Java Books Maker   
/////////www.Sever.Uz/////////////////
  XXASR OZBEK ADABIYOTIDAN
ABDURAUF   FITRAT (1886-1938)
XX asr boshidagi o'zbek milliy uyg'onish davri adabiyotining yetakchi siymolaridan bin Abdurauf Fitrat ko'hna ilm-fan markazlaridan bo'lmish Buxoro shahrida 1886-yilda tavallud topgan.
Uning otasi Abdurahimboy zamonasining o'ziga to'q, o'qimishli, dunyo ko'rgan kishi-laridan edi. Uning tirikchiligi sarroflik (pul maydalovchi, pul almashtiruvchi) va savdo-garlik bilan kechgan. Kasbi taqozosi bilan atrof yurtlarga, hatto Turkiya, Eron, Qashqarga
tez-tez borib-kelib turgan.
Onasining ismi Bibiiqn (to'la nomi Nastarbibi, ayrim manbalarda Mustafbibi deb aytiladi) bo'lgan. Fitrat 1937-yilda "xalq dushmani" sifatida qamoqqa tashlanganda onasi hayot edi.
Bu oilada Abduraufdan keyin yana ikki farzand tug'ilgan - Abdurahmon va Mahbuba.
Boig'usi ijodkor awal shahardagi ko'plab eski maktablardan birida, keyin mashhur Mir Arab madrasasida o'qiydi. 18 yoshlarga yetganda, bir muddat otasining ishlariga yordam beradi, u bilan birga Jiaj ibodatiga ham boradi. 1904-1907-yillar oralig'ida ro'y bergan shu safarlar davomida yosh Fitrat dunyoning Turkiya, Eron, Hindiston, Arabiston, Rusiya singari mamlakatlarini o'zi uchun kashf qiladi. Albattaki, bu sayohatlar uning dunyoqarashi kengayishiga turtki bo'ladi, o'z yurtidagi ahvolga chetdan turib nazar tashlash imkoniyatini beradi.
1909-yilda Abdurauf o'zining bir necha hamshaharlari bilan birgalikda Istanbul (Turkiya)ga o'qishga ketadi. 1913-yil oxirigacha Istanbuldagi "dorulmuallimin" - muallimlar gimnaziyasida tahsil
oladi.
Juda yoshligidan badiiy ijodga qiziqib, uning turli janrlarida mashqlar qilib kelayotgan Fitrat 1909-yilda dastlabki yirik asarini e'lon qiladi. Bu Istanbulda chop etilgan "Munozara" kitobi edi. sarning to'liq nomi "Hindistonda bir farangi ila buxorolik
jazkura	^ maktablari xususinda qilg'an munozarasi"
'l^u^tilida yaratilgan.
ihundan so'ng 1911-1912-yillarda birin-ketin uning forsiy IH vozilgan she'rlari to'plami - "Sayha" ("Na'ra"), nasriy asari -?d sayyohi qissasi" ("Bayonoti sayyohi hindi") bosilib chiqadi. < h1 villari Turkiya yoshlari orasida ayj olgan hurtikriilik Fitratga ham Shli ta'sir etgani, u uzoqda turib, ona yurti Buxoroning ayanchli 'voliga qanchalar achingani mazkur asarlarda o'z ifodasini topdi. 1 Biroq o'qishni tugallab yurtiga qaytgan Fitrat mavjud ahvolni zgartirish oson kechmasligini ich-ichdan his qiladi. Zero, butun urkistonda bo'lgani singari Buxoroda ham diniy mutaassiblik, holat va qonunsizlik barcha jabhalarda hukm surar, kishilar ongida zgarish yasamay turib, jamiyatda biror ijobiy o'zgarish qilishning ikoniyati yo'q edi.
Shu tufayli ham Fitrat o'z davrining Ismoilbek Gasprinskiy lusiya ma'rifatparvari), Mahmudxo'ja Behbudiy, Is'hoqxon irat, Abdulla Avloniy singari fidoyilari tutgan yo'ldan borishga id qiladi. Shahrisabz va Karkida yangi usul - jadid maktablari :hadi, bolalarga zamonaviy ta'lim berishni joriy qiladi.
Fitrat nazarida millatni uyg'otish, uning ongini yuksaltirishning uhim yo'nalishlaridan biri - matbuot, adabiyot va san'at orqali ilqqa ta'sir etish edi. Shu maqsadda ijodkor publitsistika va labiyotning turli janrlarida o'nlab asarlarni yozib, e'lon qildi. tahbari najot" (1915), "Oila" (1916), "Begijon" (1916), davludi sharif" (1916), "Abo Muslim* kabi asarlari shular mlasidandir. Bunga qo'shimcha Fitrat yangi maktablar uchun frsliklar ham ijod qiladi. Uning "Muxtasar islom tarixi" (1915), )'qu" (1917) va boshqa kitoblari Behbudiy, Avloniy, Hamza irsliklari singari bolalar ta'lim-tarbiyasida muhim rol o'ynaydi.
