagi asarlariga hamohang. Agar tilga olingan she'rlarning mundarijasi barcha Turkiston ahliga qaratilgan bo'lsa, 1927-yilda yaratilgan "O'zbek xotin-qizlariga" g'azali bevosita ayollarga qilingan murojaat tariqasida bitilgan.
Asriy uyquda yotgan, zulm ostida ezilgan vatandoshlariga ozodlik xabarini yetkazishga bel bog'lagan, uni uyg'otishga ahd qilgan shoir bu asarida ham ma'rifat mavzusiga qo'l uradi. Shoir jaholatga qul bo'lganlar tomonidan islom dinining talablariga zid ravishda ilm olishdan chetlatilgan, shu sababli ijtimoiy hayotda mavqega ega bo'lmagan ayollarga murojaat qilib, ularni ma'rifatga undaydi. G'azal shaklida bitilgan bu she'rda ayollarning holati obrazli tarzda ta'sirchan ifodalangan. Hamzaning she'rga yuklagan asosiy fikri ayollarni paranjidan chiqarishgina emas, balki ularni torn ma'noda ochish, ya'ni ongini oqartirish, aqlini peshlash, ruhini uyg'otish, ularda o'zligini namoyish qilish istagini paydo etish. Shuning uchun ham g'azal:
Sen qachon maorifning dargohiga yo'l topsang, 
Nurlarin olib ko 'zga surmayi Sulaymon qil,
degan xitob bilan yakunlanadi. Shoir bu she'rida ham jaholat bag'rini ilm tig'i birla qon qilishga umid bog'laydi. Hamza har qanday taraqqiyotning asosi millat vakillariga ilm o'rgatishda ekanligini ko'zda tutadi.
limning ahamiyatini, inson hayotida ma'rifat tutgan yuksak maqomni tasvirlashga yo'naltirilgan adabiyot ma'rifatchilik adabiyoti hisoblanadi. O'zbek adabiyotida juda qadim zamonlardan buyon ma'rifatni tarannum etishga alohida e'tibor beril-gan. Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy singari ko'p asrlar oldin yashab o'tgan adiblar ham ma'rifatni ulug'lab asarlar yozganlar.
Muhammad Ali 
  (1942-yilda tug'ilgan)
Yana keldim, ey Tarix bobo,  
Sendan yana talab qilurman  
O'z haqqimni qilmoqn't da'vo
Haqiqatning yo'li bilurman
Muhammad Ali
Tarixdan ma'lumki, Qo'qon xoni Amir Umarxon 1816-yilda Buxoro amirligiga qarashli O'ratepa bekligiga bosqin yasab, Zomin va O'ratepa atrofidan ishga yaroqli ming-minglab kishilarni oilasi bilan xonlikning ichkarisiga olib ketadi. Ko'chirilganlarni mamlakatni obod qilish ishlariga safarbar etadi. Ularning bir qismi hozirgi Shahrixon atrofiga o'rnashadi va shu joylarni o'zlashtirib, bir necha shahar va qishloqlar barpo etishadi. Zomin tomonlardan olib ketilgan kishilar orasida baquvvat, devkor va chapdast Normuhammad churog'a1 ham bor edi. U O'ratepa begining yaqinlaridan bo'lib, elda katta e'tiborga ega edi. Normuhammad churog'a bolalariga yaxshi tarbiya berishdan 
1 Churog'a - tanqo'riqchilar boshlig'i ma'nosidagi "chuhra og'asi" atamasining buzilgan shakli
tashqari ularning bilim olishlariga ham e'tibor qildi. Shijoatli va qattiqqo'l otaning tarbiyasini olgan o'g'li Beknazar polvon mulohazali, bosiq va mo'min-qobil kishi bo'lib yetishdi. U shunchalar baquvvat ediki, zig'ir va chigitdan moy chiqaradigan juvozning ho'kizi charchab qolganida o'rniga kim bo'yi juvozni aylantiradi. Beknazardan Ahmad otli bobosiga o'xshab ketadigan dangalchi, chapani tabiat o'g'il dunyoga keldi. U yoshiga yetib maktabga bora boshlagan kezlarda dunyoning tartiblari ostin-ustun bo'lib ketdi. Shu sabab tuzukroq o'qiy olmadi. Oktabr to'ntarishi sodir bo'ldi. O'z so'zli, g'ayratli Ahmad polvon sho'ro davridagi ilg'or ketmonchilardan bo'ldi. Ana shu dangalchi, oriyatli va mehnatkash yigit o'ttiz ikki yoshida o'g'il ko'rib, unga Muhammadali deb ot qo'ydi.
Muhammad Ali (Muhammadali Ahmedov) zamonaviy o'zbek adabiyotida o'ziga xos o'rin tutgan iste'dodli ijodkordir. U 1942-yilning 1-martida Andijon viloyatining Shahrixon tumaniga qarashli Beshkal (hozir Bo'z tumaniga qaraydi) qishlog'ida tug'ildi. Og'ir sharoit va nochor turmush tufayli bo'lajak shoir o'rta maktabni tugatguncha, oilasi Toshkent viloyatining Bekobod tumani bilan Shahrixondagi Beshkal qishlog'iga uch bor ko'chib borib, qaytib kelishgan.
Muhammad Ali yoshligida juda ko'p kitob o'qiydigan xayolparast bolakay edi. U olamga hayrat bilan boqardi, undan boshqa tengdoshlariga sezilmaydigan diqqatga loyiq jihatlar topar va shular ta'sirida yashardi. Shu bois bo'lsa kerak, keyinchalik yozgan bir she'rida bolaligini eslab: "Men izlab topish-ni yaxshi ko'rardim", - deydi. Muhammad Ali birinchi she'rini uchinchi sinfda o'qiyotganida yozdi. Albatta, bu bitik o'n yashar bolakay hayratining no'noq va jo'n ifodasi edi. Ayni vaqtda, u boshqalarga o'xshamagan, tirishqoq va izlanuvchan bola shaxsiyatidan nishona edi.
Navbatdagi oilaviy ko'chishlar oralig'ida Bekobodda o'rta maktabni bitirgan Muhammad Ali shag'al tayyorlab beradigan korxonaga ishchi bo'lib yollandi. Og'ir jismoniy mehnat ham yosh yigitni ijoddan, o'qib-o'rganishdan chalg'ita olmadi. Undagi iste'dod uchqunlarini payqagan O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Muhammad Alini Moskvaga - Gorkiy nomidagi Jahon adabiyoti institutiga o'qishga yo'llaydi. U o'n sakkiz yoshida Moskvaga o'qishga jo'naydi.
O'qishni bitirib, Toshkentga qaytgach, G'afur G'ulom nomidagi nashriyotda oddiy muharrirlikdan Bosh muharrirlikkacha bo'lgan bosqichlarni bosib o'tdi. Respublika televi-deniyesida muharrir lavozimida ishladi. Yozuvchilar uyushmasida xizmat qildi. Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti)da dars berdi, kafedraga mudir-Hk qildi. "Oltin meros" xalqaro jamg'armasi boshqaruvi raisi lavozimida ishladi. 2003-yildan buyon xalqaro Amir Temur jamg'armasi raisi.
Muhammad Ali iste'dodini Vatan ravnaqiga xizmat qildira olgan ijodkordir. Shu bois adibning bitganlarida Vatan tuyg'usi zalvorli bir badiiy yuk bo'lib turadi. She'rlaridan biri-da: "Bitta tushunchadir uy ila Vatan!" tarzida badiiy kashfiyot qilsa, boshqa bir asarida Spitamen tilidan: "Vatanni sevishga topingiz bardosh, "Sevaman!" deb sotib yurmang gap", - deya xitob qiladi. "She'riyat bir oltin saroy, Vatan - saroy bekasi", - misralari esa, shoir niyatini yanada ochiqroq bayon etadi. Ko'rinadiki, Muhammad Alining ijodi vatansevarlikdan tug'ilgan, boshdan oyoq Vatan ruhiga yo'g'rilgan va shu tuyg'ularni kuylashga bag'ishlangan.
Muhammad Ali dunyoni o'ziga xos ko'radi, o'zigagina xos yo'sinda tasvirlashga urinadi. Shu bois uning bitganlarida: "Tugilgan inusht kabi Ko'kka o'qtalib, Barg yozmoq payida Kallaklangan tut", "Kanal ybqasida shovullar mag'rur, Osmonga sanchilgan mirzateraklar", "Tomlarda "lov" etdi Lolaqizg'aldoq", "G'azabdan g'ijirlar yo'llarning toshi", "Alamimni jarliklarga solgandim to'kib, Jarlik battar cho'kib ketdi, yana ham cho'kib", "She'r yaraldi dunyoda ilk bor, Ilk bor ohang shaklga kirdi" tarzidagi kutilmagan tashbehlar, yorqin timsollar ko'plab uchraydi. Ayni shu tashbehlar uning she'riyatiga tarovat bag'ishlaydigan, ularni o'qishli qiladigan omillardir.
Muhammad Ali - vatanparvar ijodkor. Lekin shoirning vatanparvarligi chaqirig'-u undovlardan iborat yaltiroq va quruq emas. Uning vatansevarligi, millatparvarligi Vatan va millat tarixini bilishdan, milliy xotirasi kuchli ekanidan kelib chiqadi. Sevmoq uchun bilmoq, bilmoq uchun izlanmoq kerak. Muhammad Ali izlanishdan charchamaydigan ijodkordir. Shu bois u tarixga ko'p murojaat qiladi. Tarixning qorong'i sahifalariga nur bag'ishlagisi keladi. Shoir milliy xotiraning yo'qolishidan cho'chiydi. Shu sababdan ham: "Vayron bo'Igan xotira - o'lim!" - deb yozadi. Adib Vatanga bo'lgan muhabbatning ildizi kechagi kunga borib bog'lanadi deb biladi. Shu bois shonli o'tmishni ulkan va haroratli muhabbat bilan tasvirlaydi.
Muhammad Ali bugunni ham kecha orqali ko'ra oladigan ijodkordir. Kechagi kunni esa bugunday e'zozlaydi. Chunki u yurtini ardoqlovchi farzand sifatida biladi: millatning buguni kechasidan, ertasi bugunidan ayri bo'lolmaydi. Shu bois "Spitamen" turkumi yaraldi. Shu tuyg'ular sabab "Mashrab" dostoni, "Boqiy dunyo" she'riy romani dunyoga keldi. Muhammad Alining tarixiy mavzularni qalamga olishi va tadqiq etishida diqqatga molik bir jihat bor. U o'tmishdagi voqealarni emas, balki birinchi navbatda, ajdodlarimizning yovqur, mardona va tanti ruhiy olamini, ma'naviy dunyosini ko'rsatishga harakat qiladi. Shuning uchun ham adib qalamidan chiqqan kechagi kishi hissiyoti bugungi va ertangi o'zbekka ham anglashilarli bo'laveradi. Ajdodlardan meros go'zal insoniy tuyg'ularni tasvirlash, ular yordamida bugunning odamini shakllantirishga urinish adibning nasrdagi birinchi yirik asari - "Sarbadorlar" romaniga ham xosdir. Garchi romanda tasvirlangan voqealar bundan yetti yuz yilcha oldin ro'y bergan esa-da, mardlik o'shanda ham ezgulik ekani, xiyonat o'shanda ham jirkanchligi, sevgi o'shanda ham hayot-baxshligi juda go'zal ifodalangan. Roman qahramonlari kitobxon tomonidan faqat bilib qo'ya qolinmaydi, balki his etiladi-ki, bu adibning ijodiy yutug'idir. Yozuvchi Amir Temur mavzusini mehr bilan badiiy tadqiq etmoqda. Shu mehrning samarasi o'laroq 2003-yilda "Ulug' saltanat" romani chop etildi. 2004-yilda adib ajdodlari tarixidan bahs yuritadigan, vatanga bo'lgan adoqsiz mehr tasvirlangan "Abadiy sog'inchlar" roman-xronikasini yaratdi.
Tabiiy iste'dodini ichki intizom bilan omuxta qila bilgan adib shu vaqtga qadar yigirmadan ortiq kitob chop ettirdi. Uning sho'roviy mustamlaka iskanjasi hali juda mustahkam bo'lgan 1988-yilda yaratilgan "O'z-o'zingni anglab yet" asari milliy tarixshunosligimiz taraqqiyotini, millatimiz ahlining o'zini tanish jarayonini bir necha yilga tezlatdi deb bemalol aytish mumkin. Adibning "Oshiq bo'lmay haq diydorin ko'rsa bo'lmas" kitobi (1992) xalqimizga o'zlikni anglashda muhim bir ilmiy-ma'rifiy vosita bo'ldi.
Tarixning saboq bo'larli hodisalarini qalamga olish va uni o'quvchi hissiyoti hamda tafakkuriga ta'sir etadigan tarzda tasvirlash jihatidan Muhammad Alining "Gumbazdagi nur" dostoni alohida ajralib turadi.
Doston 1967-yilda yaratilgan. Shu yili dunyo tarixini boshi-keti yo'q g'avg'olar sari boshlagan 1917-yilgi Oktabr to'ntarishiga rosa ellik yil to'lgandi. Bu haqda o'nlab kitoblar, jumladan, badiiy asarlar ham yaratilgandi. Ayni shunday bir damda milliy tarixga murojaat etish, buning ustiga, Temur shaxsi to'g'risida hayrat va ehtirom bilan qalam surish hukm-ron siyosatga zid edi. Muallif millatchi, tarixni buzib ko'rsatuvchi, chirkin o'tmishni qo'msaydigan kishi sifatida malomatga qolishi mumkin edi. Adibning yurtga muhabbati, milliy xotiraga ehtiromi o'zga tuyg'ulardan ustun keldi. Jasoratli shoir tarix haqiqatiga xiyonat qilmaslikka o'zida kuch topa oldi. Millatimiz, Vatanimiz tarixining shonli manzaralarini ta'sirchan aks ettira bildi.
Muhammad Ali mohir tarjimon sifatida jahon adabiyotining sara asarlari bilan o'zbek o'quvchilarini oshno qilishga astoydil harakat qilib kelayotgan ijodkordir. lining tarji-masidagi "Ramayana" eposi endilikda faqat hindlarning emas, o'zbeklarning ham badiiy mulkiga aylandi. Qoraqalpoq shoiri Berdaqning asarlari adib qalami tufayli o'zbek xonadonlariga kirib bordi. Ingliz shoiri Robert Byornsning Muhammad Ali tarjimasida e'lon qilingan she'rlari xuddi asli o'zbekchada yozilganday taassurot qoldiradi.
Muhammad Ali badiiy ijodni ilmiy tadqiqot va pedagogik faoliyat bilan qo'shib olib borgan yozuvchilar sirasiga kiradi. U - filologiya fanlari nomzodi, Vashington universitetining professori. O'zbekiston Milliy universitetida qator yillar ma'ruza o'qigan domla. Asarlari dunyodagi yigirma beshdan ortiqroq tilga tarjima qilingan adib.
Muhammad Alining milliy adabiyotimiz rivojlanishiga hamda millatimiz ma'naviyati yuksalishiga qo'shgan hissalari hisobga olinib, unga 1992-yilda "O'zbekiston xalq yozuvchisi" unvoni berilgan.
GUMBAZDAGI NUR
Turibdi bir bola 
Maqbara qoshida, 
Savol-la band edi 
Bolaning yodi: 
"Go'ri Amir nima?!." 
"Ne ich-u tashida?.." 
O'zi soddagina, 
Temurdir oti. 
Hilpirar galstuk: 
Pirpirar kipriklar, 
Gumbazga termilib, 
Og'riydi bo'yni. 
Chiqadi, kiradi, 
Qabrga tiriklar, 
Bolakay turadi 
Unutib uyni.
"Vo-o-oh! Qandoq qurganlar! 
Juda ham katta-ku? 
Bo'lganmi kranlar 
Avvali ham, a?" 
Domlamiz der edi: 
"...O'tmishda, hattoki, 
Agra pop yer edi. 
Qari-yosh... Hamma!"
 ...Tushadi esiga 
Yana ko'p gaplar, 
Ilashar ko'ziga 
Gumbazdagi nur.
Mittigina bolasan, asli, 
Boshingda-chi, qiziq xayollar. 
Bunday o'yga borishar balki 
Dunyoni bir qayirgan chollar. 
Ularga-ku yarashar, ukam, 
Ularga-ku, bu narsa odat. 
Lekin sening o'ylaring bu dam 
Meni hayron qoldirar faqat. 
Senga nima dunyo taqdiri?
II
Samarqand - mana!.. 
Ertakdan ham qadimligi rost. 
Salobat-u shukuh, tantana - 
Faqat buyuk poytaxtlarga xos. 
Tegrasida parvona bo'lgan 
Zarafshon ham betin yugurar. 
Minoralar ko'k baland degan 
Lofchilarning og'ziga urar. 
Madrasalar mo'ysafidsimon 
Ro'parangda o'qishar duo. 
Qalandarlar kezar har tomon. 
Tillarida: "Haq, do'st, yo olio!.." 
Nariroqda bozor. Tim1 aro
tim - bozorning usti yopiq qismi.
Besanoqdir g'imirlagan jon, 
Buyon igna tashlansa ammo, 
Tushmog'iga topilmas imkon. 
Buyuk poytaxt yashardi go'yo 
Farog'atning to'shagida mast. 
Lekin jang-u jadallar aro 
Yetmas edi nafasga nafas... 
Temurbekning shaxti ko'p baland! 
Yer-u ko'kni u taq tindirar. 
Shu lahzada qaytsa Samarqand, 
Yana otga uradi egar. 
Shunchalar tez dunyo sur'ati, 
Shunchalar tez olindi Halab1! 
Jahon titrar, Boyazid2 kabi 
Qolmasin deb hech kimsa qaqshab! 
Qayga borsa ul chaqmoq qadam, 
G'olibligin aylardilar sharh. 
Shunday yashar edi Samarqand 
Zafarlaming og'ushida g'arq...
Qanchalar tez dunyo sur'ati! 
Munchalar zud u bergan farmon! 
Bu kun poytaxt ma'yus turadi, 
Fano3 topmish Muhammad Sulton! 
O'lim asli qismati aga1, 
Hammaning ham boshida bor gap. 
Amir bilar va lekin bu gal 
Tan olgisi kelmaydi, ajab. 
Eng suyukli nabira qani? 
Qirqildirni lochin parvozi? 
Nechun endi uning vatani 
Valiahdsiz4 qolmog'i lozim? 
Shak keltirib bo'lmas bir orzu 
Bo'lgan esa nahotki ro'yo? 
Manglayiga tars uradi u 
Va ingraydi: "Bevafo dunyo!.." 
Kiprigida xunob-xunob yosh 
Jilva qilar g'amdan bexabar. 
Nahot, unda yo'q edi bardosh? 
O, chorasi bo'lsaydi agar, 
Agar kelsa tirilib o'g'lon,
1 Halab - Suriyadagi shahar. 2 Boyatfd - XIV asrdagi Turkiya stiltoni Yeldirim Boyazid. Fano - yo'qlik, o'lim. 4 Valiahd - taxt vorisi.
Rostlansa gar taqdiri xato,
 Amir Temur, fotih, o'shal on 
Taxtidan ham kechardi hatto!
 Yig'i olar ko'ngil dardini, 
 Garchi bitmas, nimaki sindi.
 Olamgirning ko'zyoshlarini 
Artib qo'yar o'zgalar endi.
Farmon qilar nihoyat amir:
 "Chorlagaysiz me'morlarni bot!
 Xazinani ko'rsating bir-bir,
 Va qilsunlar sa'i ijtihod!1
 Nabiramning ismiga atab
 Qursinlarki shunday sog'ona, 
Istaganin olsinlar tilab,
 Faqat daxma2 bo'lsin shohona!..."
III
Chopar zoti - xuddi zamona! 
Chaqmoqday tez u mingan tulpor!
 Jam bo'lishdi poytaxtda, mana,
 O'n ikkijon, o'n ikki me'mor,
 Buxorodan kelmish sangtarosh3, 
Farg'onalik gilkor4 ham bunda,
 Naqqoshini yuboribdi Shosh, 
Xorazmlik ganchkor5 ham bunda...
 Donishmandlar bejiz demaslar:
 "Me'mor boshi - palaxmon toshi!"
 Ne tong, turli eldan kelsa gar
 Muhandis-u6 koshintaroshi?7
 Kecha-kunduz farqsiz o'tadir,
 Qo'l tegmaydi bosh qashuvga ham,
 Subhu shomin shunda kutadir
 Ko'z ilg'amas tumonat odam. 
O'n ikki jon, o'n ikki me'mor...
 Bir nuqtada g'imirlar xayol.
 Loy pishitar chapani gilkor,
 G'isht teradi tetikkina chol.
Sa'l ijtihod - astoydi! harakat, g'ayrat. 2 Daxma - maqbara. 3 Sangtarosh - tosh yo'nuvchi
 Gilkor - suvoqchi. ! Ganchkor - ganch bilan suvoq qiluvchi usta.  Muhandis - injiner. 
Koshintarosh - koshin chizuvchi, bezakchi.
Ganchkoming ham yumushi dushvor.
 Ganch qotgusi shoshilmasa gar,
 So'ngra hamma zahmati bekor,
 Unda yana boshidan boshlar.
 Naqqosh ishi undan-da mushkul!
 Lekin ochsa ganchning bag'rini,
 Yoqa ushlab deysan:
 "Nahot, gul Tosh ichida yotmish yashirinib?"
 Koshinpazning qo'lida spool
 Kunguralar1 aylar ixtiro.
 Naykamalak parchasi misol
 Nigohlarni erkalar jilo...
 Yeng shimardi katta-kichik el,
 Tang'ildi-ku tag'in peshana!