Htrat 1917-yil fevral inqilobidan keyin siyosiy harakatlarga .nada faolroq aralasha boshlaydi. Buxoro jadidlarining "Yosh Wd"0 laD> firqPsiga sarkotib bo'lib saylanadi. Samarqandda chop tm lgln *^urriyat* gazetasida o'zining o'tkir maqolalari bilan ] ma-ket chiqishlar qiladi. Fitrat 1917-1918-yillar orahg'ida bu feiaga bosh muharrir ham bo'ladi.
hirile     * ktabrida Rusiyada bolsheviklar tomonidan amalga {# lan ^avlat to'ntarishini har kirn har xil kayfiyatda qarshi
Wn hT^ Unga katta umid bg'lagan bo'lsa' ko'pchilik bo'lib
^rat es [^^"S as^ ma'nosini anglolmay, taraddudda qolgandi.
1 bu hodisaga o'zining uzil-kesil bahosini shu kunning

XXASROZBEKADABIYOz, yerimizning eng qadrli tuqg'ani! Nega bizdan qochib muncha uzoqlarg'a tushibsan, Tuvg'aningga nechun sira gapurmasdan turibsan? So'yla, yulduz, holing nadir? Nechuk topding dunyoni? Bizning yerda boiib turgan tubanliklar, xo'rliklar, So'yla, yulduz, sening dag'i" quchog'ingda bo'lurmi?
Bormi senda bizim kabi insonlar, Ikki yuzli ishbuzarlar, shaytonlar.
Sening dag'i - sening ham.
O'rtoq qonin qonmay ichkan zuluklar,
Qardosh etin to'ymay yegan qoplonlar?
Bormi senda o'ksuz yo'qsulning qonin -
Gurunglashib, chog'ir   kabi ichkanlar?
Bormi senda butun dunyo tuzugin
O'z qopchig'in to'ldirg'ali buzg'anlar.
Bormi senda bir o'lkani yondirib.
O'z qozonin qaynatg'uchi xoqonlar.
Bormi senda qorin-qursoq yo'lida
Elin, yurtin, borin-yo'g'in sotqonlar?
Fitratshunoslarning ta'kidlashicha, "Mirrix yulduziga" she'ri 1920-yilda yozilgan. Xo'sh, bunchalik dard va fig'onga tola she'r yozilishiga o'sha yillari nimalar sabab boigan?
Kelasi o'quv yilining tarix darslarida Turkiston o'lkasining XX asr boshJaridagi ijtimoiy-siyosiy hayotiga oid tafsilotlar bilan batafsil tanishasiz. Biz hozir millatparvar ijodkorlar qalbini yaralagan o'sha davrning ayrim voqealarinigina aytib o'tamiz. Shundagina Fitrat she'rining mohiyatini, bu asarda mujassam bo'lgan millat qayg'usini anglash mumkin bo'ladi. Shundagina shoir Fitrat jasorati, uning insoniy fazilatlari ko'z oldimizda yaqqolroq namoyon bo'ladi...
XIX asrning 60-70-yillari davomida Turkiston o'lkasi Chor Rossiyasi tomonidan istilo qilinadi. Bu paytda o'lka Qo'qon xonligi, Xiva xonligi, Buxoro amirligi singari uchta alohida davlat shaklida yashardi. Shu tufayli ham istilochilar uchun ularni yakka-yakka holda o'ziga bo'ysundirib olish nisbatan oson ko'chadi. Garehi, Buxoroda rasman amir saltanati saqlab qolingan bo'lsa-da, bu hukumat Rossiyaning chizgan chizig'idan chiqa olmas edi.
1917-yilning oktabrida xuddi Petrograd (Rossiyaning o'sha paytdagi poytaxti)da bo'lgani singari Toshkentda ham hokimiyat sho'rolar (sovetlar) qo'liga o'tadi. Ular hukumat tepasiga juda katta va'dalar, mehnatkash ommaga yoqadigan chaqiriqlar bilan kelgan edilar. 1920-yilga borib Buxoroda ham amir saltanati zo'rlik bilan ag'dariladi. Qizil qo'mondon - M.V.Frunze boshchiligidagi qo'shin qadimiy shaharni shafqatsizlarcha to'pga tutadi. Xuddi shu janglarda Turkiston o'lkasi tarixida ilk marotaba aeroplanlar - ibtidoiy samolyotlar yordamida shaharga bombalar yog'diriladi. Shahar xalqi
_j O'ksuz ~ baxtsiz. j Chog'ir - sharob, may. Tuzuk - nizom, tartib, yashash tarzi.