 Haroratdan chatnagan ko'ngil
 "Suv! Suv!" - deya zorlanar yana.
 Yigitlarning qarashi keskir,
 Qaytaradi qilich damin ham.
 Faqatgina sobit va eski:
 Labda - kulgu, ko'zda - qotgan nam.
IV
Gumbaz... Rangmi yoki zarhal iz,
 Yo quyoshning nuri, jilvagar?
 Bo'lardi u yakka-yu yolg'iz,
 Ko'k - takrori bo'lmasaydi gar!
 Qarang, gumbaz qobirg'alari,
 Bir-biriga vazmin nur tashir.
 Qodir qismat yo'liday bari
 Bir nuqtaga borib birlashur.
 Jang-jadaldan yo'q bunda asar, 
Yo'q, dunyoning sho'rish - g'avg'osi. 
Faqat bunda jimgina yotar 
Ulug'bekning buyuk bobosi.
 Ziyoratga odamlar kelgay, 
Tevarakka boqurlar bir-bir 
Ko'ngillar ham hayratga to'lgay: 
"Qarangiz, o! Fotih, jahongir! 
Bir mahallar dunyo edi tor, 
Kichik qabr unga keng endi..."
Kungura - devor ustiga qilinadigan tishsimon bezak. 
Ha, Temurning oqsoqligi bor, 
Tan olmaslik juda qiyindir... 
Dashtga chiqqan olmasdi pichoq 
Bo'lmasaydi yashashdan ilinj. 
"Hokim", deya so'z aytilgan chog' 
Aks sadoday yangraydi "qilich".
 Na bu hayrat, na bu taajjub! 
Garchi hayrat derlar har safar. 
Yo'q! Bu mangu farmorii vojib1 
Eskirmagan qari falsafa!
 Temur, senga edimi ravo 
"Fotih" degan nomni olmoqlik? 
Ko'hna tarix maydoni aro
 Arosatda turib qolmoqlik? 
Qaygadir ot surmoqlik, nega?
 Nahot seni to'ydirolmagan 
Tuprog'ga zar bo'lgan shu o'lka? 
Ne-ne elni boqqan shu Vatan? 
Istabmiding yoki shon-sharaf, 
Istabmiding yo mol-dunyoni?
 Nag narsada bor ikki taraf, 
Tayoqning ham ikki tomoni...
Farmatti vojib - bajarilishi shart bo'lgan farmon.
Yevropaga panja urgali 
Ul Boyazid - usmoniy arslon 
Yer titratib ulgurmay liali
 Bo'lganida yer bilan yakson,
 Rossiyani yutmak qasdida
 Og'iz ochgan sahroi ajdar -
 Oltin o'rda, qipchoq dashtida 
Yer yuzidan ketganda badar. 
Temur, Yevropaning chehrasi 
Senga kulib boqdi o'shanda!
 Ko'p g'aroyib tarixning ishi,
 Iltifoti qiziq ekan-da...
Registonga yonib qarayman, 
Tasavvurdan quvaman jangni.
 Koshinlarni asta silayman,
 Kaftim olar g'ubor-u changni.
 Chappar naqsh yo'riqlarida
 Farhod orzu qilgan tilsimot, 
Shohizinda girihlarida1 
O'z qismatin ko'radi hayot.
 "Bibixonim" gumbazi turar
 Bekasiday ko'ngli yarimta...
 Ko'z o'ngimda shahar yugurar,
 Oqib borar nigohlarimda.
O, ko'rmagan rohat to'shagin,
 Jang-jadal deb tug'ilgan inson!
 Me'morlikka mehring tushmagi 
Mening uchun taajjub hamon!
 Nahot, qaliru gumonlar aro
 Guldan nozik ko'ngil yashaydir,
 Ki yun aro, maydonlar aro 
Nafosatni ko'rmakka shaydir?
Kechirgaysiz, aziz o'quvchim,
 "O'n ikkilar" xususida gap.
 Asli ular mavzu men uchun, 
Asli ular - dildagi matlab.
 Otalar der keltirib imon:
 "Savob bo'lar hech boMmaganda -
Girik - chigal, burfshiq. Bu yerda bezaklarning murakkab va nozikligi ko'zda tutilgan.
O'tganlarni eslab har qachon
 Gul dastalash ushbu chamanda".
 Oshkoralar ichida pinhon 
O'n ikki jon, o'n ikki me'mor, -
 Bulutlarga ko'milgan osmon... 
Yomg'irlarga zoriqqan bahor...
 Nasibangiz - g'aroyib qismat, 
Qismatingiz - achchiq nasiba.
 Tik boqar-u tarixday xilqat, 
"Ojizman..." - deb turar beibo.
 Sizdan na bir qolibdi xabar,
 Sizdan na bir qolibdi ism. 
O'n ikki jon - yo'qolgan gavhar
 O'n ikki jon - ochilmas tilsim...
Ajab, ko'm-ko'k turibdi gumbaz
 Aza tutgan ayol singari.
 Odamlar ham bir lahza tinmas
 Ko'rmagandek maqbara bari
 Ko'zlarini tikar havasmand,
 O'tmish kezar edi ko'zguda,
 Maqbara ham koshona monand, 
Qabring bormi, desa, deguday... 
Lol turarlar sehr qoshida 
Kalimaga kelmaydi tillar
 Devorlarning gajjak qoshida
 Qotib qolgan qaysi bir yillar... 
Nima bordir? Toqi muqarnas1 
Nimalarni demoqchi shu tob? 
Aqlga ham hatto bo'u bermas,
 O'qilmagan bu ko'hna kitob...
VII
Yana keldim, ey Tarix bobo,
 Sendan yana talab qilurman.
 O'z haqqimni qilmoqni da'vo -
 Haqiqatning yo'li bilurman. 
O'n ikki jon, o'n ikki me'mor,
 O'n ikki g'am, o'n ikki sevinch... 
Tinglovdingmi loaqal bir bor 
Sen ularning ertagini hech? 
...Maqbara. 
Uy.
 Yo'q! 
Ko'hna mozor,
Toqi muqarnas - qabariq yoki o'yma naqshlar bilan ishlangan giimbaz. 
Sukunatning so'nggi marrasi.
Junjiktirib badanni esar
Asrlarning sovuq nafasi.
Koshin, girih ko'rinar arang,
Birov labin qimtiyaptimi?..
Huv, peshtoqda jimirlaydi rang,
"Qarayotgan kim?" deyaptimi?
Ajab holat: ey Tarix bobo,
Sukunatning portlashini ko'r!
Hazin-hazin kelmoqda sado
Tunda xira tortgan kabi nur:
"Biz o'n ikki jon edik,
Biz o'n ikki jon edik,
Toleyi past yer qadar,
Himmati osmon edik,
Himmati osmon edik.
Qurdik ne-ne imorat,
Ammo bilmadik g'orat,
Umr degan bu savdo
Me'morlikdan iborat,
Me'morlikdan iborat!"
Boq, ey Tarix, ohista yelar
Ne yillarning dudli sabosi.
Tinglaysanmi, quloqqa kelar
Ketmonlarning gurs-gurs sadosi?
Xayollaring ko'ryaptimi, ayt,
Osmonlarga ko'chganin to'zon?
Manglayini artar o'sha payt
O'n ikki... yo'q, o'n ikki mingjon!
Farg'onaning katta kanali
Rostlamakda qaddini shitob.
Sipo erlar bugun jangari,
Qo'lda - ketmon, bosh uzra - oftob...
Vodiy aro kezardi bayram...
Shu vodiyda qishloq bor - Beshkal.
"Men - shu yoqdan!" - deb chiqdi otam -
Beknazarning o'g'li Ahmadqul.
O'zbekning sho'x, chapdast o'g'loni,
O'ttizdagi tinmas bir yigit.
Bilagida kuchi to'lg'anur,
Ishtiyoqi sinmas bir yigit...
Bir durrani asraydi doim,
Garchi shuncha yillar o'tibdi. 
"Yasha, mard!" - deb Tamaraxonim
 Durrasini berib ketibdi! 
Bu durrani tang'ib olgan-da,
 "Hay-yo, huyt!" - deb ishlay bergan u.
 Qirq besh kecha-kunduz deganda
 Kanal ichra chappar urdi suv! 
O, ko'zlarga qo'ndi tabassum, 
Ko'z yosh yuvdi yuzdagi changni. 
Tingla, Tarix, tingta ushbu zum
 Qah-qah urib kelgan ohangni:
"Bizlar ming-ming bor edik, 
Og'a-ini, yor edik. 
Ko'ngillar-ku, azal keng, 
Ammo suvga zor edik,
 Ammo suvga zor edik".
Sado kelar, tinglagil yana,
 Sado emas, sherlar na'rasi.
 Aylanadi Sirda po'rtana, 
Gumburlaydi Farhod darasi!
 Cho'kichlardan qochar ushoq tosh, 
Xarsanglarda chaqnaydi uchqun...
 Yana belin bog'lar keksa-yosh, 
Yana otam yo'l olar bugun! 
O'zligini anglamak uchun,
 Insonligin bilish-chun chindan 
Ne yorug' tun, ne-ne qora kun 
Kurash ketdi maydon ichinda!
 Erkin yurgan daryo bo'yniga
 Sirtmoq tushdi, bo'ldi juda soz! 
Tingla tarix, shovqin qo'ynidan 
Sizib kelar qudratli ovoz:
"Nur ham keldi, keldi suv,
 Dildan yuvildi qayg'u. 
Ilgimizda qolgani Ozod, erkin hayot bu!
 Ozod, erkin hayot bu!"
Tingla, yana sado keladir 
Sadolardan chiqarib qanot.
 Koshonaday Katta teatr 
Bo'layotir Toshkentda bunyod. 
Buxorodan kelgan sangtarosh,
 Farg'onalik gilkui ham bunda,
 Xorazm-chi, yo'llabdi naqq ish, 
Samarqandlik ganchkor ham bunda... 
Andakkina keksaygan otam
 Qo'sholmadi bu ishga ulush. 
Yig'ilgandi va lekin olam, 
Shovqin-suron, harakat, junbush... 
Kechalari mizg'imas me'mor,
 Muhandisga orom bermas o'y. 
Ganchkor ajib yaratsa gulzor, 
Naqqosh guli taratadi bo'y...
Hayot kuzgi yaproqdek qalqib,
 O'lim unga surganida ot, 
Mening xalqim, fidoyi xalqim,
 Kifting uzra yashadi hayot! 
Jang-u jadal maydoni aro 
Yotganida ne-ne vayrona, 
Mehnat o'pgan qo'llaringdan, o, 
Qad ko'tardi shunday koshona! 
Xalqim! Nokas erur ul farzand,
 Gar seni deb bo'lmasa fido! 
Tingla, Tarix, tingla, donishmand, 
Shiddat bilan kelmoqda nido:
"Yuksak erur azmimiz! 
Ham udum-u rasmimiz;
 Xoh qish bo'lsin, xohi yoz, 
Me'morlikdir kasbimiz!
 Me'morlikdir kasbimiz!"
Quloqlaring bo'ldimi batang, 
Bardoshing ham bo'ldimi ado? 
Nahot, shunday yer qattiq, zarang,
 Kelmoqda-ku, dahshatli sado? 
Dag'dag'aga azal parvosiz - 
Yer, kaftiga qo'yib rasmana,
 Toshkentdayin shaharni, esiz,
 Qo'g'irchoqday o'ynatar mana.
 Jarohatga bormikin malham? 
Yer tinchishin ko'rarmi ko'zlar?
 Shunda, bizlar chaqirmasak ham, 
Qo'l cho'zishib kelishdi do'stlar,
 Do'st degani ortiq bo'lurmi? 
Do'stlik og'ir kunda bilinur. 
Tinchitib-ku bo'lmadi yerni,
 Lekin qalbda bor edi g'urur:
"Noring bo'lsa qatorda, 
Qolmaysan hech xatarda. 
Omon bo'lsak, xatar ham 
Bir kim o'tar-ketar-da!
 Bir kun o'tar-ketar-da!"
Jam bo'lishib usta-yu me'mor,
 Uy haqida yuritishsa so'z,
 Yerni quchgan metin poydevor 
"Makon bo'ldim!" - deb quvnatsa ko'z,
 Sollanganda shoqulning1 ipi.
 Uyum-uyum g'ishtlar yotganda, 
Devor ichra shajara kabi
 Temir sinchlar tomir otganda,
 Osmono'par ko'rkamgina uy
 Ko'rsatganda bo'-yu bastini,
 Men ko'raman barchasida, huv -
 "O'n ikkilar" ahd-u shaxtini!
 Loy pishitar chapani gilkor...
 Koshinpazning ilgida sopol...
 Naqqosh. Bo'yoq. Devor. 
Naqshinkor... Me'mor. 
Orzu. Xayol va xayol...
"Yil o'tsa ham yil osha,
 Qo'ldan tushmas poytesha.
 Ishchi xalqining qo'li 
Oltin bo'lgan hamisha! 
Oltin bo'lgan hamisha!"
VIII
Nedan mening shodligim durkun?
 Nedan g'amgin kulishim manirn? 
Tarix tilga kiradi bir kun,
 Buguncha men aytay bilganim:
 Go'ri Amir qo'r to'kib mag'rur,
 Pahlavonday menga tikilar. 
Ko'zlarimga chalinmas qusur,
 Bunda bordir faqat zar, zar, zar...
 Bunda bordir bir dunyo ilm,
 G'ishtlar aro yashiringan roz.
Shoqui - g'ishi urilayotganda devor to'g'rilgini aniqlaydigan asbob. shovun.
 Hamma bordir, hamma va lekin 
O'n ikki jon bunda yo'q, xolos!..
Nedan mening shodligim durkun?
 Nedan g'amgin kulishim manim? 
Tarix tilga kiradi bir kun,
 Buguncha men aytay bilganim: 
Ko'hna Tarix, sura berma o'y,
 Hayratlanish senga ham darkor!
 Ro'barangda charx urmoqda-ku 
O'n ikki jon, o'n ikki me'mor!
 Ha, ha, ular! Yo'q, o'zga emas! 
Samarqanddan bittasi, ana!
 Biri hanuz umridan sarmast, 
Andijonda topmish boshpana.
 Poytaxtda biri kun ko'rar,
 O'zgasiga maskan - Buxoro. 
Bir qo'l kabi, musht kabi yurar
 Bu hamsaf el, hamsaf fuqaro.
Nedan mening shodligim durkun?
 Nedan g'amgin kulishim manim? 
Tarix tilga kiradi bir kun, 
Buguncha men aytay bilganim: 
O'n ikki jon - ajib qismatdir, 
Xuddi yilning o'n ikki oyi.
 Yozin-qishin sayr ayla, bir-bir -
 Dalalarda ko'rgaysan doim. 
Dalalar, he, bir cheti mag'rib,
 Bir chetida uxlaydi mashriq.
 Dalalarning yam-yashil bag'ri
 Dehqon uchun eng ko'hna tarix! 
Yulduzsifat ochilgan chanoq - 
Hayratga mos buyuk jangnoma. 
G'o'zalarda yashnagan yaproq,
 Tarix, senga bitilgan noma!
Nedan mening shodligim durkun? 
Nedan g'amgin kulishim manim? 
Tarix tilga kiradi bir kun,
 Buguncha men aytay bilganim: 
Bastakor ham o'zicha yonur, 
Kuy tarashlar tonglarni kutib, 
She'riyatdan izlab qolar nur, 
Alisherning ruhin shod etib,
 Qog'oz uzra naqshlar chizgay -
 Rohat topib salgina joni.
 Yuragining chigilin yozgay 
So'nggi nuqta qo'ygani oni. 
Kuy... qanchalar safoli kuy bu! 
Sadolangan qaysi gulshanda?
 ...O'yin bo'Isa, "Paxtakor"ga u
 Tushmoqni ham qilmaydi kanda.
Nedan mening shodligim durkun? 
Nedan g'amgin kulishim manim? 
Tarix tilga kiradi bir kun,
 Buguncha men aytay bilganim:
 Rost gap, do'ppi aylanar bir bor 
Yuz yil, ming yil deganlarida
 Sobit turgan o'n ikki me'mor
 O'zbekiston chamanlarida.
 O'shanda ham kezgaylar mag'rur,
 Bu dunyoni ko'rgaylar obod.
 O'shanda ham yurakda surur, 
Qo'llarida ulg'ayar hayot.
 O'shanda ham Tarix entikib,
 Eslolmasa yoshligin, inon,
 Mening kabi bir shoir chiqib
 O'shanda ham yozgusi doston!
IX
Turibdi bir bola Maqbara qoshida, 
Ko'zida xayollar Patirlar uning. 
Ey do'stlar, u kimdir?..
 Dilimda nashida! -
 U bola ukamdir, 
Ukamdir mening!
Bunchalar xayolkash
 Bo'lmoqni qo'ysang-chi,
 O'qi-o'rgan, ukam, 
Fanni gangitib! Do'stlaringni topib
 O'ynoqlab yursang-chi
 Yugurib, to'p tepib,
 Maydon changitib!
Vaqt kech, yur, ukam,
 Oyoqlaring tolgan.
 Uyingda onang ham
 Bo'lgandir intiq.
 Sababin aytarsan.
 Bugungi xayolga 
Istasang qaytarsan 
Ertami, indin.
Gumbazda o'ynaydi
 O'sha nur, o'sha nur,
 Ufq asta yamlaydi 
Oftobni, qara!
 Zavollar... Savollar...
Yur, ukam, qani, yur!
 Oldinda xayollar...
 Ortda maqbara...
Umar Sayfiddin 
 (1884-1920)
XX asr turk adabiyotining yirik vakillaridan biri Umar Sayfiddin 1884-yilda Turkiyaning Go'nen shaharchasida dunyoga keldi. Maktabdan so'ng harbiy tahsil oldi. 1903-yilda harbiy maktabni tugatib, 1908-yilga qadar Izmir va uning atrofjda zobit bo'lib xizmat qildi. Jandarma bilim yurtida dars berdi. Hayotining Izmirda kechgan davri bo'lajak adib uchun ijodga tayyorlanish yillari bo'ldi. Umar Sayfiddin 1908-yilda Salonikiga1 yuborildi. Bolqon yarimoroli ixtiloflar bilan to'lib-toshgan, u yerdagi elatlar o'z mustaqilliklari uchun turklarga qarshi qo'zg'algan bir payt edi. Umar Sayfiddin shunday bir sharoitda Rumelining qator qishloq va shaharlarida turli mansablarda xizmat qildi. Xizmati davomida duch kelgan turfa hodisalar uning milliy tuyg'ulariga ham ta'sir etmay qolmadi. Buni hikoyalaridagi rnillatparvarlik ruhida yaqqol ko'rish mumkin.
Adib 1910-yilda harbiy xizmatdan bo'shab, Ali Jonib va Ziyo Ko'kalp singari turk ma'rifatparvarlari bilan birgalikda "Yangi til"2 harakatiga kirishadi. Ular shu maqsadda 1911-yilda Salonikida "Yosh qalamlar" jurnalini chiqaradilar. Umar
1	Saloniki - Bolqon yarimorolidagi shahar.
2	"Yangi til" - turk tilining tozaligi uchun kurash olib borgan harakat nomi. 
Sayfiddin bu harakat orqali "adabiyotda va tilda bir inqilob" yasash fikrida edi. Ularni "yangi tilchilar" deyishardi. "Yangi tilchilar"ning g'oyasi yozuv tilini turk tili qoidalariga bo'ysundirish edi. Jurnalning dastlabki sonidagi "Yangi til" nomli maqolasida Umar Sayfiddin o'sha paytdagi turk tilining hech kirn so'zlashmaydigan lotincha, ibroniycha1 so'zlar bilan to'ldirilgan, millatga begona, ayrim mutaxassislargagina anglashiladigan bir til ekanligini aytadi. Uningcha, Turkiya adabiyoti Sharqda Eronga, G'arbda Fransiyaga ergashmoqda. Bugun Fransiya izidan borayotganlar bilan eskidan Eronga taqlid qilib kelganlar orasida hech qanday farq yo'q. Oldinlari forscha she'r yozib, bundan g'ururlanib yurganlar bo'lgani singari, endilikda fransuzcha she'r yozganidan faxrlanadiganlar bor. Umar Sayfiddin "sarvati funun " tarafdorlarining ba'zi misra va jumlalarida birorta ham turkcha so'z yo'qligini misollar asosida keskin tanqid qiladi.
Umar Sayfiddin yangi bir milliy tilni shakllantirmoq lozimligini so'zlaydi. Uningcha, eski til xastadir. Uni tuzatish uchun bir qator choralar ko'rmoq lozim. Umar Sayfiddin fikricha, xalq bilmaydigan, ishlatmaydigan arabcha va forscha grammatik qoidalarga, so'zlarga, imkon boricha, o'rin bermaslik zarur. Yozuv tilida faqat milliy grammatik qoidalar qo'llanilmog'i lozim.
Umar Sayfiddin 1912-yilda yana harbiy xizmatga qaytadi. Bolqon urushida serblar, yunonlarga qarshi jang qiladi. Urushda asir tushib, bir yil Yunonistonda qolib ketadi. Urushdan so'ng iste'foga chiqib, Istambulga keladi. "Turk so'zi" jurnalida bosh muharrir bo'lib ishlaydi. Ayni paytda Istanbulda turli o'quv yurtlarida adabiyotdan dars beradi. "Xalqqa do'g'ru" (Xalqqa yuz burish), "Turk yurdu" (Turk yurti), "Zako", "Buyuk rnajmua", "Tikon", "Vaqt", "Zamon" kabi gazeta va jurnallarda ko'plab maqola hamda hikoyalari chop etiladi.