 
vahshiyona qiriladi. Qadim Buxoroning ming yillik obidalari yer
bilan yakson qilinadi.
*	Fitratning tarjimayi holidan bilamizki, bu paytda u Toshkentga
chaqirib olingan, shu yerdagi ishlar bilan band qilingan edi. Biroq millati taqdiriga kuyingan shoirga birgina Buxoroda emas, balki Toshkentda va Turkistonning boshqa chekkalarida bo'layotgan xunrezliklar ham achchiq xulosalar chiqarishi uchun yetarli edi.
Bundan sal oldin - 1918-yilning fevralida sho'ro hukumatining yolg'on va'dalariga ishonib Qo'qon shahrida tuzilgan Turkiston muxtoriyati hukumati va vodiyning o'n minglab fuqarosi qonga botirilgandi. Toshkent va Samarqandda, Andijon va Faig'onada hali u, hali bu bahona bilan tinch aholi qirg'inbarot qilinar, milliy rahbarlarga turli ig'volar uyushtirilardi.
Bolsheviklar hukumati bergan va'dalar birin-ketin puchga chiqar, o'lka aholisi qayerdan va kimdan najot olishni bilmay, tang ahvolda qolgandi...
Endi, mana shu voqealarni ko'ngildan his etgan holda, Fitratning "Mirrix yulduziga" she'rini qayta mutolaa qilaylik.
Go'zal yulduz, yerimizning eng qadrli tuqg'ani! Nega bizdan qochib muncha uzoqlarg'a tushibsan...
Awalo, asarning lirik qahramoni (bu o'rinda shoirning o'zi) mazkur she'rda nega aynan Mirrix yulduziga murojaat etayotganiga e'tiborni qarataylik.
Mirrix - Mars sayyorasi Shamsiy (Quyosh) yil hisobida Hamal (Mart) oyining homiy sayyorasi hisoblanadi. Bu oyning unsuri -xos belgisi - olovdir.
Xalqimiz 21-martdan boshlanadigan oyni (Navro'zni) olqishlab, "Hamal keldi - amal keldi", deydi. Shoir xuddi shunga ishora qilaroq, Mirrix yulduzini "yerimizning eng qadrli tuqg'ani" - qarindoshi deyaataydi.
Boya aytganimizdek, 1917-yilda yuz bergan fevral va oktabr to'ntarishlaridan keyin Turkiston xalqi, nihoyat, ko'ksiga oftob tegishini, bu zamin uzra ham ozodlikning iliq shabadalari esishini orzu qilgandi. Bilasizki, hamal oyida butun tabiat uyqudan bosh ko'taradi. Yam-yashil maysalar chirkin xazonlar bag'rini yoraroq quyoshga qarab talpinadi.
Fitratning nazarida, Chor hukumatining uzoq yillar davom etgan zulmi ostida ezilgan o'lka, o'z taqdirining hamal oyiga -amal oyiga endigina qadam qo'ydim, deb o'ylagandi. Biroq birdan izg'irin shamol turib bu orzularni yer bilan yakson qildi, o'zining sovuq panjalari bilan yam-yashil umidlarni g'ijimlab tashladi...
Chor hukumatidan-da vahshiyroq to'da - qizillar hokirniyati o'z hukmronligining dastlabki yillaridan boshlaboq o'lka boshiga misli ko'rilmagan ko'rgiliklarni yog'dirdi.
Bizning yerda bo'lib turgan tubanliklar, xo'rliklar, So'yla, yulduz, sening dag'i quchog'ingda bo'lurmi?
Fitratning aynan Mars - Mirrix yulduziga murojaat qilishining yana bir ilmiy-mantiqiy sababi bor. Mars - Mirrix yulduzi, boshqa bir mifologik qarashlarga ko'ra, jang-u jadal ramzi, yunonlarda urush xudosi hisoblanadi.
Shoir o'z o'lkasida bo'lib o'tayotgan xunrezliklar ko'lamini urg'ulab ifodalamoq uchun uni jang-u jadallar makoni - Mirrix (qonday qizil sayyora!) bag'ridagi hodisalarga qiyoslaydi. Uning nazdida, Turkistonda yuz berayotgan adolatsizliklar olovi, hatto Mirrix yulduzini-da uzoqlarga qochmoqqa majbur etgan, indamay lol qotishiga sabab bo'lgan...