Umar Sayfiddin - hayotni bilish, anglash va tasvirlash mahoratiga ko'ra nodir bir san'atkor. Millatsevar adib ijodining asosiy qismini tashkil etuvchi hikoyalarida turklarning qahra-monligi, ularning yuksak ma'naviy fazilatlarini bosh mavzu qilib oladi. Eng ko'p shuhrat qozongan asarlari milliy-tarixiy mavzulardagi hikoyalaridir. Asarlarida milliy shuurga quvvat berish. Turkiyaning tiklanishini tezlashtirish orzusi sezilib turadi.
1	Ibroniycha - eski juhudcha,
2	Sarvati funun - so'zma-so'z "ilm boyligi". XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiyadi
shakllangan ma'rifaichilik harakati nomi.
 Yozuvchining inson tabiatidagi kamchiliklarni tasvir etishga bag'ishlangan hikoyalarida hajviy ifoda kuchli. Asarning ta'sir kuchini oshirish maqsadida hikoyani kutilmagan tarzda yakunlash muallif uslubining o'ziga xos xususiyatlaridan hisobtanadi.
Umar Sayfiddinning "adabiyotsiz adabiyot yaratish" shioriga muvofiq ish tutganligi, ya'ni asar yaratishda jimjimadorlikka, kitobiylikka berilmay, "porloq jumlalar"siz, oddiy so'zlashuv tilida yozish uslubi hikoyalarining mashhur bo'lishiga olib keladi. Adabiyotda inqilobiy o'zgarish qilishga urinish, mavziini kundalik oddiy voqealardan olib, kichik hikoyalar yozish Umar Sayfiddinning ijodiy qiyofasiga xos xususiyatlardan edi. "Naqarot" hikoyasi muallifning nazariy qarashlariga mos kelishi va tasvir mahoratining o'ziga xosligi jihatidan diqqatga sazovor asardir.
NAQAROT
(Yoshligint Makedoniyada1 o'lkazgan eski bir zobitning xotira daftaridan.)
21-yanvar, 1319 (1904)2, Babina3.
O'n kundirki, aylanib yuribmiz. Kuzdan sarg'aygan xarob o'rmonlarni kezib chiqdik... Ovqat pishirish uchun yoqilgan olovning kulidan boshqa bir narsa yo'q. G'olibo, qish kelgani uchun hamma narsa g'oyib bo'lgan. Nihoyat, qo'mondon qurol qidirishga buyruq berdi. Ikki-uch qishloqdan nasihat va tazyiq-la yuz elliktacha qurol topdik. Bular markazga yuborildi. Men o'z bo'linmam bilan qoldim. Balki bu taraflarda isyonchilar4 bordir. Juda sovuq. Chodirda jon saqlash imkoni yo'q. Askarlarga kengroq yerni tayin etdim. O'zim esa qishloqning yagona savdogari, ya'ni baqqoli, attori, mayxonachisi, xullasi, hamma narsasi bo'lgan bulg'or do'koni yonidagi buzilgan uyga joylashdim. Bu qadar iflos! Ey xudoyim, buncha irkit bo'lmasa!
Yotadigan xonamning birgina derazasi bor. Pechka-o'chog'i, shifti xuddi ko'mirdan qilingandek qop-qora... Eshigiga qo'l tekkizishga hazar qilasiz. Chiroq yo'q. Sassiq,
1 Makedoniya - Bolqon yarimorolidagi o'lka. O'sha vaqtlar Turkiya qo'l ostida bo'lgan. : Hikoyada liijriy va milodiy yil hisobi keliirilgan. 1 Babina - Makadoniyadagi qisliloq.
4 Isyonchilar - turklaming hukmroniigiga qarshi kurashaolgan makedoniyaliklar ko'zda tutiladi. yOg'li bir qurum bosgan tunuka qandil sariq va so'nik nur taratadi. Vujudim, zehnim horg'in... Tushuna olmayman. pastda uy egasining cho'chqalari bor. Ora-sira shunday xunuk chinqiradiki... Xuddi ostimda birovni bo'g'ayotgandek, bo'g'izlayotgandek bo'ladi. Qo'rquvdan ko'zlarimni yumib olaman. Xayolimda hamma yoqqa sachragan qon tomchilari yuzimga tegib ketadigandek. Peshonamning chap burchagidan qulog'im tomon anglab bo'lmas bir harorat yoyilib boradi.
Bir sas...
Ha, bir ayol tovushi! Yozuvlarimni yig'ishtirib qulog'imni ding qilaman. Uncha uzoqda emas. Lekin havo qanday xush, ...qanchalar osuda, farahbaxsh...
Yanvar, 1319 (1904).
Erta tongda turdim. Havo muzdek. Shinelimni kiydim. Pastdan hali olov keltirib, o'choqqa o't qalanmagan. Yordamchirn "tayyor bo'lish" xabarini keltirdi. U chiqquncha isinmoq uchun tor xonaning ichida borib kela boshladim. o'choqdan derazaga, derazadan o'choqqa borib kelaman. Boshim to'ntarilgan cho'yan hovonchadek og'ir, qop-qorong'u, bo'm-bo'sh. Olti oy yashaganim sevimli Istambuljonimni, Feneryoidagi oydinlikni, toza, ozoda, rohatbaxsh ko'shkimizni o'ylardim, lekin ko'z oldimga keltira olmasdim. Ajabo, batalyon markaziga pochta keldimikin? Necha hafta bo'ldi, onamdan xat olmayman. Bu yerning suti-dan sarimsoq hidi keladi. Nonushtaga hammasidan qoqlangan nonni xush ko'raman.
...Tashqarida shovqin ko'tarildi. Qaradim. Pastak bir devor bilan ajratilgan qo'shni bog'chada eshik ochilib, lining ustuniga suyab qo'yilgan taxtalar qulab tushdi. Shu qishloqlik ekanligiga ko'zlarimning ishonishi mumkin bo'lmagan bir qiz. Gavdalik, qo'ng'irsoch, chiroylik, quvvatli bir qiz. Ustunning chap tomonidagi maydonchadan qarab turibdi... Meni ko'rdi. Qochmadi. Hatto tikilib-tikilib qaradi.
Olti oydan buyon bunday go'zalga birinchi marta duch kelib turibman. Lekin naqadar tiniq, jonli, toza, sof bir go'zallik... To'yib-to'yib boqmoqdaman. Va shu xotiralarni yozyapman.
Fevral, 1319 (1904).
"Hayot uyqu boisa, ishq uning ro'yosidur!" Mana - eng buyuk haqiqat. Esim ketdi, g'amim ham ketdi. Jonlandim. Ishtaham ochildi. Kezmoq, tomosha qilmoq istayman. Bugun chiqib qishloqdagi turkcha bilgan bulg'orlar bilan gaplashaman. Inshoolloh, meni bu yerdan olib ketmasalar kerak. Markazga yozdim. "Meni qo'zg'atmang!" - dedim. Endi bekor vaqtlarimni - zotan tamom bekorman - deraza yonida o'tkazaman, G'olibo, devorlardagi yozuvlarga bir necha satr ilova qilaman. Lekin, bu na bir shikoyat, na bir oh bo'ladi! Totli, toza, osuda bir xotira...
Maydonchadagi go'zal, bashang, kelishgan qiz bilan uzoqdan bir sevishish! Uning ismini ham bilmayman. Do'kon egasidan ham, xizmatkoridan ham so'ramadim. So'rashdan nima foyda? Uni bilmasam, faqat yozuvlarimgina meni unga bog'lab qo'ydi. Harbiya maktabining ikkinchi sinfida "Jazo qonuni"ni o'qitgan bir o'qituvchimiz bo'lardi.
- Fazilatli bo'lmoq insonning qo'lida emas. Lekin istasa, nomusli bo'la oladi, bu ixtiyoriy narsadir, - derdi.
Uning fikricha, kim yashirin qilgan ishini ko'pchilik bilib qolgan hisoblab, jazo qonunnornasining moddalarini xotiriga olsa, nomussiz bo'lishdan qutuladi. Lekin fazilat ichdan keladigan bir narsa. Bunga zo'rlik bilan erishmoqqa urinish "riyokorlik" bo'lar edi. Bir kishida fazilat yo bor, yo yo'q. Orzu bilan, iroda bilan unga erishib boimaydi.
Men ushbu deraza oldida, do'konchining isqirt qo'y po'stagi ustida chordana qurgancha, ruhimni tahlil etarkan-man, hech fazilat egasi bo'lmaganimni iztirob bilan his etdim. Chunki... Ha, qanday yomon ftkrlar kelmaydi xayolimga! Bu qizni majburan olib qochmoq! U bilan birga qochmoq! Amerikaga... qayta dunyoga kelgandek, boshqa manzara va boshqa hayotni xayol qilardim! Ortiq na onam, na otam, na uyim, na vatanim qoladi! Demak, men bir day-diman! Butun orzum qochmoq, bandilikdan qutulmoq, vatanni, oilani abadiy tark etmoq. Notanish olislarda birgina muhabbat bilan yashamoq! Lekin ustozimning tavsiyasiga amal qilib, ishtiyoqlarning orzudan amalga aylanishini jazo qonuni moddalari bilan solishtirib chiqsam, o'zimdan uyalib ketaman. Tashvishga ko'milib yotgan zavolli davlatning boshiga bir bulg'or qizini olib qochib, yangi mushkulot ortmoq! Ish beradigan, vatanga xizmat qiladigan chog'imda qo'shinni tark etmoq, jangdan, to'qnashuvdan, harbdan qochmoq! Tabiiy bir o'qqa uchib qulamoq yoxud bir pastkash kabi kasalxonalarda surinmoq, tahqirga uchramaslik uchun mamlakatimga ham qaytmaslik. Sevikli onam ko'z yoshlariga g'arq bo'lib, mening xayolim bilan o'ladi. Otam yaqinlari, do'stlari oldida mening xiyonatimdan yuzi shuvut. Hech kimning yuziga qaray olmaydi.
Bularni o'ylarkanman, ko'zimni maydonchadan olaman. Qop-qora o'choq ichida chirsillab yonayotgan olov xayolimni o'z og'ushiga tortadi. Ha, nomusli bo'lmoq insonning o'z qo'lida! Mana, men ham na qizni olib qochaman, na uning ismini bilishga harakat qilaman. Hatto yuziga boqmayman! Lekin bularning hammasini o'ylab o'tirmay, muhokamasiz qilolsam edi. Nega menda axloqning asosi bo'lgan fazilat yo'q? Nechun doimo urmoq, majaqlamoq, parchalamoq, qochmoq, qarshi bormoq, o'ldirmoq, isyon etmoq istagiga moyillik bilan yashayman? Ilk tarbiyam ta'sirimi? Chunki bolaligim tartibsiz kechdi. Salkam yo'lto'sarlar bo'lgan bir to'da odamlar ichida o'sib ulg'aydim.
Istambul, oh, bu qadar sevganim go'zal Istanbul, maktablar, boy kibor aqrabolaming nazokatlari borlig'imga g'oyat katta kuch va quvvat baxsh etgan! Arkoni harb tabaqasiga qo'shilib ketishimning sababi ham qattiqqo'lligim... Bir do'stimni o'lasi qilib urganman. Aybdorligim ma'lum bo'lib qoldi. Qamoqda yotib chiqdim. Axloqim tamom bo'ldi. Butun umidlarim bo'shga chiqdi.
Lekin mana bu go'zal xonim unga qaramaganimga, orqamni o'girib olganimga jahl qilyapti. Meni deraza oldida ko'rishi bilan ovozi boricha qo'shiq aytib qichqiradi:
Nash, nash,
 Charigrat nash.
 Raz-dva-tri...
Fevral, 1319 (1904).
Men... qaroqchi ushlaydigan, qaroqchilarga doir xabarlar to'plashga mas'ul yosh zobit nimalarni o'ylab, nimalar bilan shug'ullanib, nimalarni yozib yuribman. Ha, maydonchadagi qiz bilan ishni gullatib yubordik. Men ortiq sovuqqa, izg'iringa parvo qilmadim. Derazaning oynasini ochib qo'ydim. Qiz yayrab ketdi... Menga g'alati-g'alati qarab kula boshladi. Qo'li bilan men ma'nosini tushunmagan ishoratlar qilardi...
Fevral, 1319 (1904).
Aytgan qo'shig'i naqadar fuzun, qanchalar g'alayonli! Shubhasiz, bir ishq qo'shig'i! Men birgina naqarotining so'zlarini o'rgana oldim: Nash, nash, Charigrat nash...
Moviy otash ko'zlarini menga tikkancha bu naqarotni takrorlar ekan, qo'lidagi ilmaklarini1 to'qiyotgan paypog'i ichi-ga soldi-da, ingichka barmoqlari bilan, go'yo ko'rinmas bir qalbni siqmoqchi bo'lib, shaylanib turgan yarim yumilgan kuchli ayol barmoqlarini qo'shiq ohangiga moslab maydon panjarasiga urardi:
Nash, nash, Charigrat nash...
"Nash"lar shunchalar ehtirosli, shunchalar jonli, shunchalar oshiqona, shunchalar qizg'in ediki... Ular go'yo ruhdan ham teranroq bir yerdan kelar edi. Go'yo koinot qa'rida aks-sado topgandek. Kim bilsin, bu "nash" nima degani? Menga tikilib takrorlashiga qaraganda, bir xitob bo'lishi kerak. "Seni juda sevaman, sening uchun jonimni beraman!" - degani bo'lsa kerak. Yo bo'lmasa shularga yaqin bir narsa! Necha marta bo'linmamdagi bulg'orcha biladigan ishtillik2 Husni o'nboshini chaqirib so'rash aqlimga keldi. Lekin bu o'nboshi - shaytoni la'inning o'zginasi... Unga ishqiy qo'shiqni tarjima qildirsam, tamom, haddidan oshadi. U yog'i nima bo'ladi? Bu hayajonli qo'shiqning men yodlamagan boshqa bandlaridan, qulog'imga uncha begona bo'lmagan, "Bolqon, Shipka, Maritsa" so'zlari eshitildi. Har holda rus yoki italyan musiqasidan olingan bir narsa bo'lmasa kerak. Qo'shiqni xayolimda taxminan shunday tarjima qilaman:
Seni juda sevaman, Seni juda sevaman.
 Bolqonlardan, Shipkadan Oshib keldim yoningga.
 Ko 'g, Maritsa bo 'lolmas To 'siq men ing u o Tunga.
 Seni juda sevaman, Seni juda sevaman.
Bulg'orehani rostdan biladigandek, so'zlarini birma-bir turkchaga tarjima qilganim kabi ichimda bir ishonch bor. U bulg'orcha:
 Nash, nash,
Charigrat nash...
1	Ilnvvklar- to'qishda foydalaniladigan asbob.
2	Ishiil - joy nomi. 
dey chaqirmoqqa boshlarkan, men ham taxminan qilgan tarjjmamni uning ohangiga moslab, g'o'ng'illayman. Bu qanday totli, qanday ehtirosli oshiqlik bo'ldi. Uzoqdan uzoqqa...
8-mart, 1319 (1904).
Bugun Pirbelichega1 qaytmoq uchun batalyon qo'mondonligidan buyruq oldim. Kelgan pochta ma'lumotlaridan bildimki, Monastirga3 ketyapmiz. Alvido, ey hanuz ismini bil-maganim, lekin ruhini anglaganim go'zal qiz! Bir oy bu qadar tez o'tdi. Hech bo'lmaganda uzoqdan, mayli, u xayoliy bir ishq bo'lsin, sezmaganlar naqadar badbaxtdirlar! Hayot achchiq bir dori... Ishq unga aralashtirilgan bir shakar! Bu dorini shakarsiz ichmoqchi bo'lganlarning holiga voy! Ikki oydirki, najotsiz to'lg'onaman. Olis kelajak orzulari dimo-g'imni to'ldiradi, rohatimni oladi. O'n besh metrlik bir masofadan durbinim bilan eng nozik nuqtalarigacha kuzatganim bu jonli haykal ruhimda qiyomatlar yasadi. Kunlarning, soatlar-ning qanday o'tganini sezmagan edim. Endi bu yerga kecha kelgandekman.
Bir oy davomida uch martagina tashqari chiqdim. Bu ham askarlarga oziq-ovqat olish uchun. Qaysi xonada bo'lmay, kasalimga bahona topardim. Yordamchimga oqshom tanbeh berib:
- Kechasi yotganda derazangizni yaxshilab berkiting. Shamollab qolasiz. Bir marta derazani ochgan edim, tumov-puchqoqdan bo'shamayman!
Yolg'on gapirmoqda edim. Bir oy davomida kunduzlari derazani hech bir berkitmadim. Xona ichida shinelimni kiyib o'tirdim.
Ertaga tushlik oldidan yo'lga chiqamiz. Yordamchimga tayyorgarlik ko'rishni buyurdim. Bu oxirgi kecha... Mendan oldin kelib-ketganlarning devordagi yozuvlariga men ham bir narsalar ilova qilarman. Ammo nimani? Buni hali bilmayman.
"Nash, nash, Charigrat nash..."
Bu satrlarni qog'ozga tushirar ekanman, u go'zal ma'sum muhabbatimizning mushtarak nag'masini takror etardi. Ajabo, mening ertaga ketishimni, uni abadiyan ko'rmaydigan bo'lib ketishimni bilsa... Bir oydir, bu ishq faryodini, bu tog'larning
Pirbeliche - joy nomi. Monaslir - joy nomi. pokiza shamollari singari kuchli va muazzam faryodini barobar tingladik.
... Erta ketish oldidan unga "bir yodgor" qoldirmoq istayman. Chemodanimda ochilmagan kichkina bir shisha atir bor. Shuni berib yuboraman. Lekin kim orqali? Uy egasi mayxonachi nihoyatda mutaassib! Balki xizmatkorini ko'ndirarman. Yo'lga chiqishdan o'n daqiqa oldin berib yuboraman. Qishloqdan chiqqanimda, yo bo'lmasa, chiqqanimdan so'rtg hadyani oladi. Na qaytarib yubora oladi, na tashakkur...
Devorga lotin harflari bilan bir oydan buyon birgalikda aytayotgan qo'shig'imizning naqarotini yozdim. Bir kuni men kabi bu yozuvlarni o'qiydiganlar ichida biror bulg'orcha biladigani bo'lsa, bu yerda ishq mojarosi yotganini anglar. Zotan, boshqa nima yozmay, ruhimning sarguzashtini ushbu to'rt so'zday ifoda etolmas:
"Nash, nash, Charigrat nash...".
   11-mart, 1319 (1904), Pirbeliche.
Babinadan erta tongda otlandik. Askarlarni yo'qlama qildim. Ovqatlarini yedirdim. Soat to'rtda hammani yo'lga chiqardim.
-	Sekin-sekin boravering. Men orqangizdan yetib olaman, - dedim. Minadigan va ko'rpa-to'shagim, chamadonim
yuklangan ot bilan mayxona ro'parasiga keldim. Xizmatchi
bilan otlarga qaraydigan qurolli bir kishidan bo'lak hech kim
qolmagan. Mayxonachi bilan hisob-kitobni qildim. Derazaga
keldim. Maydonchada qiz yo'q edi.
Nash, nash,Charigrat nash..., - deb hushtak chala boshladim, ko'rin-madi. Bu naqarotni o'n martacha takrorlagandirman. Mayxonachining yugurdagi ichkari kirdi. Pastdan xo'jayin yuboribdi, yordam berish uchun... Chamadonim bilan ko'rpa-to'shagimni yelkasiga ortdim.
-	Yana kel! - dedim.
Atirni olib qo'ygandim. Bola kelishi bilan qo'lidan tutdim. Derazaning chetiga boshladim. Kelib-ketgan askarlar bilan oldi-berdi qilaverib, turkchani biroz tushunadigan bo'lib qol-gan edi. Maydonchali uyni ko'rsatdim, so'radim.
-Shu yerda bir qiz bor, bilasanmi? - Uzun va katta
yog'lik sochli boshini tebratdi.
-Rada, - deya kuldi.
-Radami? Na.
-Barakalla, mana senga bir cheyrek1! Bilasan, men ketyapman. Unga ko'pdan ko'p salom ayt. Bu shishani berib qo'y.
-Xo'p-xo'p...
-Lekin, to'g'risini ayt. Keyin bermaganingni bilsam, seni chatoq qilaman.
-Yo'q, beraman.
-Yaxshi, albatta, ber.
Meni xotirjam qilmoq uchun oriq qo'llari bilan bir xoch2 chiqardi.
-	Albatta, beraman, - deya boshini yana bir silkitib qo'ydi-da, chiqib ketdi. Egilib etiklarimga poshnalik (shpor) taqardirn. Tasodifan xayrlashuv rasmini ado qilmoq fikri bilan
keksa mayxonachi ichkari kirdi.
Bir oydan buyon xonamga birinchi marta kirishi. Men tik turgan edim, o'choqning chetiga betakalluf cho'kdi. Mendan juda mamnun edi. U bilan muomalamiz o'zi qiziq edi. Shunchaki gapni ulash uchun so'radim:

-Soat necha?
-Beshdan o'tyapti.
-Yuklar ortildimi? Men tayyorman.
-Lekin havo yomon.
-Nima qilamiz, buyruq shu, xo'jayin.
Rada bilan vidolashish uchun ortiq qololmas edim. Butunlay ketadigan kunim bunday yo'qolib qolishi g'alati edi. Takror so'radim:
-Taqsir, bugun biror bayram bormi?
-Yo'q.
Ajabo, qayoqqa ketgan bo'lsa? Quloqlarimda qo'shig'ining naqaroti sado beradi. Xayolan tarjima etganim bu o'ynoqi ishq nashidasining so'zlarini ketayotgan paytim shu qariyaga tarjima ettirmoq fikri birdan miyamga urildi.
Mayxona xo'jayini bir vaqtlar shaharda turganligi uchun turkchani bilar edi. Ushbu qo'shiqning bulg'orchasi bilan turkchasini daftarimga bir xotira sifatida yozib olmoqchi bo'ldim.
-	"Nash, nash, Charigrat nash..." nima degani, xo'jayin?
Cholning nafas olishi tezlashdi. Kichik, so'nik ko'zlari
porladi. Kirlanib ketgan bir taxta parchasiga o'xshagan kir qo'lini bir narsaga e'tiroz bildirayotgandek havoga ko'tardi:
Cheyrek - chorak, lurkcha pul miqdori. Xoch - xrislianlik belgisi. -	Xudo saqlasin, - dedi, - bizning qishlog'imizda hech
kirn bunday demaydi. Biz buni qabul etmaymiz.
Tushunmadim. Takror so'radim.
-Nega?
-Biz qabul qilmaymiz. Bu yerning barcha aholisi insofli
kishilar.
Yana anglamadim. Yirik bir muhabbat nashidasi deb o'ylaganim bu latif qo'shiqning, ajabo, uyat, ayb, nomusga zid keluvchi yomon bir so'zlari bormidi?
Derazaning tashqarisini ko'rsatib:
-Shu qo'shnining qizi qanday, xo'jayin? - dedim.
-Qaysi bin?
-Rada.
-	Uni bilmayman, lekin otasi yaxshi odam emas.
Cherkovda  pop  edi.  Bir kuni  harbiyga  ketib  qoldi.
Velmefcheda1 o'ldi...
Xayolimda:
Seni sevaman...
Seni sevaman...
deb tarjima qilganim "Nash, nash, Charigrat nash..."ning ma'nosi, shunchalik uyatli edimi, hu odam nomusga zid hisoblayaptimi? "Uyat so'z bo'lsayam, ayting, azizim, zarari yo'q, xo'pmi?" - dedim holi-joniga qo'ymay.
Qiziqishim ortib borar edi. Qariya o'ng'aysizlanar, turkcha so'z topolmay qiynalardi.
-Ha, ayting, "Nash, nash" nima degani?
-Anaqa... afandim...
-Nima u?..
-"Bizniki bo'lajak, bizniki bo'lajak!" - degani.
-Nima bizniki bo'lajak?
-Anavi...
-Nima narsa, azizim, ayt..., - deya qiziqdim. Qariya qizarib-bo'zarib ketdi. Terlaganday bo'lib, peshonasini kaftining orqasi bilan artdi. Yerga qaragancha tutila-tutila:
-Cha... Charigrat! - dedi.
-Charigrat nima?
-Istanbul.
-...Shunday yomon bo'ldimki, hech narsa deya olmay qoldim. Is bosgan shiftga qaragancha shinelimning tugmalari-ni o'tkaza boshladim. Jahlim chiqib, oqarib ketganimni,
 Velniefche - joy nomi. 
muzlab borayotganimni ko'rgan qariya ham o'lim hukmini eshitayotgan gunohkordek qo'rqa-pisa o'rnidan turdi. Nima deyishimni ham, nima qilishimni ham bilmasdim.
Bizniki bo'lajak, bizniki bo'lajak,
 Istanbul bizniki bo'lajak...
Yuragim yirtilib ketgudek zirqiraydi. Tizzalarim og'riydi. Bilaklarim ustida go'yo chumolilar yuradi. Lablarim, yanoqlarim titray boshladi. Mayxonachi qo'rqqanidan yuzimga qaray olmaydi. Chayqalgancha eshik tomon yurdim. Qorong'i zinadan tushar ekanman, ruhimga, vijdonimga kutilmaganda kelib tekkan bir qamchining kishini nobud etuvchi shartillagan ovozini endi aniq-tiniq eshitayotgandek edim:
Nash, nash, Charigrat nash...
Ha, hech shubhasiz, u men ahmoq, o'zidan boshqa narsani o'ylamaydigan, tushunmaydigan go'rso'xta yosh zobitning hadyasini olgan edi. U maydonchadan birgina menga emas, butun millatimga qaratilgan jasur, metin, azmkor kufri bilan tashakkur bildirardi.
Do'kondan zo'rg'a chiqdim. Mayxonachining gaplari qulog'imga kirmas edi. Havo juda buzuq edi. To'ngdiruvchi, muzday kesuvchi bir shamol esardi. Boshim qizib, vujudim yonardi.
Shinel va kitelimning tugmalarini yechib yubordim. Bosh kiyimimni orqaga tashladim. Tik yo'llardan, tor jarlardan, sokin o'rmonlardan yurdim. Yuklarim ortda qolib ketdi. Bo'linmaga yetishdim. Ulardan ham o'tib ketdim. Oh, bu tanho, bu qush uchmas o'rmonlar ichida koshki biror partizanga duch kelsam edi. Koshki, meni o'ldirsalar edi. O'zimga bo'lgan nafratimdan, vijdon azobidan vujudim erib borar edi.
Begali Qosimov tarjimasi

Shavkat Rahmon 
 (1950-1996)
XX asr o'zbek she'riyatining o'ziga xos vakili, ulkan millatsevar shoir Shavkat Rahmon 1950-yilning 12-sentabrida O'sh shahrida tug'ilgan. Shoirning otasi Rahmonberdi asli Shahrixon tumanidagi Saroy qishlog'idan bo'lib, taqdirning taqozosi bilan O'sh shahriga kelib, muqim turib qolgandi. Onasi Oftobxon ham shahrixonlik edi. Shavkat Rahmonning otasi ham, onasi ham savdo ishlari bilan shug'ullanishardi, Ular erta ko'klamdan to kech kuzga qadar Pomir tog'i etaklaridagi Sarmo'g'ul yaylovlarida mol-qo'y boqadigan chorvadorlarni kerakli tovarlar bilan ta'minla-ganlar. Ota-ona uzoq tog' yaylovlarida haftalab qolib ketishar, uydagi barcha yumushlar tirishqoq va xayolchan Shavkatning zimmasida bo'lardi.
Bolalikdan tinib-tinchimas, baquvvat va g'ayratli Shavkat har jihatdan mustaqil bo'lishga intilardi, O'n uch yoshida ta'til chog'i g'isht zavodiga ishga kiradi. G'isht quyishni o'rganib olgach, kelasi yili hovlidagi pastqam eski devorlarni buzib, o'rniga oldida ochiq ayvoni bo'lgan ikki xonali uy quradi. Oradan o'n yillar o'tib, ayni shu uyga ayoli - Manzura kelin bo'lib tushadi. Shuningdek, Shavkat hovlidagi tomorqaga turli-tuman ko'chatlar ekishni yoqtirardi. 1966-yiIda Shavkat o'rta maktabni bitiradi. Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti)ning filologiya fakultetiga ketma-ket ikki yil hujijat topshiradi. Lekin tanlovdan o'tolmaydi. O'zbekiston poytaxtida o'qish orzusiga erisha olmagan Shavkat O'sh viloyati gazetasida harf teruvchi, so'ng musahhih bo'lib ishlaydi. Bu gazetada o'sha paytlari ancha tanilib qolgan shoir, dilkash va samimiy inson Tursunboy Adashboy ishlardi. Shavkat Rahmon u bilan tani-shib qoladi va bitganlarini ko'rsatadi. Tortinchoq, qaysar, indamas bu iste'dodli yigitchaning she'rlari shu tariqa viloyat gazetasi sahifalarida birin-ketin bosila boshlaydi.
Shunday kunlarning birida matbuotda Moskvadagi Adabiyot institutiga ijodiy tanlov e'lon qilinadi. Toshkentdagi universitetga kirolmay, o'z yog'iga o'zi qovrilib yurgan, she'riyatga doir barcha kitoblarni o'qishga intiladigan Shavkat do'stlari yordamida she'rlarini rus tiliga o'zi qoralama tarjima qilib, tanlovga jo'natib yuboradi. Oradan ma'lum vaqt o'tgach: "Siz ijodiy tanlovdan o'tdingiz, tezda Moskvaga yetib keling", - degan mazmunda telegramma oladi. Begona shaharga borib, kirish imtihonlarini ham yaxshi topshirgan Shavkat Adabiyot instituti talabasi bo'ladi. U yerda tengdoshlari Halima Xudoyberdiyeva, Murod Muhammad Do'st, Sobit Madaliyev kabi o'zbek adabiyotining bo'lajak mashhur adiblari bilan yonma-yon saboq oladi.
1975-yilda Moskvadagi tahsilni tamomlagan Shavkat Rahmon Toshkentga keladi. U bir qator nashriyotlarda muharrirlik qiladi. Deyarli hamisha qizg'in ijod bilan mashg'ul bo'lgan talabchan shoir shu yillarda "Rangin lahzalar" (1978), "Yurak qirralari" (1981), "Ochiq kunlar" (1984), "Gullayotgan tosh" (1985), "Uyg'oq tog'lar" (1986), "Hulvo" (1987) singari she'riy kitoblarni chop ettirdi.
Dunyo sheViyatidagi eng yangi va ijobiy jihatlarni milliy she'riyatimizga kiritish yo'lida izlangan Shavkat Rahmon 1979-yilda atoqli ispan shoiri Federiko Garsia Lorka she'rlari-dan iborat kitobni rus tilidan o'zbekchaga ag'darib, "Say-lanma" nomi bilan chop ettirdi. Otashnafas shoir she'riyatiga oshiq bo'lib qolgan Shavkat Rahmon atay ispan tilini o'rgana-di, 1986-yilda Ispaniyada ijodiy safarda bo'lib, Lorka she'rlarini bevosita ispanchadan o'zbekchaga o'giradi. 1989-yilda Lorkaning "Eng qayg'uli shodlik" she'riy kitobi shu tariqa o'zbek tilida nashr etiladi. 1996-yilda shoirga "O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan madaniyat xodimi" unvoni berildi.
Shoir Shavkat Rahmon nafaqat o'z she'riga, balki tarjimalariga ham g'oyat ulkan mas'uliyat bilan yondashar, har qanday badiiy asarning quruq gap yoki chiroyli zamzama emas, balki chinakam JASORAT ekaniga ishonardi. Uning e'tiqodi bo'yicha asl qalamkash "jasorat so'zining tarjimoni" bo'lishi kerak:
   Nahot, she 'rhr aytdim
   bo 'shliqqa qarab,
   nahotki, sovhldi olov so'zlarim,
nahotki, haq bo'lsa, el-u yurt asli
   quruq so 'zlar degan gumroh do 'stlarim ?
Shavkat Rahmon o'z kayfiyatlarinigina tasvir etish bilan kifoyalanadigan shoirlar sirasidan emasdi. U hamisha millat dardini, xalqining armonlarini ifodalashga intilardi. Chunki u o'z taqdirini, hayotini millatining hayoti va taqdiridan ayri tasavvur etmasdi. U har bir millatdoshining ko'ngil mulkiga kirib borishni orzu qilib, shu yo'lda tinimsiz dard chekib yashagan shoir edi. "Bir qo'shiq bo'laman daryoday yurakning eng chuqur yerida", - deya orzu qilgan shoir hamisha chin, asl va samimiy tuyg'ularni beqiyos badiiy kenglikda o'ta kuyunchaklik bilan kuyladi:
  Zulfiqor ruh kerak,
  kerak chin yog'du,
chin ishq yolqinlari bag'rimga to'lsin,
jisrnimni toblasin faqat chin og'riq,
   chechaklar qop-qora bo'lsa-da, bo'lsin.
Shavkat Rahmon qisqa umr kechirdi. U 1996-yilning 2-oktabrida uzoq davom etgan og'ir kasallikdan vafot etdi. U Toshkent shahridagi Yalang'och qabristoniga dam etilgan. Vafotidan so'ng shoirning "Saylanma"si (1997) nashr qilindi.
O'sh shahrida shoir tug'ilgan mahallaga hamda shahardagi o'rta maktablardan biriga Shavkat Rahmon nomi berilgan.
Siz otashin millatparvar shoirning g'oyat o'ziga xos va o'tli she'rlaridan ayrimlari bilan tanishasiz.
TURKIYLAK
Qilichin tashladi beklar nihoyat, bosildi tulporlar, tigiar suroni,
Urhoga o'rgangan tillarda oyat, turkiylar tanidi komil Xudoni. 
Qilichlar zangladi... falokat hushyor, turkiylar quvvatin berdi yerlarga. Hiylagar do'stlarday yaqinlashdi yov komillik qidirgan jasur erlarga.
 Ilvasin1 yigitlar, bobur2 yigitlar,sajdaga bosh qo'ydi yovga ters qarab,
 Gullarni kemirib yig'Iadi itlar, buyuk boshni kesdi qilich yaraqlab. 
Turkda bosh qolmadi... qolmadi dovlar,xotin-xalaj qoldi motam ko'tarib, "Bizga tik qarama", - buyurdi yovlar, yovlarga ters qarab yashadi bari.
 Talandi samoviy tulpor uyuri, talandi zarlari, zeb-u zabari,
"Ters qarab o'ling", - deb yovlar buyurdi, yovlarga ters qarab jon berdi bari.
 Lahadga kirdilar o'zlarin qarg'ab, qolmadi arabiy, turkiy xatlari.
"Tug'ingiz, - dedi yov, - teskari qarab", yovlarga ters qarab tug'ildi bari.
Tug'ildi, tug'ildi, tug'ildi qullar, qirqida qirqilgan - imdodga muhtoj, 
Yovlarga ters qarab itlarday hurar,
Ilvasin - qarchig'aysimon yirtqich qush.
Bobur - yo'lbars. bir-biriga dushman, bir-biridan koj1.
Jo'mardlar qirilgan Turonzaminda do'zaxiy tajriba pallasin ko'rdim: 
Eshshak suvrati bor qay bir qavmda, qay birida to'ng'iz kallasin ko'rdim.
 Bu holda buvaklar bo'g'ilib o'lar, qul Bilol ezilib yig'lar falakda... 
O'zlarin yondirar borliqdan to'ygan Badaxshon la'liday asl malaklar.
 Mo'minlar besh bora Allohni eslar sajdaga bosh qo'yib jallod toshiga.
 O'grilib sal ortga qarayin desa, boshiga uradar, faqat boshiga.
Bormi er yigitlar, bormi er qizlar, 
Bormi gul bag'ringda jo'mard nolalar,
Bormi bul tufroqda o'zligin izlab,
Osmon-u falakka yetgan bolalar.
Bor bo'lsa, alarga yetkarib qo'ying,
Bir boshga bir o'lim demagan ermas,
Shahidlar o'lmaydi, bir qarab tuying:
Yovga ters qaragan musulmon emas!
Yovga ters qaragan musulmon emas!
Yovga ters qaragan musulmon emas!
Yovga ters qaragan musulmon emas!
Yovga ters qaragan musulmon emas!
She'rning birinchi besh qatorida ilgari surilayotgan fikr va ifodalangan ruhiy holatni ilg'ab olishga urining. Butun tarixi mobaynida jangovorligi, yovqurligi bilan nom qozongan turkiylaming asl fazilatlaridan mahrum bo'lganligi ifodalangan "llvasin yigitlar, bobur yigitlar, sajdaga bosh
Koj - teskari, o'jar, qaysar 
TUNGI MANZARA
O'rmonlar jim, yig'lamas shamol, soy sayramas, baqalar jimdir. 
Ingroqlarga to'lib ketgan tun - g'amgin qo'shiq aytadi kimdir.
Otim o'lgan, qilichim singan, majaqlangan sovut, qalqonim, 
Kim tashladi meni bu chohga, qayda qoldi yorug' osmonim!
Qayerdaman, qayga borarman, qora zindon naqadar chuqur, 
faqat toqning burjidagi oy - tuynukchadan tushar xira nur.
Barcha azob kamlik qilganday soy sayramas, baqalar jimdir, 
go'yo mazax qilganday goh-goh yopib turar tuynukni kimdir...
TONG OCHAR KO'ZLARIN...
Tong ochar ko'zlarin erinib, sevinchdan yig'laydi qiyoqlar, 
chechaklar jilmayar sevinib, shamolda cho'milar giyohlar.
O'ynoqi shu'lalar - bolalar jimgina tarqalar sayxonga, 
o'rgimchak to'qiydi tolalar, xonqizi boradi mehmonga.
Qurbaqa varaqlar bayozin, guldan bol so'radi arilar, 
Chigirtka qayraydi ovozin, parvozda ninachi - parilar.
Chumoli, mehnatkash chumoli, kuyinma, atrofga bir qara. 
Maysalar, oh, qanday himoli1, dunyoni qilma ko'p masxara.
Himoli - jalb etuvchi, chiroyli. 
OY SINIG'I
Oy sinig'i to'la suvloqqa sharsharaday quyilar yollar. 
Bu yollarni silar mehribon shabadalar - ma'yus ayollar.
Ko'k yollarin suvga botirib ne zamonki suv ichar otlar. 
Atrofdagi ko'm-ko'k adirlar - o'tovlarda botirlar yotar...
Biroq tunda o't-maysalarga to'kiladir kimning yoshlari? 
Nega suvdan bechora otlar ko'tarolmas og'ir boshlarin?
Nima bo'lgan ularga axir yo sehrlab qo'yganmi suvloq? 
Nega jimlik bosgan vohada beg'am uxlar botirlar uzoq?
HAMAL
Erib bitdi poyonsiz qorlar, yana ko'hna zamin tulladi.
 Vodiydagi ulkan o'riklar bir kechada oppoq gulladi.
Oq bulutlar yerga qo'ndimi, mo'jizalar bo'ldimi sodir?
 Oh, naqadar ajoyib tunda oq mash'ala ekilgan vodiy.
Endi safsar kechalarda oq mash'alalar tutib ulug'vor 
Kengliklarda kezar chiroyli kunduzlarni axtarib bahor. 
"Erib bitdi poyonsiz qorlar, yana ko'hna zamin tulladi" tashbehini izohlashga harakat qiling. Yer nega "tulladi" ekan? "Oq bulutlar yerga qo'ndimi, mo'jizalar bo'ldimi sodir?"
savoliga javob bering.
 Qorning oqligi ketib, o'rniga kelgan ikkinchi bir oqlikning manbayi haqida mulohaza qiling.
 She'rdagi: "...oq mash'ala ekilgan vodiy" tashbehi ma'nosini tushuntiring.
 Kechalar rangi "safsar"ligi sababi haqida so'zlang. Axir tun qora bo'lishi kerak-ku?
 She'rning so'nggi bandidagi: "...kengliklarda kezar chiroyli kunduzlami axtarib bahor" timsolini izohlashga urinib ko'ring.
* * *
Jangda o'lgan emas biror bahodir, ban halok bo'lgan xiyonatlardan, toshday uxlaganda to'shlarin ochib yo zahar qo'shilgan ziyofatlardan.
Biror asotirda1 bahodirlarni hattoki yuz boshli ajdar yemagan, ming bir sinoatli yalmog'izlar ham tog'larni o'ynagan devlar yengmagan.
Bari halok bo'lgan xiyonatlardan, bariga orqadan sanchilgan xanjar. Shunday bo'lib kelgan azal-u azal mana shu jafokash, ko'hna Vatanda.
Har gal bahodirlar yiqilar ekan kurakka sanchilgan nomard tig'idan, qayta tirilganday bo'lardi nogoh har bir bolakayning qorachig'ida.
Ishongil, hech qachon seni aldamas sofdil elatlarning asotirlari, birorta bahodir o'lganmas jangda, qo'rqoqlar o'Idirgan bahodirlarni.
1 Asittir - afsonalar, uydirmalar. 
SAVOL
Kim edim-u kim bo'ldim endi, qayga ketar yoshligim, kuchim, isyonlarga, g'azab, nafratga, og'riqlarga to'ladir ichim...
Ko'proq yashab qo'ydim shekilli: oy, kim sayin xotiram og'ir, yetti qavat osmon tepamda, yelkalarim sirqirab og'rir.
Tashladimi yoki bir umr ko'zimga g'am ko'lkalarini, parvardigor, bor bo'lsang agar, ezma o'g'lim yelkalarini.
Kim edim-u kim bo'ldim endi, ko'rib turar quyosh, suv, tuproq. Ko'zlarimdan ko'ra hayotni yelkalarim ko'ribdi ko'proq.
TABIAT LIRIKASI
Lirik turga mansub asarlarda shaxsning ichki tuyg'ulari, hissiyoti, ruhiy kechinmalari, sezimlari asosiy o'rinda bo'ladi. Bu turdagi asarlar uchun hayotda ro'y bergan voqealarni ko'rsatish emas, balki ana shu voqealar tufayti insonda paydo bo'ladigan tuyg'ular tasvirini berish muhim hisoblanadi. Lekin lirik turdagi asarlarning yaratilishida ham hayot hodisalari muhim o'rin tutadi. Negaki, odamning tuyg'ulari o'z-o'zidan junbushga kelavermaydi. Uni muvozanatdan chiqaradigan ijtimoiy, siyosiy, maishiy yoki tabiiy sabab bo'lgandagina kishi-ning hissiyotlar dunyosi harakatga keladi.
Nar qanday inson hamisha tabiat qo'ynida va u tufayli mavjud hamda uning shaxslik sifatlari tabiat bilan muloqot jarayonida yorqinroq namoyon bo'ladi. Tabiatdagi ilohiy intizom, uning buyuk tartib ichida, buzilmas muntazamlikda mavjudligi, tabiatning beadad qudrati, adoqsiz go'zalligi har qanday odamda, ayniqsa, ta'sirchan qalbga ega shoirlarda hissiyot uyg'otishi aniq.