Bormi senda butun dunyo tuzugin O'z qopchig'in to'ldirg'ali buzg'anlar...
Yuqorida ta'kidlaganimizdek, marksizm-leninizm mafkurasi asosida ish ko'rgan sho'rolar hukumati "butun dunyo tuzugini" -insoniyatning asrlar osha sinovdan o'tgan yashash tarzini o'zgartirishga kirishgandi. Bu hukumat odamlarning xususiy mulkka bo'lgan haq-huquqini bekor qilish, har bir millatning o'z tarixiy an'analari asosida yashash huquqini mensimaslik yo'lidan bordi.
Kechagina tinch-osoyishta yashayotgan yagona xalq vakillari birdaniga "boy" va "kambag'al"ga ajratilib, ularni bir-biriga qarshi gijgijlashga zo'r berildi. Natijada, ming yillar davomida amal qilinib kelingan hayot qonuniyatlari buzildi, bir millat vakillari birodar-kushlik urushi oloviga tortildi...
Bularning ban, aslida, bir niyat yo'lida - "o'z qopchig'in to'ldirg'ali" - turli xalqlar boyliklarini talash, ularni yangicha shakldagi qullik iskanjasiga olish maqsadida amalga oshirilgandi.
Fitrat "Mirrix yulduziga" she'rida o'zimizdan chiqqan sotqinlar -ywfurushlarni ham dadil fosh qiladi. Kelgindi hukumat qutqusiga -^a'dalariga uchib, o'z millati va xalqini bosqinchilarga ipsiz bog'lab berishdan toymagan, "qorin-qursoq yo'lida elin, yurtin, borin-yo'g'in sotqonlar" shoirning o'tli nafratiga duchor bo'ladilar. Ular eJ-u yurtni o'zgalarga sotish bilan "borin-yo'g'in" - imonin, v"donin, millatin sotdilar.
1920-yilda - sho'rolar hukumati barcha jabhalarda rahbarlikni qo'lga olayotgan, har qanday qarshilikni shafqatsizlarcha bostirayotgan bir pallada "Mirrix yulduziga"dek o'tli she'rlarni yozish ijodkordan juda katta qahramonlikni, jasurlikni talab etar edi. Bunday misralar bilan omma oldiga chiqish - o'z boshini kundaga tutib berish bilan barobar edi.
Buni juda yaxshi his qilgan Fitrat xavf-xatardan qo'rqib o'tirmadi. Uning yurtiga bo'lgan farzandlik muhabbati, tilda emas, qalbda yashagan Vatanga fidoyilik hissi har qanday xavfdan ustun keldi. Fitratning o'tgan asrning boshlarida yozgan o'tli bu misralari hanuz unutilmay yashayotganining chin sababi ham ayni shundadir!
Savol va topshiriqlar
1.	Fitrat va unga zamondosh ijodkorlarning millatparvarlik ruhidagi asarlar yozishiga sabab bo'lgan tarixiy hodisalarto'g'risida nimalami bilasiz?
2.	Sho'ro (sovet) tuzumining dastlabki yillarida o'zingiz istiqomat qiladigan hududlarda ro'y bergan hodisalar to'g'risida keksalardan so'rab bilib olishga harakat qiling.
3.	O'z oilangiz taqdirida bu tuzum qanday iz qoldirganini bobo va buvilaringiz esdaliklari asosida hikoya shakliga keltirib, sinfda o'qib bering.
4.	"Mirrix yulduziga" she'rini yozib e'lon qilish bilan Fitrat qanday maqsadni ko'zlagan, deb o'ylaysiz?
5.	"lkki yuzli ishbuzarlar, shaytonlar" faqat Fitrat zamoniga xos kimsalar edi, desak, to'g'ri bo'ladimi? Yaqin va uzoq tarixdan olingan misbllar bilan fikringizni isbotlashga harakat qiling.
6.	Shoir kimlarni "Qardosh etin to'ymay yegan qoplonlar"ga
o'xshatyapti?
7.	Nega bir o'lka yonsa, kimlarningdir qozoni qaynaydi? Dunyodagi shunday "tartib"ni adolatli deb hisoblaysizmi? Sizningcha, chinakam adolatli tartib qanday bo'ladi?
8.	Bugungi kunda ham dunyoning qay bir burchidagi o'lkalarga o't qo'yib, o'z qozonini qaynatishga urinishlar bo'lyaptimi? Misollar bilan isbotlang-ehi!