Aytish kerakki, lirik asarlarda tabiat nechog'liq keng tasvirlanmasin, u hamisha vosita darajasida qoladi. Inson va uning ruhiyatini ko'rsatish esa maqsad martabasida bo'ladi. Shu jihatdan Shavkat Rahmon she'rlari diqqatga sazovordir.
Uning she'rlaridagi tabiat tasviri link qahramon kayfiyatiga bog'liq ravishda turli maqsadlarga xizmat qiladi. Chunonchi, "Tungi manzara" she'rida tabiatning kishi ruhiyatida mahzunlik uyg'otgan holati "Tong ochar ko'zlarin" she'rida yengil hissiyotlar, nekbin ruhiy manzaralar ifodasiga sabab bo'ladi. Shoirning "Oy sinig'i" va "Hamal" she'rlari ham tabiat ko'rinishlari tasviriga bag'ishlangan. Lekin bularning birortasida ham shoir tabiat manzarasini, uning betakror holatini aks ettirish bilangina kifoyalanmagan. Chunki asl shoir tabiat orqali inson shaxsini tadqiq etishni ko'zda tutadi. Shuning uchun ham suvloqda chanqog'ini qondirayotgan "otlar", sevinchdan yig'layotgan qiyoqlar, ovozini qayrayotgan chigirtka va bosh ko'tarmay mehnat qilishi bilan dunyoni masxaralayotgan chumoli timsollari, aslida, lirik qahramonning murakkab, o'ziga xos, tushuntirib berish mushkul bo'lgan ma'naviy olamining chigal manzaralaridir.
Shukur Xolmirzayev 
(1940 - yilda tug'ilgan)
Shukur Xolmirzayev zamonaviy o'zbek nasrining zabardast vakillaridan biridir. U adabiyot maydoniga 1950-yillarning oxirida kirib keldi. Dastlabki asarlaridan boshlab hayotning o'ziga yaqin va tanish jihatlarini qalamga oldi, tasvirda samimiylikka intildi, qahramonlar ruhiy olami tahliliga alohida e'tibor berdi.
Sh. Xolmirzayev 1940-yilning 24-martida Surxondaryo viloyatida, Boysun tumanidagi Shahidlar guzarida dunyoga keldi. Otasi Fayzulla Xolmirza o'g'li asli Bulung'urdan bo'lib, sho'rolar tuzumining dastlabki davrida yuqori lavozimlarda ishlagan. Millatning asl farzandlari qatag'on qilingan 1937-1938-yillarda sho'rolar xurujidan qochib, Boysunga ketishga majbur bo'lgan. Bu yurtda bo'lajak adibning onasiga uylanadi. O'sha yerda tuman gazetasiga muharrirlik qiladi. Lekin u qonsiragan sho'ro hukumati changalidan qutula olmaydi. 1940-yilning o'rtalarida sho'ro hukumati tomonidan qamoqqa olingan Fayzulla Xolmirza o'g'li sovug'i qahrli Magadan o'rmonlarida og'ir mehnatdan sillasi qurib, 1944-yilda vafot etadi. Bo'lajak yozuvchining onasi ham ishchan va o'ziga yarasha ma'lumotli ayol edi. Shu bois u uzoq yillar tuman miqyosidagi rahbarlik lavozimlarida ishlab keldi. Shukur Xolmirzayev Boysundagi o'rta maktabni tugatgach, 1958-yilda Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti)ning filologiya fakultetiga o'qishga lcirdi va uni 1962-yilda bitirdi. Shundan so'ng Toshkentdagi bir qator nashriyot va gazeta-jurnallar tahririyatlarida mehnat qildi.
Shukur Xolmirzayev juda erta ijod qila boshladi. Uning dastlabki kitoblari talabalik vaqtida chop etildi. Adib "Oq otli" deb ataluvchi birinchi qissasi bilanoq, o'quvchilar e'tiborini qozondi, "To'lqinlar" qissasi esa mashhur yozuvchi Abdulla Qahhor tahsiniga sazovor bo'ldi. Sh.Xolmirzayev ilk qadamlaridanoq adabiyotga o'ziga xos ovoz, o'zgacha tasvir usuli va alohida badiiy idrokka ega yozuvchi kirib kelganligini ko'rsatdi.
Sh.Xolmirzayevning "Oq otli" (1962), "To'lqinlar" (1963), "O'n sakkizga kirmagan kim bor" (1964), "Taqdir bashorati" (1968), "Yoilar, yo'ldoshlar" (1973), "Yur, togiarga ketamiz" (1976), "Cho'loq turna" (1978), "Tuproq ko'chalar" (1978), "Qush tili" (1982), "Qahramonning so'nggi kunlari" (1984), "Tog'larga qor tushdi" (1986), "Abdulla Nabi o'g'lining so'nggi kunlari" (1983), "Esiz, Eshniyoz!" (1988), "Bulut to'sgan oy" (1997) kabi hikoya va qissalari o'quvchilar e'tiborini qozongan. Adibning "So'nggi bekat" (1976), "Qil ko'prik" (1984), "Yo'lovchi" (1987), "Olabo'ji" (1991), "Dinozavr" (1996) asarlari o'zbek romanchiligi taraqqiyotida o'ziga xos o'rin tutadi. Yozuvchi 1987-yilda "Qora kamar" dramasini yozdi. Inson taqdiri butun fojiaviy ko'lami bilan aks ettirilgan bu drama adabiyotimizda muhim o'rin tutadi. Asarda yolg'on e'tiqod insonlarni qay kunlarga solishi va e'tiqodsizlik millatni qanchalar tubanlashtirishi mumkinligi yorqin obrazlar orqali haqqoniy aks ettiriladi.
Dramaning bosh qahramoni Xurrambek - millat ozodligi uchun boshini tikkan shaxs. Lekin e'tiqodsiz odamlar tomoshabin bo'lib turadilar, Abdulla Nabiyevga o'xshab yolg'on e'tiqodga aldanganlar esa unga qarshi kurashadilar. Xurrambek Vatan mustaqilligi uchun jangga kirgan, lekin vatandoshlari uni bosmachi deb hisoblashadi. Xurrambek - fikr kishisi, yirik va yorqin shaxsiyat egasi. U ezgu niyatlar qil-gan, o'z oldiga pokiza maqsadlar qo'ygan. Ammo millatdosh-larning ma'naviyatsizligi uni qonxo'rga aylantiradi. Qo'rboshining Abdulla Nabiga: "... sening safdoshlaring bir kun kelib yig'Iaydilar! O'sha o'ris yig'latadi... Bosqinchi hech qachon bosib olgan fuqarosi boshini silamaydi! Silasa, aldash uchun silaydi!... Lekin yomon aldangansan, jigar", - deya qilgan alamli nidosi kishining vujudiga titroq soladi. Nafaqat atrofidagilar, yaqinlari, safdoshlari, hatto o'z farzandi ham tushunmagan oriyatli Xurrambekning insoniy iztiroblari asarda g'oyat yuksak badiiy kuch bilan tasvirlangan. Drama Davlat mukofotiga sazovor bo'Idi. 1991-yilda adibga O'zbekiston xalq yozuvchisi unvoni berildi.
Sh. Xolmirzayev birinchi navbatda hikoyanavis sifatida tan olingan yozuvchidir. Adib nasrning bu mo'jaz janrida inson tabiatiga xos ruhiy iztiroblar-u tuyg'ular tovlanishini butun murakkabligi bilan ko'rsata oladi. Uning "Yowoyi gul", "Bahor o'tdi", "Bitiktosh", "Yashil "Niva", "Ozodlik", "O'zbeklar", "Hayot abadiy", "Og'ir tosh ko'chsa", "Ustoz", "Ko'k dengiz", "Tabassum", "Shudring tushgan bedazor", "Xumor" singari o'nlab barkamol hikoyalari bor.
O'ZBEKLAR
... Men bir voqeani aytib beray.
Ikkinchi kursda paxtaga bordik. O'sha Bo'ka rayoniga1. Chetdagi bir kolxozga. Mana shu o'zimizning Surxon vohasi-ga o'xshab ketadigan joylar ekan: har qadamda qiyoqlar o'sgan. Bog'-bog' yosh qamishni tagi bilan o'tqazib qo'ygan-day. Yeri jiqqa ajriqzor. Mol o'tlaydigan, bolalar chillak o'ynaydigan yer-da!
Qadrdon, men uning o'zimga, mana shu ko'ngil qurg'urga yoqqan joyini aytdim: bunaqa joylar yoqadi-da!
Xullas, ana shu ajriqzordan sal o'tgandan keyin qishloqcha boshlanadi. Yigirma-o'ttiz xonadon tursa kerak. Tomlari bari loysuvoq, devorlari guvala. Biz borganda jami tomlarga pichan uyulgan, yomg'ir yog'ib o'tgan payt edi, pichanlar sap-sariq. Ba'zisining ustida yosh bolakaylar o'tirardi.
Bizni ko'rib qiyqirib yuborishdi. Bechoralar... Toshloq ko'chada mashinamiz to'xtadi. O'qituvchilar o'zaro kelishdi-lar. Bizni shu yerdan burib, pastlikka endirib ketishdi.
Bitta brigadirning bitmay qolgan peshayvonli imoratiga joylashadigan bo'ldik. Buyam shunchaki somon suvoq qilingan. Deraza romlari yo'q. Yer zax. Odatdagi... baraklardan2 farqsiz edi. ...Bolalar orasida mendan yoshi ulug'lari ko'p edi: birlari armiyani bitirib kelgan, birlari texnikumni... Biz endi,
Rayon - lotincha "rayon" so'zidan, "tuman" ma'nosini anglatadi.
Bamklar- hasharchilar uchun paxtazoming o'rtasiga quriladigan harbiycha omonat bino.

o'zingiz qatori o'nni bitiriboq, universitetga kira qolgan edik. Shuni aytish kerakki, savod masalasida ham ulardan kam emas, ba'zan balandlik ham qilib qolardik: har qalay o'nni bitirib to'g'ri institutga kirgan bolamiz. Bilimlar hali svejiy1... Bundan tashqari, o'zingizga ma'lum, kamina kutubxonaning, ayniqsa, fundamental2 kutubxonaning faol o'quvchilaridan.
Lekin uyatchanligimiz ham bor. Baribir... qishloqimizda, to'g'risi. Balki "uddalik" bobida ham ancha jo'n edik.
Yo'q? E! Sizni o'sha uyga joylab qo'ysa, nima qilardingiz? Kolxoz idorasidagi bug'altirning xonasidan pechni qo'porib kelarmidingiz? Kelolarmidingiz? Yo'q. Deraza o'rniga nima tutar edingiz? To'l3... Uni qayerdan topardingiz? Ana shunday...
O'rmon degan bir kurskomimiz bor edi. Novcha, oriq yigit. Uch yil universitetga kirolmagan. Sibirga pomidor, piyoz oborib sotgan. Poyezddagi sarguzashtlarini eshitsangiz, hee... Pishiq bolalar-da! Komsorgimiz5 ham Azimjon degan yigit edi. Nuqul Remark bilan Xemingueyni o'qib: "Bizning yozuvchi-larimiz yolg'onchi", - deb yurardi. Men? Albatta unga qarshi turardim!..
Shunday qilib, joylashib oldik. Yerga poxol to'shadik, ustiga chodir yoydik. Keyin ko'rra-to'shakni yozdik.
Choynak, chelak ham topib kelishdi.
Keen bo'lib qolgan edi. Bilasiz, dastlabki kecha uxlash qiyin. Latifa aytishardi bolalar: "Siz ko'rgan o'sha afandi, siz bilgan o'sha afandi..."
Bolalar darhol to'rni, yon tomonlarni egallab olishgani uchun menga eshik og'zidagi joy tekkan edi, bilmadim, kechasi eshik ochilib ketganmi, sahar tursam, burnim bitib qolgan.
Havoda zildek og'ir, qoramtir bulutlar aylanar, lekin etakdagi paxtazor yaqqol ko'zga tashlanar edi. Ikkinchi terimdan chiqqan. Ko'p g'o'zalar barg to'kib, sarg'ayib qolgan.
Ayvon ustuniga suyanib, tomosha qila boshladim: paxtazor chetida tutlar. O'sha tutlar... U yer-bu yerda chug'urchuqlar galasi uchadi. Tutzorning narigi tomonida bo'zrang bir uzun imorat ko'rinardi. Uning oldida bakni6 qaynatishyapti shekilU, karnayidan qizil alanga chiqib qolardi.
1 Svejiy (ruscha) - yangi, umitilmagan ma'nosida. 3 Fundamental - asosiy ma'nosida.
3	To'l - nam o'lkazmaydigan saqichli qalin qora qog'oz.
4	Kurskom - kurs boshlig'i ma'nosida.
5	Komsarg - sho'rolar davridagi yoshlar tashkilolining kichik yetakchisi ko'zda tutilgan.
6	Bak - ko'pchilikka choy qaynatishga moijallangan idish. 

	Keyin, shundoq pastlikdagi paxtazorni bizdan ajratib turgan ariq bo'yidagi yolg'iz kulbaga ko'zim tushdi. Uning ham tomiga pichan bosilgan. Pichan ustida chumchuqlar g'ujg'on: chiriq-chiriq... Ariq bo'yida esa bir qoraqalpoq kursdoshim, ha, o'sha - Saparboy maykachan bo'lib chopib yuribdi.
Bet-qo'lni yuvgani pastga endim.
-Yechin. Yugur. Fizkultura qil! - dedi Sapar.
-E, piskulturam chiqib turibdi, - dedim.
Shunda qarasam, haligi kulba... odam yashaydigan uycha ekan. Men, bilmadim, uni bostirma deb o'ylabmidim, hayron qoldim. Kichkina derazasi bor.
Uychaning oldida esa, bilasizmi nima, o'rmak... o'rmak tikilgan.
Bir ayol katta tayoq bilan gursillatib urib, kalavani qatimlar orasidan u yoq-bu yoqqa otib, sholcha to'qiyapti. Sekin unga yaqin bordim: bu manzara ham bizning ko'ngilga yaqin-da, qadrdon!
Ayol sharpamni sezib, boshidagi gardi ro'molini peshonasiga tushirdi.
-Salom alaykum, hormang, opa! - dedim.
-Keling uka, - dedi u. Xush kepsizlar... Yaxshi joylashib oldinglarmi?
-	Ha, rahmat. Juda-a yaxshi joylashdik... Shu uyda yashaysizlarmi?
-Ha, - dedi u. - Xo'jayin molga ketgan.
-"Molga ketgan!"
-Mol ham boqasizlarmi? - dedim.
-Ha, kolxoz bir otar1 berib qo'ygan.
"Bir otar!" O, Toshkentda bu so'zlarni eshitmaysiz-da, mehribonim. Ana shunday qilib, bularga birdan ko'nglim ilidi.
-Echkimi, qo'ymi? - dedim.
-Aralash.
Qarasam, uychaning narigi tomonida uzun qo'ra bor. Tevaragi shox-shabba bilan o'ralgan. Sekiin o'tdim. Qiy2 hidi... Ha-ha-ha! Qo'raning erganagidan3 qaradim: yetmish-sakson mayda mol sig'arkan... Men nimagadir bu yerlarda ham odamlar faqat paxtani biladi, deb o'ylardim. Endi deng, mol tufayli paxtayam ko'zimga yuz chandon yaxshi ko'rinib ketdi. Buning ustiga havo yumshoq, g'o'zalar yuvilgan, namxush.
1 Otar - bir cho'pon-dioiiq tomonidan boqilishi, bir qo'raga qamalishi mumkin bo'lgan miqdordagi qo'ylar to'dasi.
- Qiy - qo'y tezagi, qumalog'i.
3 Erganak - bino eshigiiiing tepa qismi.

Barglari, poyalari sariq. Ariqchada tiniq, zilol suv oqyapti... O! O'sha paytlar Bo'kadayam suvlar toza bo'lgich edi. Ximikatlar ham kam sepilardi, nazarimda. Lekin men bu tomonlariga e'tibor qilmaganman... Chunki o'zimiz tarafdayam ximikat, suv notoza, ul-bul degan gaplar kam bo'lardi.
Xullas, men Surxonning bir burchagiga kelib qolgan edim.
Shu payt uydan - yotog'imizdan bolalar ham birin-ketin ko'zlarini uqalab, har yoqqa qarab tushib kela boshladi. Ba'zisi Saparga qo'shilib chopishga tushdi. Ba'zilari paxtazorga oralab ketishdi. O'rmon aka o'rmak to'qiyotgan ayolning qoshiga keldi.
-Qalaysiz, opa? Hormang!
-Bor bo'ling, uka... Kelib zap ish qildilaring-da...
-Ha, endi, sizlarga yordam bermasak bo'ladimi? Ko'k choy bormi? Qurug'idan.
-Bor, bor. - Ayol etagini apil-tapil tushirib, taroqni tashlab, kulbaga kirib ketdi. Oyog'ida eski kirza etik, uzun sochlari uchida sochbog'. Rangi o'ngib ketgan ko'ylagi g'ijim. Sal o'tmay bir banka bilan bir parcha gazeta ko'tarib chiqdi. Gazetani O'rmonga berib, ustiga bankani engashtirdi. Bir hovuchlar choy to'kildi, O'rmon:
-Bo'lar, rahmat, - dedi.
-Kerak bo'lsa.,.
-Kerak bo'lsa, yana so'raymiz...
-Bemalol, og'ajon. He, paxta, paxta... Mana, sizlar ham o'qishlarni qoldirib, ota-onalaringni tashlab keldinglar. Baraka topinglar. Rahmat...
-Endi, terish kerak-da! - dedi O'rmon aka... - Ha, paxtaning kilogrammi necha tiyindan?
-Shu, o'n tiyinmi, besh tiyinmi, men ko'pam farqiga bormayman.
-E! Unday bo'lmasa kerak! - dedi O'rmon aka. Keyin kuldi. - Yaznamiz1 bilsalar kerak?
-Ha. U kishi biladilar.
-Yaxshi... Sizlar biron yoqdan kelganmisizlar deyman?
-Yo'-o'q, biz shu yerning odami.
-Bundan boshqa uchastkalaring ham bordir-da?
-Yo'q, og'ajon. Bori shu... Buyam yaxshi. O'zimiz uch jon. Jiyaningiz otasi bilan ketgan... Cho'pon bo'laman deydi. Halizamon kep qoladi. Choyni qayerda ichasizlar?
-Choyni? Hm, bugun endi yotoqda... Keyin yana o'ylab ko'ramiz.
1 Yazna - pochcha.
 Men O'rmon akani hozir qitmir1, suqatoy2 qilib ta'rifla-yotganga o'xshayman. Yo'q, bir hisobda u o'zicha haq edi: bizniyam o'ylardi, harqalay.
Shundan keyin terimga jo'nadik.
Kun chiqib, uyam sarg'ayib nur sochyapti. Biz etaklarni bo'yinga ilib, xuddi oshalolga ketayotgan podachiday boryapmiz. E, do'stim, menga mana shunday kun zarda berib chiqa-yotganda namxush so'qmoqlardan yurish ham yoqadi-da!
Tepangda chug'urchiqlar o'ynaydi. Oyog'ingga ho'l yaproqlar o'ralashadi. Unda-bunda xirmon joylardan bug' ko'tariladi. Ko'rganmisiz? G'o'zaning qavachog'i yonishga mahtal bo'ladi. Uzoq vaqt uyulib yotsa, tutun ham chiqib ketadi.
O'sha kuni terdik. Uyat o'limdan qattiq... El qatori terdim. Lekin burun ochilmadi.
Qaytayotganimizda haligi kulba biqinida qozon qaynayotgan ekan. Endi Azimjon aka qozonga yaqin borib, hidlab ko'rdi-da:
-Osh, - dedi bizga qarab.
-Hu, - dedi O'rmon aka, - qozon kichkina ekan-da.
-Yuring, yuring.
-Shoshmang, ho, xo'jayin!
Uychadan kalovlanib, qotma, qora choponining tirsaklari yirtilib paxtasi oqqan, soqoti o'siq, chuvak yuzli yigit chiqdi. Xuddi o'ngirini bosib oladigandek surilib-shoshib kelib, biz bilan bir-bir ko'rishdi.
-Xush kepsizlar, xush ko'rdik! Qani, uyga marhamat!
-Oldin yuvinib olaylik-chi, - dedi O'rmon aka. - Aytmoqchi, bir ukamizning tomog'i shamollab qopti. Burning ham bitgan-a? - deb so'radi mendan. - Shu, shu... Dori-pori
topiladimi? Medpunktlaring markazda ekan, bu yer - Kamchatka4.
-E, topiladi-da. Dori topiladi! - Yigit etigini qo'lanta yoq kiyib chiqqan ekan, oyog'idan tushib qoladigandek talpanglab uyga kirdi. Keyin bir bog' ituzum5 olib chiqdi.
-Shu bo'ladi, tomoqqa bog'lasalar, - dedi.
-Bo'ldi, bo'ladi! - dedim. - Ozginasi bo'ladi.
1	Qitmir - quv, shum.
2	Suqatoy - ochko'z, nazari past.
3	Oshalol - podachilarning ish haqi o'miga oladigan yeguliklari, oshhalol.
4	Kamchatka - Rossiyaning sharqiy nuqtasidagi yer. Ovloq joylar "olis, odam oyog'i yet-
maydigan" ma'nosida shunday atalgan.
5	Ituzum - mayda qora mevali yovvoyi o'simlik.
- E, ozginani nima qilasan? - dedi O'rmon aka. - Hali yana kerak bo'ladi.
Ituzumni olib yotoqqa keldim. Unga tikilaman: tanish-da bu o'simlik ham! Qadrdon, bizdayam bir momo bo'lgichi edi. Bobomiz bosmachilarning otlariga hashak bergani uchun "xalq dushmani" deb otilib ketgan, undan qolgan o'n bir qursoqni boqaman, deb umrini toq o'tkazgan kampir edi. Ularniyam birin-ketin yaratganiga topshirib, bizning maymoq ota bilan qolgan...
O'sha kampir davolardi shunaqa ituzumlar bilan... tomoqlarimizni. Tildan tersak2 chiqsa, oq gulbo'tani3 quritib-ezib, kukunini separdi. Hech narsa ko'rmagandek bo'lib ketardik.
Omborimizda mana shunday ituzum bog'laridan yog'och qoziqlarga osib qo'yardilar.
Biz ham devordagi bir mixga osib qo'ydik. Keyin mevasidan bir hovuch olib, bo'z etakning chetidan bir parchani yirtib, mevani ezib-ezib tomoqqa ko'tardik.
Ertasi ko'zimiz charaqlab ochilib, terimga chiqib ketdik.
Bizga choy qaynatiladigan bak ortidagi kulbalarning orqasida hududsiz dalalar bor, biz o'sha yoqda paxta terdik. Har joy-har joyda mitti-mitti shiyponchalar qo'qqayib turardi. Yeri zax, devorlari qabarib ketgan, atrofida tuproq o'ynab yotar, unda sichqon-kalamushlarning izlari ko'p edi.
Biz goho o'shanday kulbachalarga kirib dam olardik.
Men, men o'zim o'shanaqa joylarda izg'ishni yaxsh
1	Qursoq - qorin. Bu yerda nonxo'r ma'nosida.
2	Tersak yoki terskan - tilga chiqadigan yara.
3	Gulbo'ta - to'g'risi "gilbo'ta". Ta'msiz mayin tuproq. 

ko'rardim. Shunday shiyponchalarning yaqinidan albatta biron ariq o'tgan bo'lar, uning qirg'oqlaridan qamishlar g'ovlab ko'tarilgan, qamishlar ichida turfa tikanlar qizil, sariq bo'lib gullagan, o'shalarning ham yolg'iz tomoshachisi biz edik.
Ba'zan egatlar ichida tarvuz, qovun palaklari chiqib qolardi. Albatta, bitta-ikkita burishgan, tirishgan tuynak' bo'Iardi. Ammo uni yorib yesangiz mazasi tilni yoradi. E, azizim, menga, bir faqir studentga shunday tuyulgan-da! Bo'lmasa ichi tushgan, ayniy boshlagan tarrakning nimasi shirin? Balli, odam degan munday injiq bo'Imaydi: boriga qanoat qilish kerak...
Terimda esa, hamma vaqt qorningiz to'ygan qo'zining qornidek bo'lmasligi o'zingizga ma'lum... Bir tuyur go'shtu makaron solib qaynatilgan sho'lan sho'rva mana shunday... joningizga tegib ketadi: rahmat.
Hozir paxtani yomonlash, uning mehnatini eng og'ir mehnat deb atash modada. Bir hisobda haqiqatdan ham shunday. Biroq, terim paytidagi romantika!
Tonglarni eslasang! Tuprog'i nam tortgan so'qmoqlarni. Yiroqda arava yo'ldan ko'tarilgan changni, ufqdan endi bosh ko'tarayotgan quyosh yog'dulariga yo'g'rilib, zarrin bir to'zonga aylanib turishlarini eslang! Buning ustiga o'sha payt-da: "Eng ulug' ishni men qilyapman! O'zbekning milliy iftixori uchun kurashyapman!" - deb o'ylab tursangiz. Bitta o'rtog'ingiz o'yinqaroqlik qilib, kamroq paxta tersa, ko'zingizga yov bo'lib ko'rinsa...
Bitta go'zal, nozik qiz ipakdek barmoqlari chanoqlarga tilinib, qoni chiqib, doka bilan bog'lab olib, endi zo'rg'a terayotganini ko'rsangiz: "E, shaharlik oyimqiz! Soyapar-da, soyapar!" - deb ichdan haqorat qilar edingiz.
Ha-da, avvalo, o'zim haqimda gapiryapman! Yo hikoyamni tugatib qo'ya qolaymi?
Mayli...
Rasvo bo'lib, shalabbo bo'lib yotoqqa yetib keldim. Ertasi saharlab turish kerak, terimga chiqish kerak. Yomg'ir, qor - paxtaning oldida kapeyka!2
Kiyim-boshni yuvib, pechga tutib sal-pal quritdim. Keyin bir dono o'rtoqning maslahati bilan: "To'shakda qurib qoladi", deb kiyib yotdik.
Ertasi rasvogarchilik.
- Juda nozik ekansan-da, shoir, - dedi O'rmon aka.
Tuynak - kech luygani uchun pishmay qolgan qovun-tarvuz.
Kapeyka - ruscha "kopeyka" so'zining buzilgani. "Bir tiyin ma'nosida. Nozik, xayolparast odamlarni "shoir" deb atash o'shandan rasm bo'la boshlagan edi.
...Saparboy - haligi qoraqalpoq yigit menga yaqin edi... Shu yigit:
-	Qol, sen uchun ikki fartuk terib beraman, - dedi.
Ikki fartuk paxta - bu olamjahon mehnat! Bu - kamida
ikki-uch ming marta egilib-ko'tarilish degani. Yana qancha mashaqqati bor... Ko'nglim buzulib, unga nima minnatdorchilik bildirishni bilmay qoldim. Boshim aylanar, ichim o'z-o'zidan yonib ketayotgandek edi. Azimjon aka ham peshonamga qo'l qo'yib:
-	Qoling. Mumkin emas. Jon ham kerak, - dedi.
Qarang, odamlar qanday realist.
Qoldim. Bolalar ketishdi. Uyda yotib qolgan bemor uchun ham shart shu edi; u yoq-bu yoqni supurib, tozalab qo'yishi kerak. Birato'la qutulay deb uyni supurdim. Ayvonlarniyam tozaladim. Axlatni imorat orqasiga o'tib to'kib qaytayotgan edim, bir manzarani ko'rib qoldim.
Jo'xoripoya chetida yowoyi supurgi panasida bitta o'n-o'n bir yoshlardagi bolakay qo'lchalarini tizzasiga tirab nari tomonga qarayapti. U yoqda bo'lsa, paxsa devorga taqab to'kilgan somon ostida bir sariq it yotibdi.
Men ham qiziqib, bolaning yoniga bordim. Shunda it g'ingshib, sapchib turdi-da, devordan lippa oshib o'tdi. Saldan so'ng mushtdek kuchukvachchani tishlab, bu yoqqa sakrab o'tdi. Yerga qo'yib yaladi. Yana yotdi.
-	Qiziq-a? - dedim.
Bola cho'chib tushdi. Aft-basharasi kir, telpagining qulog'i peshonasiga tushgan edi.
-	Ha, - dedi u tashvish bilan. - Bu yer ko'cha, opketishadi bolalar... Men bolasini hovliga o'tkazib qo'yaman, bu uyasiga olib o'tadi. U yoq yaxshi-ku? Men xo'rsindim.
-	Ming qilsayam o'zining uyi-da... Sen kimning o'g'lisan? Odamzod qiziq-da, a? lining kimga o'g'il bo'lishini menga nima ahamiyati bor deng?
-Botir cho'ponni, - dedi.
-Ha-a, ordeni bormi?
-	Yo'q, - U g'amgin tortib qoldi. Eshimboyning ordeni bor. Lekin qo'yi kam... Ana, yosh bolalar ham o'sha maxinatsiyalarni2 bilishardi.
Fartuk - etak.
Maxinatsiya - ko'zbo'yamachilik, firibgarlik. Hechqisi yo'q, - dedim. - Sening otang ham oladi.
Botirboy zo'r cho'pon. A, uylaring shu devor orqasidagimi?
-E-e! - dedi u ustimdan kulganday. - Ana-ku! Sizga otam ituzum berganda, men derazadan qarab turib edim... Yana kerakmi? Ko'zingiz yoshlanib ketyapti!
-Yo'q. Ituzum bor, - dedim. - Aka-ukalaring ham bormi?
-Ukam o'ldi. Doya kampir chala tug'ilgan, - dedi. - O'ldi. Ko'mib keldik. Kichkina edi.
-Attang, - dedim.
Shu yerga kelib joylashgandan beri haligi ayol bilan erining yashash sharoiti, yotish-turishini ham ko'rib turardim: ayol tong otmasdan uyg'onardi: sigir sog'adi, erini kuzatadi, keyin o'rmak to'qiydi... Kun ko'tarilaverganda, ariqning u betidagi paxtazorga tushadi: kechgacha bir qopni tikka qilib qo'yadi. Kechasi ham allamahalgacha ularning kulbasidagi yolg'iz derazadan ariq bo'yiga nur tushib turadi.
O'rmon aka bilan Azimjon aka, tag'in uch-to'rt bolalar ularning choyini ichib chiqqan, bir-ikki marta ovqatlarigayam sherik bo'lgandi.
Shu narsalami o'ylab: "Ishi og'ir, bola tashlagandir-da",- deb o'yladim.
Bilasizmi, ey qadrdon, ko'zimiz ochiq bo'Igani bilan ojiz ekanmiz-da: siz ham shunday g'arib kulbalarda yashayotgan dehqonni, paxtakorni ko'rgansiz. Albatta... Lekin buni tan olmas edik-a? Qanday ablah ekanmiz!
Tavba, buni tan olishdan uyalar edik. Birovlardan ham yashirar edik.
Shoshmang-shoshmang, bu yerda gap bor: bu narsa faqat qo'rquvdan deb o'ylaysizmi?
Gumonim bor. Bechora o'zbekni bilasiz-ku o'zi yemasdan mehmonga tutadi...
Kambag'alligini yashiradi. Qiziq-a? Holbuki, kambag'al odam o'z holatiga ko'nikkan bo'ladi. Yashirmaydi. Biznikilar negadir... Xuddi juda boy edi-yu, birdan kambag'al bo'lib qol-ganday: shuning uchun o'kinch bilan buni yashirishga intila-yotganday tuyuladi menga... Balki boshqa bizning aqlimiz yet-maydigan sabablar bordir?
Bolaning ismi Abduqodir ekan.
Birga-birga ayvonga keldik.
-	Itga tegma, - dedim. - Senga o'zingning uying yaxshi, unga o'ziniki yaxshi. Bu yerda yomon bolalar o'g'irlab ketadi. Sotadi, - dedi
Abduqodir.
-Kimga sotadi?
-Sotadi-da... Bitta gektarchi karis oltita kuchukni sotib olib ketgandi.
-O'qiysanmi?
-Beshinchida... Tushdan keyin maktabga boramiz. Hey keyinroq ko'rak chuviymiz.
-O'qish nima bo'ladi?
-To'xtaydi! - deb kuldi u. - Kelasi yildan paxtaga chiqamiz! Men hozir ham paxta teraman. Opamga terishaman... Kitob o'qiyman. "Robinzon Kruzo" bor. Bitta felsher1 tashlab
ketgan o'tgan yili... Ukamni ko'rgani kelgandi... Men yig'ladim. Keyin shu kitobni berdi. Yaxshi kitob!
Azizim, men ham xuddi shu bolakayning yoshida o'qigan edim o'sha kitobni. Siz ham...
Biografiyamiz qanchalik yaqin-a?
Hikoyamni cho'zib yuboryapmamni? Shoshib qayerga borasiz, qadrdon? Goho miriqib gaplashib, o'ylashib olish ham kerak-ku! O'sha datnlarni qaytadan yashab, a?
U xotiralar odamning yuragini tozalaydi. Shundoq ham fisq-u fujurga, keraksiz koni ziyon o'ylarga to'lib ketgan bu ko'krak... Sigaretdan cheking.
Shunday qilib Abduqodir bilan jo'ra bo'lib qoldik.
Tutzor ortidagi barakda qizlarimiz ham turardi. Ulardan ham ikkitasi kasal bo'lgan ekan, doktor keldi. Meniyam ko'rib, analgin-panalgin deganlaridan berib ketdi.
Uch kun qattiq yotdim.
To'rtinchi kun edi shekilli, ayvonga chiqayotsam, Botir cho'pon bitta tarvuzni qo'ltiqlab pastga tushib ketdi. Shu kuni tushdan keyin havo ochilib, kun ancha qizidi.
Kechga tomon yana uyni supurib bo'lib, ayvon - ustun tagida cho'nqayib o'tirgandim, Abduqodir yarim palla tarvuzni ko'tarib, pishnab chiqib kela boshladi.
O'zi bitta tarvuz olib tushishgan edi...
- Sizga. Yeng, - dedi. - Otam berdilar. Opam yesin dedilar... Keyin kechqurun uyga kirar ekansiz.
-Yemayman. Rahmat. Qornim to'q, - dedim.
-Yo'q. Yeysiz! - dedi u men bilan urishadiganday. - Siz kasal. Bu tarvuz yaxshi ekan.
-Yemayman.
1 Felsher - "feldsher" so'zining buzilgani. Kichik tibbiy xodim. Abduqodir turdi-turdi-da, tarvuzni shartta yerga qo'yib, chopib tushib ketdi.
Bolalar terimdan qaytgach, haqiqatdan ham Botir cho'pon chiqib kelib, bizlarni uyiga aytdi:
-Kelinglar, ukalar. Bir osham osh qilgan edik. Sizlarga rahmat. Bu yerda ota-onalaring yo'q...
-E, uyingizga sig'maymiz-ku, - dedi O'rmon aka.
- Ko'ngil keng bo lsa, bemalol sig'ishamiz, - dedi cho'pon, - tushinglar.
- Biz axir yigirma kishi!
-Bo'lmasam yigitlar, o'ntamiz bugun mehmon bo'lamiz. o'ntamiz keyin! - dedi O'rmon aka. Meni qo'ymay olib bordilar.
To'rt kishi zo'rg'a sig'adigan xona edi. Burchakda g'ishtin pech. Oqlangan. Lekin choyning dog'i, yog' to'kilgan. Yerga ikki qavat palos solingan. To'rda bir taxmon yuk. Ensiz-ensiz ko'rpachalar solingan. Tiqilishib o'rnashdik.
Botir cho'pon iljayib, quvonib dasturxon yozdi. Qo'sh-qo'sh yopgan non qo'ydi. Bir taqsimcha oq qandni sochib tashladi. Keyin ikki hovuch jiyda bilan mayiz ham sochdi. Keyin kattakon xum choynakka ko'k choy damladi.
Ikki tovoq palov xash-pash deguncha yo'q bo'ldi. Keyin bosib-bosib choy icha boshlashdi.
Men... qanday o'tirganimni bilmas edim. Kasallikdan tuzalmaganim, injiqlik ham sababdir... Lekin bir burda non yeyishga istihola qilardim. Bu oila - kambag'al oila edi.
-	Ha, paxtalar ham oyoqlab qoldi... qani, bu yashash qalay endi? - dedi O'rmon aka Yig'inayapsizlar deyman-a? Ha-ha-ha! O'zbekning odati shu-da: bolamga bo'lsin
deydi...
-Ha, endi bizning otalar ham qilgan-da, - dedi Botir cho'pon. - Opangizga uylantirib qo'yishdi. Elni oldidan o'tdik. To'y deganday, xarajati bor-da...
-Lekin bizni aldashyapti, cho'pon aka! Kunlik mehna timiz ovqatimizni qoplamaydi. Bir kiloga o'n tiyin to'laydi. Hozir o'n kilo terish o'limdan qiyin.
-	Ha, endi chidaymiz-da, og'ajon. O'zimizni paxta, o'zimizni hukumat.
-	Hey, tushunmay qolaman-da, bu ishlarni! Ayol meni kuzatib turgan ekan.
-	Shu ukamiz hech narsa tatimadi-da, - deb qoldi. - Yo bizni pisand qilmayaptilarmi? E, nimaga... - Olovim chiqib ketdi. - O'zim shu...
-He, ishtahasi yo'qdir-da, - dedi O'rmon aka. Bo'lmasa ovqatdan ham tortinadimi odam!
-Ha, ishtaham yo'qroq... - dedim.
Tezroq chiqib ketgim kelardi. O'rmon akaning gaplari, so'roqlari jonimga tekkan edi... Nima? E, qadrdon, meni nahot tushunmaydi deb o'ylaysiz? Ha-ha! O'rmon akayam o'zicha haq edi...
Masalaning boshqa tomoni ham bor: biz o'zimiz ham qornimiz to'yib yashamasdik. Bittasi yarim kilo qand obkelgan bo'lsa, boshqa bittasi o'g'irlardi, birovning kosasidagi go'shtni birov... Aytishga til bormaydi. Tutab ketasan kishi.
Nima qilishim kerak bo'lmasa? Hadeb qo'l uzataveray-mi? Qo'ying bu gaplarni.
Og'a! O'sha sharoitda siz ham mendan o'zgacha tutmasdingiz o'zingizni!
Shu-shu bularning uyiga qayta kirmadim. Cho'pon gapiradi, xotini aytadi, o'g'li chaqiradi. "Xo'p" deyman. Paysalga solaman.
Ularning kulbasiga kun ora kirib chiqadigan, dasturxonini quritadigan bolalar ko'zimga yomon ko'rinib qoldi. Asta-sekin ular bilan ham hamdardlikni uza boshladim.
Shunda, siz tasawur ham qilolmaydigan bir voqea sodir bo'ldi.
Surunkasiga yomg'ir quya boshladi. Ikki kun ovqatsiz qoldik. Shundoq ham ko'p bolalar qarzdor bo'lishgan edi.
Asta-sekin elchilarimiz qishloq ko'chalarida izg'iydigan odat chiqarishdi: kechasi bir mahalda o'ntalab, o'n beshtalab qovun-tarvuz ko'tarib kelishadi.
Ertasi shtabda janjal: kimdir hovlisiga o'g'ri tushganini aytib shikoyat qilib kelgan...
Ana, o'g'rilikkayam o'rgana boshladik.
Ammo eng katta o'g'rilik... Kechasi dovul bo'ldi. Bir payt eshik qattiq ochilib, shalobbo bo'lgan Botir cho'pon ko'rindi.
-	Mollar chiqib qochdi! Yordam beringlar!
Qo'y-echkilarni nima hurkitgan - bilmay qoldim.
Boshqalar qatori chiqib, izlab ketdik. Qishloq ko'chalarida deng, it ko'p. Balki bo'ri oralagandir? Yomg'ir bo'lsa chelaklab quyyapti... E, ko'p izladik. Dabdalamiz chiqib, qo'y-ech-kilarning bir bo'lagini paxtazordan, besh-oltitasini ko'chadan, ayrim xonadonlardan topib keldik.
Cho'pon eshik og'zida fonar yoqib, ko'zlari javdirab turibdi. Nuqul rahmat deydi. Ayoli alqaydi. O'g'ilchasi xursand... Lekin bitta qo'zi topilmagan edi. -	Uni o'zim topaman. Sizlar dam olinglar endi... Topsam, o'zimning ikki qo'yimdan bittasini so'yib, qovurib
beraman sizlarga, - dedi Botir cho'pon.
-	Shunday qiling-e, bir go'shtga to'yaylik, aka! - dedi O'rmon aka.
Biz yotoqqa qaytdik. Endi... yana burnim bitti desam, sizniyam g'ashingiz keladi.
Mayli, bunday deyin: shu kecha besh-oltita yigit ham qat-tiq shamollagan ekan.
Soat ikkimidi-uchmidi, nafasim qaytib uyg'onib ketdim. Eshik qiya ochiq, g'uvillab shamol kirayotgan ekan. Tagidan tortdim, yana ochildi. Tob tashlaganmi, nima balo. Irg'ib turib tutqichdan ushlaganimni bilaman, birov eshikni naryoqqa tortdi. Men bu yoqqa. Qo'rqdim. Keyin lang ochib yubordim. Azimjon aka turgan ekan.
-	E-e! Baqqa ke. Ustingga bir narsa il, - dedi u kishi. Choponni yelkaga tashlab chiqsam, ustun yonida O'rmon aka, Mirzag'olib degan polvon yigit ham turishibdi.
Mirzag'olibning ham yoshi mendan ulug', "Rais" degan laqabi bor, o'zi ehtiyotkor, "qirqoyoq kiradi", deb kechasi qulog'iga paxta tiqib yotadi. Azimjon aka eshikni zichladi-da;
-Yur. Gap bor. Bo'lgan ish bo'ldi... Sen sho'rlik ham bir maza qil, - dedi.
-Lekin guldur-gup, - dedi O'rmon aka.
Ularga ergashib yo'lga chiqdim. O'rmon aka oldinga tushdi. Yomg'ir tingan, ammo sovuq kunlardan darak beradigan shamol esar, u ust kiyimlarimiz o'ngirlarini ochar, bag'rimizga o'zini urar edi. Endi itlarning tovushi ham o'chgan.
Biz yo'l yoqasidan orqaga - qishloqqa bizni olib kelgan tomonga ketar edik.
Ancha yo'l yurib qo'ydik. Dimog'im ham ochildi ancha. Bir-ikki marta:
-	Qayoqqa boryapmiz o'zi? - deb so'radim.
Ular aytishmadi. Keyin bo'lsa... Xursand bo'lib ketdim... Ha, zim-ziyo tunda qandaydir sirli ish bilan qayoqqadir ildamlab ketishning ham zavqi bor-da!
He, qishloq orqada qolib ketdi... Boshda aytganim - qiyoqlar bog'-bog' qilib yerga o'tqazib qo'yilganday ajriqzorga yetib keldik. Bu tomonda bir-ikkita it uchradi, qochib ketishdi.
Biz O'rmon akaning orqasidan boryapmiz. Ayrim joylardagi qamishlar yondirilgan ekan: namiqqan kulning hidi anqiydi.
Namchil yer g'ij-g'ij etadi. Alqissa, qamishlar odam bo'yi o'sgan, changalga o'xshash yerga borib qoldik. Shunda bir qo'zichoqning ojiz ma'raganini eshitdim. Ammo hali gap nimadaligini, bu safardan murod neligini bilmasdim. Oqibat, qamishlarga oraladik va O'rmon aka qo'l fonarini yoqdi. Zumdan keyin biz oyoqlari kuliklab1 bog'lab, yotqizib qo'yilgan qoragina, jiqqa ho'l bo'lgan, ko'zlari yiltirab zo'rg'a ovoz chiqarayotgan qo'zichoq tepasida turardik.
-Xayriyat, - dedi O'rmon aka. - Men daydi itlardan qo'rqqan edim... Ergashvoy, chorvani bilasan, it ham qo'zichoqlarni yeyishi mumkin-a?
-Shunday voqealar bo'ladi, - dedim. - Lekin bu kim- ning qo'zisi?
-	Bizniki... Bizniki endi. Mirzag'olib, boshlang endi!
Mana, mening pichog'im o'tkir, lekin suyakka urmang. Juda jo'n ekanman deyman-da!
-Vey, shuni so'yasizlarmi? - depman. Bor. He, u yerdan yo'lga qarab tur!
-Yo'q, axir bu kimniki? Balki kolxozniki, balki... E? Botir akaning yo'qolgan qo'zisi emasmi?
-Obbo, senga nima deyapman! - dedi O'rmon aka, yelkamdan ushlab orqaga burdi. - Borda endi. Kolxozning yonini oladiganni ko'rdik! Kolxoz... Padariga la'nat! Bizni
ochdan o'ldiradi! Botir ham bir qo'zidan ayrilsa, ochdan o'ladigan kimsa emas!
-Axir insoflaring... Shu ish bilan bu yigitlar tarbiyalanib qolarmidi? Yo'q! Men o'shanda faqat nafratlanar, nochorlikdan fig'on chekar edim.To'g'ri, qishloq tomonga bir-ikki qadam bosdim. Lekin chamasi, kursdoshlar orasida yolg'izlanib qolish, ming bir ta'nalarni eshitishdan ham qo'rqdim, shekilli.
Bundan tashqari, anglab olmagan esamda, bu yigitlar to'qlikka sho'xlik qilmayotganlarini ham tushunib turardimki, garchi bu hoi ularni oqlashga tirnoqcha asos bo'lmasa ham, ko'nglimga tasalli, o'z-o'zini aldash deysizmi - shularning biri edi.
Xullas, men o'sha qo'zining go'shtidan bir bo'lak yemagan esamda, baribir o'g'rilikka sherik edim.
O'rmon akayam, Azimjon akayam bir haftalargacha mendan xavfsirab yurishdi. Men ular bilan gaplashmay qo'ygandim, xolos. Nima dedingiz?
Kuliklamoq - jonivodarning oyoqlarini matashtirib bog'lash.Ha, o'sha yerda so'yishdi.
 Mirzag'olib so'ydi. Hash-pash deguncha terisini shilib, kalla-pochasini otvorishdi. Keyin bir to'p qamishni yondirib, qo'riga jigarini pishirib yeyishdi.
Yemadim dedim-ku. O'zimni ishtahasi yo'qqa urdimda... Juda bo'lmagandan keyin: "Hammalaringdan jirkanaman!" - deb chetga chiqdim. Keyin kutdim.
Be-e, cho'ponga borib siz ham aytmasdingiz. Keyin ket-dim. Yotoqqa kirib yotdim...
Nuqul yig'lagim keladi, ukkag'ar. Botir akaga, ayoliga achinardim. Keyin yigitlarimizgayam achindim... Ha! Ular qachon kirib yotishganini bilmayman. Biroq uch-to'rt kun go'sht qovurib yeyishdi. Yo'q... qizlar yotog'ida yeyishdi. Endi, ular ham jannatda emas edilarda, qadrdon.
Siz yozuvchilar injiq odamsizlar. Yaxshi odam deganda, albatta, sutdek oq, musichadek beozor odamni tushunasizlar. Holbuki, unaqalar hayotda yo'q: undaylar, menimcha, g'oya... xolos. Ha-ha-ha. Sizning gapingiz ham "Kommunistik jamiyat odamining axloq kodeksi'"ga o'xshab ketadi.
Kodeks chiqdimi, demak, bas, odamlar unga amal qiladi: risoladagidek bo'ladi, deb hisoblashadi ba'zilar. Bular - chipuxa gaplar.
Kunlar o'tdi.
Qor uchqunlay boshladi... Bizning, o'zingiz bilgan tog'larda bunday paytlar izg'ishlarimiz, sayr-u sayohatlar - endi ertak edi. Biz sovuqda tors-tors yorilgan ko'saklarning paxtasini suvga ivitib olgandek sug'urib olardik.
Ha, ikki kishi arqon bilan bir chetdan surib, g'o'zalarning qorini to'kishardi. Keyin dikillab egatga kirardik. "Oq oltin"ni terardik. Bu qurmag'ur "oq oltin" etakka tushgach, tugilib, mushtdek bo'lib qolardi. Jiqqa ho'lda.
A? Qanday qilib quritib topshirishlarini bilmayman. Lekin bir-ikki xonada uyilib, sasib yotganini ko'rganman.
Keyin ko'sak terish boshlanadi.
Endi, bizning qadrdonlar: O'rmon aka, Azimjon aka, Mirzag'olib, tag'in ularning safdoshlari - bari sal sovuq o'tdi deguncha yo vaqtida bak qaynamasa, Botir cho'ponning kulbasiga kirib tiqilib olishardi.
Cho'pon bilan xotini esa... xursand!
Biz endi yakkamoxov bo'lib qolgandik. Yo'q, sira kirmadim. Qanday qilib kiraman!
Bu yog'iga quloq soling. Sho'rolar zamonida yaxshi odamning sifatlari belgUangan shuniiay hujjat bo'lardi. 
Chipuxa - ruscha "chepuxa- so'zining buzilgani. -Bo'lmag'ur". "arzimas" ma'nolarida.

Qaytadigan bo'ldik. O'zingiz bilasiz, bunday kunni hech bir o'qituvchi, brigadir aytmaydi... Negaligini hamon tushunmayman. Balki terimdan sovib qoladi, deb o'ylashadimi?
Lekin kulgili joyi shundaki, bolalar baribir bilishadi. Botir cho'pon ham bilgan ekan. Erta jo'naydigan kunimiz o'zlari xotinlari bilan kelib qoldilar. Yotoqqa... Men qandaydir xavotirga tushgan bo'lsam kerak, har holda.
-	Assalomu alaykum, kelinglar, mehmonlar! - deb yubordi O'rmon aka.
Azimjon akayam bolalarga to'shanchi solishni buyurdi. Botir cho'pon qulluq qilib, xuddi kirib o'tirmasa, biz u dunyo-bu dunyo yuz ko'rmas bo'ladigandek, ta'zimlar bilan yana uyga aytdi.
-	Shu, labz ekan, ukalar... Tilga olib qo'ygan edik. Bitta qon chiqaramiz deb... Shunga qadam ranjida qilsangizlar. Mana, opalaring ham iltimos qilyapti, - dedi. Men tamom bo'ldim.
-E, qandoq bo'larkin... - dedi O'rmon aka. - Qo'zingiz topilsa boshqa gap edi.
-Ha, o'sha kecha biz ham yaxshi izlamagan ko'rina miz, - dedi Azimjon aka ham. - Andak xijolatdarniz.
-E, og'atarim-ey, - deb kuldi cho'pon. - Biz xijolatda edik. Ishonasizlarmi, biz?.. Endi, gapni ko'p chuvaltirmaylik, ukalar. Qo'zi topildi hisob. A, xotin? He, Shodito'qaydan topdik. Ul-bulni... o'zimiz tusmollagan edik... daydi itlarga yem bo'lgan-ov, deb... Endi bizni xursand qilamiz desanglar, ketar jafosiga bir mehmonimiz bo'lasizlar...
Keyin, o'zlari ham endi terimga chiqmasliklarini, faqat g'o'zapoya yulishlari va uyda o'tirib, ko'sak chuvishlarini aytdi.
-	Qishlog'imizda ikkita grek bor, - dedi xotini keyin. Bir chelak haligiday suvdan ham oldik. Hayronmisiz, qadrdon? Men hayronman!
Albatta!
Shu kechasi bir mahalgacha kulbada o'yin-kulgi qilib o'tirishdilar. Tashqarida ham davom etdi. Men o'zimni uxla-ganga solib yotar edim. Yigitlar kelib, chiroqni yoqishgach, men to'g'rimda to'ng'illay-to'ng'illay o'tirishdi.
Ko'pchiligining kayfi bor edi. Kayfdagi odamning gapiga ishonish qiyin-u, lekin... ha-ha, o'sha, xuddi o'ylagan gapingiz bo'ldi: pushaymonlik... E, biri qo'yib, biri oldi, biri qo'yib, biri... Chamasi hammasining og'zi tekkan ekan o'sha go'shtga. Azimjon akaning bir nidosi yodimda qoldi:
-Biz ablahmiz! - dedi ingrab. - Ko'ra-bila turib ablahlik qilamiz. Biz qanaqasiga o'zbekmiz-a? Ana ularni o'zbek desa bo'ladi. Nima deding, O'rmonjon?
-Biz ancha buzulganmiz, - deb po'ng'illadi O'rmon aka. - Lekin hayotning o'ziyam majbur qiladi-da, kishini.
-Ularni majbur qilmayapti-ku!
-Nimaga?
-Shu, endi... Balki pul yig'ib berarmiz-a?
-Bo'lsa!
Keyin yana men haqimda gapirishdi. Bittasi, ovozidan bilolmadim, tik turgancha:
-	Shu Ergashvoyning ichiga tepsang-da! - dedi. 
-Ko'zimga itdan battar ko'rinyapti... Endi bir umr kulib yuradi bizdan, yaramas. Yovvoyi...
-	Parvo qilma, - dedi O'rmon aka. - Bunaqalar hayotda bo'ladi...
Men bu hikoyani o'zimni maqtash uchun aytmayapman. U yog'ini so'rasangiz, hozir ulardan ham besh battar bo'lgan-man: haqqimni yedirmayman. Har qanaqa avtoritetni1 odam demayman... Shu-shu. Hozir hammamizning ko'zimiz ochilib qolgan...
Ha, ertasi... laylak qor yog'ib turardi. Xuddi tog'larda yog'adigandek!
Ko'chada avtobuslar tizilib ketgan. Yigitlarning boshi osmonda. Nihoyat, universitet auditoriyalariga qaytishadi! Ayvonda turgandim. Xaltam yonimda. Shu Botir cho'pon bilan xotiniga bir yaxshi gap, minnatdorchilik bildirgim kelar-di. Men ularni juda yaxshi ko'rib qolgandimda!
Ha, kelib qolishdi.
-	Xush ko'rdik! Sizlarga ming-ming rahmat, O'rmon! - dedi Botir cho'pon. Azimjon, sizgayam... Hammalaringizga. qaranglar, bir mayizni qirq bo'lib yeganday yashadinglar...
Sizlarning qadringizga yetolmadik biz. U kishi hamma bilan qo'l berib xayrlashdi-da, menga qolganda burilib ketdi. Shunda ayoli ham xo'shlasha boshladi. Qadoq qo'llarining uchini berib xo'shlasha-xo'shlasha menga yetganda uyam burilib ketdi. Men titrab-qaqshab ularning oldiga bordim.
-	Botir aka, opa... Men sizlarni juda yaxshi ko'raman, - dedim. - Xafa bo'lmangizlar.
Avtorilet - obro'li odam, boshliq.
Yo'q, siz bizni yaxshi ko'rmaysiz, - dedi xotini. 
-Boshdan yomon ko'rib edingiz.
-Rost, uka. Pisand qilmadingiz bizni, - dedi shunda cho'pon ham. Anavi yigitlar boshqacha...
-Axir men sizlarni juda-juda hurmat qilaman.
-Bekor gap, - dedi ayol.
-Ha, - dedi eri.
Abduqodir menga yotsirab qarab turardi.
Shunaqa.
Xo'sh, bu yerda nimani ko'rding, nima xulosaga kelding, deb so'rarsiz? Men bu yerda oddiy-jaydari, sodda o'zbekning kengligi, to'poriligini ko'rdim.
Ishonasizmi, avtobusga o'tirganimdan keyin sovuq oynadan laylakqorga qarab yig'lar edim: mana shu o'zbeklar-ning bag'ri kengligi uchun, ne-ne qiyinchiliklarga, faqirlikka qaramay, fe'H tor bo'lmagan, ajib-afsonaviy mehmondo'stligi instinkt kabi mavjud qolgani uchun... ichimda, ich-ichimdan quvonib yig'lardim.
Uzr, suhbatimiz "o'zbek xarakteri" haqida edi. Sizlar ayt-gan zo'r-zo'r hikoyalardayam haqiqat bor. Ammo mening bu jo'ngina, oddiygina hikoyam - ko'nglimdan o'tgan narsa edi, azizim. Shuning uchun buning menga ta'siri mutlaqo bo'lakcha.
1 Instinkt - odamning aqliga bog'liq bo'lmagan, uning (abiatida o"z-o'zidan mavjud bo'ladi-gan sifatlar.
Rauf Parfi
 (1943-2005)
O'zbek she'riyati yangi davrida o'ziga xos yo'nalish yaratgan shoir Rauf Parfi, taxallusi - O'zturk, 1943-yilning 27-sentabrida Toshkent viloyatining Yangiyo'l tumaniga qarashli Sho'ralisoy qishlog'ida tug'ildi. Otasi - Parfi Muhammadamin savodli, qalb ko'zi ochiq kishi bo'lib, Farg'onaning Vodil qishlog'idan sho'rolar quvg'ini tufayli, Sho'ralisoyga kelib qolgan. Onasi - Sakinaxonim Isabek qizi ham zavqi baland, kitob ko'rgan, mumtoz adabiyotni biladigan ayol bo'lib, u kishi ham asli Farg'onadan edi.
Rauf Parfi yetti yoshida Sho'ralisoydagi to'liqsiz o'rta maktabga o'qishga boradi va u yerda 1956-yilgacha o'qiydi. So'ng qo'shni qishloqdagi o'rta maktabga o'tib, bu yerda tahsilni 1958-yilgacha davom ettirdi. Sakkizinchi sinfni tugatgach, o'qishni Yangiyo'l shahridagi kechki maktabga o'tqazib, mehnat faoliyatini boshladi. U Yangiyo'l tuman gazetasida musahhih bo'lib ishladi. O'rta ma'lumot olgach, 1960-yilda Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti)ning jurnalistika fakultetiga o'qishga kirdi. Dorulfununni 1965-yilda bitirdi. Lekin "Markscha-lenincha falsafa" deb atalmish fandan qayta imtihon topshirishni istamay, diplom ololmadi. 1966 -1967-yillarda Rauf Parfi Yangiyo'lda chiqadigan "Kolxoz haqiqati" gazetasi muxbiri bo'lib ishladi. 1967-yilda Toshkentga ishga kelib, Kinematografiya davlat qo'mitasida, 1971 - 1977-yillarda G'afur G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyotida muharrir lavozimida faoliyat ko'rsatdi. So'ng "Oydin" gazetasida, 1987-yilgacha yana G'afur G'ulom nomidagi nashriyotda mehnat qildi. 1987- 1989-yillarda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi, 1989-yildan 1997-yilgacha O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Targ'ibot markazida katta muharrir, 1997-1999-yillarda "Jahon adabiyoti" jurnali bo'lim mudiri vazifalarida ishladi.
Olamga o'ziga xos ko'z bilan qaraydigan, uning boshqalarga yashirin go'zalliklari va qabohatlarini payqay biladigan Rauf Parfi bolaligidan kitobga o'ch edi. Xayolparast va tortinchoq bu bola qo'liga tushgan har qanday kitobni o'qib tashlardi. Hatto deyarli tushunmasa-da, rus tilidagi kitoblarni ham o'qiyverardi. Rauf Parfi badiiy didi va dunyoga qarashi shakllanishida otasining jo'rasi, mumtoz adabiyotning bilimdoni, taniqli g'azalnavis shoir Abdurahmon Vodiliyning ta'siri katta bo'ldi. Vodiliy hassos qalbli ta'sirchan o'smirga chi-nakam she'riyat qanday bo'lishi haqida, she'rning badiiy joziba qudrati to'g'risida gapirib berar, sanoqsiz misralarni misol tariqasida yoddan keltirib, Raufni hayratga solardi.
Rauf Parfming birinchi she'ri o'n yoshida Stalin vafotiga bag'ishlab yozilgan marsiya edi. U maktabning devoriy gazetasida bosilgan. Ko'p o'tmay, talantli o'smirning she'rlari tuman gazetasida chop etila boshladi. Birinchi bosqich talabasi ekanida uning qalamiga mansub "Laylo" she'ri o'zbek yoshlarining eng sevimli qo'shig'i sifatida kuylanardi.
Shoirning dastlabki she'rlar kitobi - "Karvon yo'li" 1969-yilda bosildi. Shundan keyin turli yillarda uning "Aks sado" (1970), "Tasvir" (1973), "Xotirot" (1974), "Ko'zlar" (1976), "Qaytish" (1981), "Sabr daraxti" (1986), "Sukunat" (1989), "Tavba" (2000) kabi bir qator she'riy kitoblari chop etildi. Milliy adabiyotimiz taraqqiyotidagi ulkan xizmatlari uchun 1999-yilda Rauf Parfiga "O'zbekiston xalq shoiri" unvoni berildi. Ajoyib san'atkor shoir 2005-yil 28-martda dunyodan o'tdi.
Rauf Parfi o'zbek o'quvchilarini jahon she'riyatining eng sara namunalaridan bahramand etish yo'lida bir qator tarjimalar ham qilgan. Chunonchi, Bayronning "Manfred", Nozim Hikmatning "Inson manzaralari", Mahmud Hodiyning "Ozodlik lavhalari", Karlo Kaladzening "Dengiz xayoli" kabi asanan kash ram qaiami tutayli o'zbek kitobxonlanga yetib borgan.
Rauf Parfining umr yo'li g'oyat qiziqarli va o'ziga xos. Jumladan, bu haqda shoir shunday yozadi.
ERG UZOQ YOZILGAN TARJIMAYI HOLI
Tavalludim: qirq uch, mezonning yigirma yettisi1. Otam - bog'bon. Savodsiz, bizningcha,
Mashrabni o'qirdi eski yozuvda. Onam - pillakor. Savodsiz, bizningcha,
Hazrat Navoiyga tishi o'tardi.
Hayotim bosqichlari: qishloq maktabi. Shahar maktabi. Kechki. So'ngra barcha tirikchilik maktablari. Balog'at guvohnomasi: Toshkent dorilfununi. Talabalikning yakuni: talabachilikning boshlanishi. Kasbim: har qanday mehnat. Ilova: Sevaman she'rni.
She'riyat...
She'r deb atash mumkin bo'lsa, birinchisin yozgan kunim:
53-yil, 5-mart.
Dars: Alisher Navoiydan to Abdulla Orif. Aleksandr Pushkindan to Viktor Sosnora. Keyin, men bilgan shoirlar. Men olgan achchiq-chuchuk besanoq saboq. Orzuyim: Turkiston atalmish tarqoq Vatanni Tirik ekanimda bir butun ko'rmoq. Qo'limdan kelmaydigan ish: she'r yozmaslik. Niyatim:
Tinish belgilari singari sodiq bo'lmoq - kasbimga,
Darslarga va orzularga. O'lim?.. Darvoqe.. O'lim bilan chiqisholmayman... Ammo Alloh o'zi bilgichdir.
1943-yilning 27-sentabri 
ONA TURKISTON
Abdulla Qodiriy xotirasiga
1.	Xotiramning qa'r-qa'rida tarix
Doim so'zlab turar ezgin hikoya.
Tutqun qush singari qolurman g'arib,
Ruhimga bulutlar tashlaydir soya.
Bot-bot xayolimdan chekindi mubham,
 Fikrimdan yulqindi Vatan qorasi.
 Olisda miltirab so'nayotgan sham 
Ko'hna hasratimning mash'um yarasi.
Kishanband qilinar qo'llarim go'yo, 
Tuproqqa qo'shila boshlaydir tanim.
 Shu qadar yuragi tormidir - dunyo,
Nahot farzandiga - o'ziga g'anim.
 O'zi yuragimga jo bo'ldi, ammo
 Nechun sig'dirmadi, nechun Vatanim?!
2.	Ko'ringiz tarixni, ey turkiy xalqim,
Ko'zimda ertaning sevinchi xolos.
Ul Turondir. Turkistondir? 
U balkim Ichimni kemirgan qadimiy qasos.
Ko'ringiz tarixni. Ko'z oldim parda,
 Qo'limdan uchmoqda bu yer, bu Vatan... 
Oshno tutinardim po'lat xanjarga...
 Jang maydoni sari otilardim man...
Vatan, aylanarman bir keskir toshga, 
Qoshingga o'q kabi uchib borarman... 
Nahot til boshqadir, nahot dil boshqa?
 
Yo'q! Farmon kutarman, eng so'nggi farmon,
 Shaklanib' qararman qalqqan quyoshga.
 Baribir, qasos deb yonarman hamon.
3. Umr deganlari o'tmakda shoshqin, 
Tilla barglarini elab yo'limga.
 Sening manguliging beradi taskin 
Erta uzilguvchi mening umrimga.
Ona Turkiston, kuylayman yonib,
 Dunyo jur'atini berding qo'limga. 
Men endi angladim turkiy dunyoni, 
Mana, men tayyorman endi o'limga.
Ey mening zahmatkash, ey qutlug' xalqim, 
Bergil faqat kuyib kuylamak haqqin.
 Ortiq mas'ul etar topilgan bu Baxt.
"Ishq so'zidan kuydi bulbul maskani"2. 
Til bilan kuylanmas ona Vatanim, 
Men seni kuylamak istayman faqat.
Shaklanib - seskanib, sergaklanib. Alisher Navoiy g'azalidan (Muallij).
TONG OTMOQDA
Tong otmoqda. Tong o'qlar otar, 
Tong otmoqda, quyosh - zambarak. 
Yaralangan Yer shari yotar,
 Boshlarida yashil chambarak.
Tong otmoqda, musaffo tongga 
Yuragini tutar odamlar, 
Shu tong uchun kelgan jahonga 
Va shu tong deb o'tar odamlar.
Tong otmoqda... 
CHO'LPON
Shu ojiz holimga shoirmanmi men? Cho'lpon.
1.	Ona tilim, Sen ruhimning qanoti,
Abut turk1 nafasi, Oltoy chechagi.
Xun davridan omon keldi G'iroting,
Qutlug' Enasoyning ezgu ertagi.
O'rxun bo'ylarida toshga aylanding,
 Ko'klarga sanchilding, Turon bo'lding sen.
 Mangulik safarga qachon shaylanding?
 Qachon bu alamga - kuchga to'lding sen?
Porloq osmoningda quzg'unlar uchdi.
 E voh, yog'iylaring soldi yag'moni2. 
Yog'iylaring jigar-qoningni ichdi.
Jigar-qon jarangi tutdi jahonni.
 Onasen. Kechirding. Qonidan kechding,
 Biroq kechirmading aslo yolg'onni.
2.	Dunyo oq emasdir, yo'q, qora bardosh.
Kuyib, yodimizdan kechganlar aytsin.
So'zlarida zahar, ko'zlarida tosh,
Elidan, tilidan kechganlar aytsin.
Tunlar bosib kelar dunyo hasrati.
 Kunlar gizli tug'yon, bosib kelar she'r. 
Nechuk qismat erur, shoir qismati?! 
Tushlarimni buzar hazrat Alisher.
Yillar bahorimni uchirdi chalqib, 
Muzlarga ko'chirdi o'tluq yozimni. 
Axtardim muhitdan xas kabi qalqib -
Men o'z Yulduzimni, o'z Quyoshimni... 
Yulduz - sen, quyosh - sen, sen, ona xalqim, 
Sen uchun sindirdim sinmas sozimni
1	Abut turk - lurklar otasi. Nuh payg'arabarning kenja o'g'li Yofasning laqabi.
2	Yag'mo - to's-to'polon, talon-taroj. 
3. O, shoir qismati, yarqiroq, gulgun,
 Zavqlarga to'lar u, bir so'zni izlar. 
Dunyoda hech bir zot bilmas, ne uchun
 Ayricha kular-u, ayricha bo'zlar.
Yo'lsizlik yo'ldoshi toleyi nigun
 Hech qachon to'yarmi axir yovuzlar. 
Bu - xalq dushmani deb tutsalar bir kun,
 Baribir, u xalqning nomidan so'zlar.
Boshida qora qish, oppoq bahorlar, 
Yuragi yarim-u butun iymoni, 
Talotum olamni shivirlab chorlar.
Tani omonatdir, naqd erur joni.
 Ko'krak qafasida lovullab porlar 
Buyuk muhabbatning qonli nishoni.
YOMG'IR YOG'AR
Yomg'ir yog'ar, shig'alab yog'ar, 
Tomchilar tomchilar sochimga, 
Yomg'ir yog'ar, shig'alab yog'ar,
 Ham qayg'umga, ham quvonchimga.
Yomg'ir yog'ar, shig'alab yog'ar,
 Men unga ochaman bag'rimni, 
Yomg'ir yog'ar, shig'alab yog'ar,
 Asta unutaman yomg'irni.
Yomg'ir yog'ar, shig'alab yog'ar,
 Oxir meni asir etar ul.
 Yomg'ir yog'ar, shig'alab yog'ar, 
Yog'a boshlar qog'ozga ko'ngil.
ABDULLAJON MARSIYASI
Qushlar, qushlar qator-qator,
 Qushlar, uyga qaytingiz. 
Abdullajon qaytmas zinhor, 
Yor-do'stlarga aytingiz.
O'ynar bo'ron, o'ynar bo'ron,
 O'ynar mening boshimda. 
Endi yo'qdir Abdullajon 
Yigirma besh yoshida
Yo'llar uzun, yo'llar uzun, 
Kunlar ham ko'p cho'zildi. 
Qonli yoshlar to'kdi ko'zim, 
Jigar-bag'rim ezildi.
Poyezd chopar, poyezd chopar, 
Poyezd chopar Sibirdan. 
Abdullajon jonsiz yotar, 
Qarorgohi temirdan.
Bo'zlar osmon, bo'zlar osmon 
Bo'zlab bersa bo'zto'rg'ay.
 Ko'zlarini Abdullajon 
Bir dam ochsa na bo'lg'ay.
Nafas olmay ul uxlaydi, 
Ko'kragida o'ng qo'li. 
Yer yig'laydi, el yig'laydi, 
Yig'lar o'zi ham o'lim.
RAUF PARFI SHE'RLARI TO'G'RISIDA
Rauf Parfi she'rlari zamonaviy o'zbek poeziyasida tamomila o'ziga xos hodisadir. Uning ijodida biror voqeani tasvirlashga bag'ishlangan voqeaband she'rlar yo'q hisobi. U inson ruhining kuychisi. Qadim o'tmish ham, bugungi muhim hodisalar ham shoir tuyg'ulariga qattiq ta'sir etadi va muayyan kayfiyat uyg'otadi. Rauf Parfi o'z she'rlarida ana shu kayfiyat-larning manzarasini rassom kabi aniq chizadi. Uning she'rlari o'quvchini o'yga toldiradi. Tasawur dunyosi keng bo'lmagan, o'zining kechinmalarini kuzatib o'rganmagan odam bu asarlarni birdaniga tushuna olmaydi.
Rauf Parfi - obrazli fikrlashga moyil shoir. U jo'nlikdan, hammaga ma'lum gaplarni aytishdan qochadi. Har qanday voqea-hodisaning hech kim payqamagan jihatini ko'ra biladi va shu tufayli paydo bo'lgan holatning haqqoniy manzarasini yorqin chizadi. Shuning uchun ham "tong otdi" degan oddiy xabardan juda go'zal poetik obraz yarata oladi:
Tong otmoqda. Tong o 'qlar otar,
 Tong otmoqda, quyosh - zambarak.
Yaratangan Yer shari yotar,
 Boshlarida yashil chambarak.
Tonggi quyoshdan taralayotgan olov nurlari tong otayotgan o'qqa, o'sha nurlarni taratayotgan quyoshning o'zi esa zambarakka o'xshatilayotir. Nurga cho'milgan Yer kurrasi o'sha o'qlardan yaralangan. Hayotbaxsh bu o'qlar tufayli Yerning boshida yashil chambarak, ya'ni hayot. Tabiatning qanchalik shoirona tasviri! Ayni vaqtda o'xshatishlar naqadar aniq!
Rauf Parfining she'rlari bir qarashda juda g'amginday tuyuladi. Aslida haqiqiy she'riyatda hamisha insonning dardi kuylanadi. Dard esa g'amginlikni talab qiladi. G'am insonni poklaydi. Uning yuragini illatlardan, qabohatlardan tozalaydi. Alisher Navoiyning barcha asarlarida shuning uchun ham g'am yetakchilik qiladi. Rauf Parfi nimani qalamga olmasin inson ruhiyatini tasvirlashni asosiy maqsad qilib qo'yadi. "Ona Turkiston" she'rida ozod Vatan yo'lida boshini tikkan milliy qahramonimiz, tengsiz iste'dod egasi bo'lgan yozuvchi Abdulla Qodiriy obrazi ham, "Cho'lpon" she'rida esa ona tilining, ona xalqining erki uchun o'limga tik qaray olgan mislsiz iste'dod va jasorat egasi Cho'lpon ham his-tuyg'ulari og'ushida ko'rsa-tiladi. Shoir ularning ishlarini sanab o'tirmaydi. Balki bu ulug' odamlarning sof tuyg'ularini, kechinmalarini tasvirlaydi:
Shu qadar yuragi tormidir - dunyo,
 Nahot farzandiga - o'ziga g'anim.
 O'zi yuragimga jo bo'ldi, ammo
 Nechun sig'dirtnadi, nechun, Vatanim?!
Rauf Parfi tilning nozikliklarini chuqur his qiladi. Shuning uchun ham faqat so'zlarning emas, balki tovushlarning ham uyg'unligini ta'minlashga intiladi. Shu bois uning she'rlari o'quvchining esida qoladigan obrazlar bilan to'lib-toshgan bo'ladi: "Yomg'ir yog'ar, shig'alab yog'ar. Tomchilar tomchilar boshimga" yoki "Poyezd chopar, poyezd chopar, Poyezd chopar Sibirdan. Abdullajon jonsiz yotar, Qarorgohi temirdan".
Rauf Parfi she'rlari o'zbek adabiyotidagi eng ilg'or usullarining badiiy ifodasidir. Uni tushunish sizning madaniy saviyangizni yuksaltiradi. Shoir she'rlarini tushunishning siri - ularni sabr bilan sinchiklab o'qishda.

Omon Matjon 
 (1943-yilda tug'ilgan)
Men she 'r yozsam,
Endi uni qog'ozga emas,
Anov yal-yal yonayotgan o'tga yozaman.
Omon Matjon 
Hozirgi zamon o'zbek she'riyatining yirik vakili Omon Matjon 1943-yil 14-fevralda Xorazm viloyati Gurlan tumanining Bog'olon qishlog'ida tug'ilgan. Otasi Matjon Jumaniyoz o'g'li qishloq pochta bo'limi boshlig'i bo'lgan. Katta bobosi Jumaniyoz yirik savdogar boy bo'lgan. Oktabr to'ntarishigacha Rossiyaga savdo ishlari bilan yigirma ikki marta borib kelgan. XX asming 20-yillarida boshlangan quloqlashtirish voqealarini ko'rib, oqiba-tini o'ylab, bor. mol-mulkini hukumatga to'liq topshirgan. Omonning onasi Xotira opa go'zal va oqila ayol bo'lib, bo'lajak shoir hali go'dak ekanida dunyodan o'tgan.
Omon Matjon obz bolaligini quyidagicha eslaydi: "Otam pochtada ishlaganlaridan uyda non bo'lmasada, gazeta-jurnal bo'lar edi. Esimda, 1953-yilning 5-martida maktabda ertalab, hovlida majlis bo'lib, maktab o'quv bo'limi mudiri Stalinning o'lganini yig'ilganlarga ma'lum qildi. Bolalar, muallimlar dod-faryod solib qoldilar, tuproqqa yiqilganlar bo'im. Men yigiao uvga keldim. "Ota, Stalin otamiz o'libdi!.." U kishi mollarga xashak solib yurgan edilar: "Nishatiyin1, mening otam ham o'lgan!" - dedilar beparvo!"
Iste'dodli, ta'sirchan va g'oyat ko'p o'qiydigan Omon Matjon uchinchi sinflarda o'qib yurgan paytlarida she'rlar, ertaklar yozgan. Ilk she'ri Yangibozor rayon gazetasida 1958-yilning 15-martida bosilib chiqqan. O'n olti yoshida o'rta maktabni tugatgan Omon so'zga mehr qo'ygani sabab filolog-likni tanlamoqchi bo'ladi. Ammo otasining istagiga bo'ysunib, Aloqa institutiga hujjat topshiradi. Imtihonlardan o'tolmagach, radio-telefon tuzatish kursida o'qib, montyorlik qiladi. Keyingi yili Samarqand universitetining filologiya fakultetiga o'qishga kiradi. O'rtada Germaniyada, sho'ro qo'shinlari safida harbiy xizmatda bo'ladi. Qismning katta kutubxonasidagi deyarli barcha asarlarni o'qib chiqadi. Harbiydagi uch yil bo'sh ketmasin deb, har kuni kamida bittadan she'r yozadi. Xizmatdaligida yozgan she'rlaridan bir turkumini o'zidan bir yil oldin uyiga ketgan do'stidan berib yuboradi. "Sharq yulduzi" jurnalining 1965-yil 5-sonida askarning she'rlari bosilib chiqadi.
Shundan buyon shoirning "Ochiq derazalar" (1970), "Karvon qo'ng'irog'i" (1973), "Quyosh soati" (1974), "Yonayotgan daraxt" (1977), "Yarador chaqmoq" (1979), "Haqqush qichqirig'i" (1979), "Seni yaxshi ko'raman" (1981), "Daraxtlar va giyohlar" (1984), "Gaplashadigan vaqtlar" (1986), "Ming bir yog'du" (1989), "O'rtamizda birgina olma" (1990), "Qush yoii" (1993), "Iymon yog'dusi" (1994), "Saylanma" (1997), "Ardaxiva" (2001) singari yigirmadan ortiq kitobi dunyo yuzini ko'rgan.
Omon Matjonning ish faoliyati ham havas qilgulik. Shoir oliy maktabni bitirgach, Toshkentga kelib, G'afur G'ulom nomidagi nashriyotda muharrir, bo'lim mudiri, so'ng "Yoshlik" jurnali bosh muharriri, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining maslahatchisi, O'zbekiston davlat Matbuot qo'mitasi raisi o'rinbosari, "Cho'lpon" nashriyoti direktori lavozimlarida mehnat qilgan. Omon Matjon 1993-yilda "O'zbekiston xalq shoiri" unvoniga sazovor bo'ldi.
Omon Matjon zamonaviy o'zbek she'riyatining peshqadam vakillaridan biri. She'riyatning turli janrlari va uslubiy yo'nalishlarida muvaffaqiyat bilan ijod qilayotgan shoir tuyg'ularining samimiyligi, tilining shiradorligi, ifodasining ta'sirchanligi bilan boshqa ijodkorlardan ajralib turadi. Omon
Nishaiiyin - nima bo'pli? Shevaga xos.
Matjonning tuyg'ular olamiga ta'sir qilgan insoniy fazilatlari ko'pincha Xorazm vohasida yashayotgan kishilarga mansubdir. Uning barcha asarlarida chin insoniy tuyg'ular, yetuk inson-larning orzu-intilishlari tiniq ranglarda tasvir etiladi.
KO'RDIM: SHUKUR BUKHON...
Ko'rdim: Shukur Burhon "Hamza"dan' chiqib,
asta piyodalab ketdi bir kuni.
Bir yon gavjum ko'cha, bir yon rastalar,
Olomon...
Ko'pchilik bilmadi uni.
Repetitsiya o'tgan. Mana, u borar,
charchoq, tund...
Parvosiz harakat aro.
Hozirgina ulug' shoh Edip edi,
endi fuqarodan battar fuqaro.
Ustoz! Zamonlarning do'nish2 makrini ko'chada grimsiz ko'rsatishmi bu?!
 Kecha yig'lab sizga talpingan jonlar bugun tanimasdan o'tarlar, yohu! 
Tirsaklar, qorinlar, ko'krak, yelkalar sizni turtib-surtib shoshar o'zicha.
 Tomosha bo'lganin sezmaslar, yorab, shunday buyuk aktyor yuzi-ko'zicha.
 Kaltabin "ilmkash" bu salt yurishni "Daho xalq ichra" deb jo'shishi mumkin. Ko'rmaski, dahoga yo'l berrnas hech kim, 
Bazo'r bormoqda u, qisilib, munkib.
Xalq emish, kabobpaz, ana,
 "Keling" der, ko'zidek qizarib sixda chandiri.
 Lunjqizil somsapaz piyoz qoradi uyatdan qizarib, chatnab tandiri.
 Xalqmi shu, birovning haqini gizlab, besh-o'nni yulishni poylab turganlar? 
Xalqmi shu, nuroniy siymolar qolib, soxta sumbatlarni siylab turganlar?
Xalqmi shu, xayol-u orzularini o'zidan balandroq tiklolmaganlar?
 Hozirgi o'zbck Milliy leatri o'sha vaqida Hamza nomida bo'lgan.Do'nish - evrilish, o'zgarish. 
Xalqmi shu, xalqining nomidan so'zlab. mingdan bir va'dasin oqlolmaganlar?
Xalq ulkim, o'zining peshonasida yulduzlar borini bilsa, quvonsa!
 Xalq ulkim, g'ururi bo'lsa o'zida, asilga ishonsa, soxtadan tonsa!
Bu she'rni ko'rsangiz, balki koyirsiz: 
"Odamni qo'y-da, deb, holi-joniga..." 
Bildim, siz piyoda, tinch yetmoqchisiz
 Huv mag'rur haykallar xiyoboniga!1
Ungacha ancha yo'l bor-da, ustozim, 
Bu ur-surda yurmang salang, bo'sh bo'lib! 
Grim bilan chiqing, guldirab chiqing,
 hech boimasa o'sha Yalangto'sh bo'lib! 

1	Toshkent shahrining Navoiy ko'chasidagi shoirlar xiyoboni ko'zda tutiladi.
2	Yalangio'sh - "Osiyo uslida bo'ron" tilmid;i Sh. Burhonov yaratgan kurashchan
qahramon.
QO'SHIQ  
(Miriyga o'xshatma)
Nechun bu kuz so'lg'undir,
 Ko'zing yoshga to'lg'indir? 
Na bo'lganin aytmasang, 
Bilmadim, ne bo'lg'umdir! 
Sen unda dog' bo'lding, 
Men bunda dog' qoldim.
Nadin titrar siynalar,
 Nadin achchiq ginalar?
 Yo'limizga yomonlar 
Sochdi sovuq ninalar.
 Sen unda dog' bo'lding 
Men bunda dog' qoldim.
Ey, husnda birinchim,
 Ey, tishlari dur-injum, 
Yolg'iz sening o'zingsan 
Bu dunyoda ilinjim. 
Sen unda dog' bo'lding,
 Men bunda dog' qoldim.
Men bahor istayurman, 
Seni zor istayurman. 
Bir qarorga kel endi, 
Men qaror istayurman.
 Sen unda dog' bo'lding,
 Men bunda dog' qoldim.
Qaysi yil ko'klamda Jayhun bo'yida
 Idrok etib tursam atrof-olamni,
 Oq bulut ichidan chiqdi vazminlab,
 Bir to'p horg'in turna ko'zlab vohamni.
Navbahorning sodiq bu elchilari.
 Oydin umid ramzi.
 Qutlug' bir tug'yon,
 - Kelarlar muqaddas buzilmas safda, 
O'zgargan bo'lsa ham ne davr-u davron. 
Balki avval jahon - olis zamondan 
Ular ko'kka uchgan qanotli xabar;
 Balki bulturgilar, balki boshqasi,
 - Xullas, pastladilar... 
Joy izlab magar...
Lekin Xorazmda bu dam yer tanqis:
 Yigirmanchi asr - temir barona 
Yashil to'qaylarning ochgan ildizin,
 Jayhundan ham qolgan faqat afsona...
 Qani kumush ko'llar, duldulli qirlar,
 Hatto Uvays tog'i bezovta, ado? 
Oq qumlar qayerda - yer ibtidosi,
 Davo giyohlarga boy qadim dunyo?!
Nahot tabiatning o'zidek ko'hna, 
Boringki, yovvoyi, qo'rqinch burchagi
 "Avval shunday edi..." deyishga yoxud 
Qolmasa yerning o'z ulushi kabi.
Bir paytlar mozor yo vaqf yerlarga 
Hech kim tegolmasdi - O'lganlar qasmi.
Yer o'zi shaxd, sur'at farzandi, lekin 
Unga farzand bizning bobolar rasmi...
Ana! Zil aylana chizib tumalar Pastlarlar!..
To'kilar tuproqqa parlar...
Yiqilmang!!
Topurman ko'zim tubidan
Siz uchun safoli muqaddas yerlar...
Turnalar!
Kelinglar, yelkamga qo'ning!
Qo'llarimga qo'ning,
Boshim,
Ko'ksimga...
Ne tog'lardan oshgan ho'l qanotingiz
Tars-tars urilsinlar yuzim-ko'zimga.
Qo'ning!
Hadik olmang!
Ko'ksim zarblari
Erka belanchakdir najot pallasi.
Yangi manzillarga run bersin sizga
Xorazmning ko'hna, hazin allasi.
O'zbeklar uy qursa, har farzandiga
 Albatta qoldirar atab bir chetin. 
Ey, siz, kelajakning bunyodkorlari, 
Turnalarga ozroq joy tashlab keting! 
ENG SO'NGGI XAZINA
Xudoyberdi Doniyorovga
I
Ko'p qiziqdir ko'hna moziy taqriri, 
Ko'p qiziqdir unda xalqlar taqdiri.
 Agar kimdir mashhur esa qadimda,
 Yo'qdir bugun u hech kimning yodinda.
 Kimdir kecha xor-u xasga yursa teng, 
Bugun uning shon-shuhrati ko'kda deng.
Nahot hech kim boqiy umr olmasa, 
Nahot hech bir zot ustuvor qolmasa?! 
Savol ko'pdir, ammo charxda tinim yo'q,
 Go'yo unda hech narsaga qo'nim yo'q!
 Shu taxlitda zamin-zamon do'nipti1,
/////////www.Sever.Uz/////////////////