9.	XX asrning 20-30-yillarida yaratilgan asiirlar orasida "Mirrixyulduziga she'riga mazmunan yaqin turadigan yana qanday asarlarni o'qigansi/?
10.	"Mirrix yulduziga" she'rini o'qishli qilib turgan jihatlar nimalardan
iborat'?
11.	Badiiy asar pafosi deganda nimalar tushunilixhi to'g'risida
o'qituvchingizdan so'rab, bilib oling.
 
I
O'GUT Og'ir yigit, sening go'zal, nurli ko'zingda Bu millatning saodatin, baxtin o'qudim. O'ylashingda, turishingda hamda o'zungda Bu yurt uchun qutulishning borlig'in ko'rdim.
Turma - yugur, tinma - tirish, bukilma - yuksal, Hurkma - kirish, qo'rqma - yopish, yo'rilma  - qo'zg'al!
Yel yo'lini to'sib turgan eski bulutlarni Yondirib qo'y, yirtib tashla, barchasin yo'q et. Qilolmasang shu ishlarni, Sening uchun xo'rlikdir bu... Yiqil, yo'qol, ket!
Shoiming "0'gut" she'ri bundan oldin tahlil qilingan "Mirrix yulduziga" asarining mantiqiy davomidek yangraydi.
Xo'sh, buni nimalarda ko'ramiz?
Guvohi bo'ldikki, "Mirrix yulduziga" she'rida Turkiston o'lkasi XX asr boshlarida tushib qolgan g'oyat achinarli holat o'z ifodasini topgan. Jafokash Vatan vujudiga joylashib olib, qonini zulukdayin so'rgan kimsalar kirdikoridan ozorlangan link qahramon xayolan Mirrix yulduziga murojaat etadi. Bu murojaat boshdan-oyoq achchiq savollardan tashkil topgan. Aisuski, "yerimizning eng qadrli tuqg'ani" - go'zal Mirrix ham bu holdan lol qotgan - sira gapirmaydi, gapirolmaydi, Tabiataii o't-olovga qiyos beriladigan shu yulduz ham yer yuzida bo'layotgan adolatsizliklardan bezib uzoqlarga qochgan...
Shoir "0'gut"da o'zi va millati dardlariga najotni topganday bo'ladi. Bu najot - xalqning og'ir-vazmin, mulohazakor, biroq ko'zlari yoniq farzandlari - yigitlaridir!
Bu yigitlarning nurli ko'zlarida shoir millatning ertangi kunini, baxt-u iqbolini ko'radi. Zero, har qanday xalqning kelajagi uning bag'ridan yetishib chiqajak avlodga, bu avlodning millat orzularini qanchalik chuqur anglashiga bog'liqdir. Oradan yillar o'tib, o'zbekning boshqa bir iste'dodli ijodkori "Yigit Jarga" degan mashhur she'rni yozadi. Bu she'rdan shunday hikmatli misra ham o'rin oladi:
Yigit omon bo'lsa, xavf-u xatar yo'q...
(G'afur G'ulom) Yo'rilma - charchama, o'tirma.
Yigitning omonligi esa faqat uning sog'ligi, to'it muchasi butligi bilan o'lchanmaydi. "Yigitning omonligi" degan tushuncha o'z bag'riga nihoyatda ko'p mazmunni, talabni jamlaydi. Devday yigitlari bo'la turib, yovga yengilgan - do'stga zor, dushmanga xor, nomardga muhtoj boigan xalqlarni ham juda ko'p ko'rdi bu olam.
Yigitning omonligi - uning imoni butligi, millatga fidoyiligi, mushfiqlarga shafqati, do'stlarga sadoqati, yorga vafodorligi, dushmanga nafratidir!
Bunday yigitning nigohi ma'nosiz va so'lg'in emas, balki nurga, yog'duga to'la bo'ladi!
Bunday o'g'ionning tili ming'irlashga, g'iybat-u mayda gapga aylanmaydi. U so'zlaganida xalq jon-u dilini berib tinglaydi, uning ortidan ergashadi.
Jo'mard farzand o'z or-u nomusini o'zgaga toptatib, bu holga bahona izlab o'tirishdan o'limni afzal biladi. Chinakam xalq farzandi uchun millat va mamlakat taqdiri har narsadan muhimroqdir!
Shoir ayni shunday avlodni ko'rgandek - najotni topgandek bo'ladi. Va yuragi orziqib, bu avlodni shiddatga - harakatga undaydi:
Turma - yugur, tinma - tirish, bukilma - yuksal, Hurkma - kirish, qo'rqma - yopish, yo'rilma - qo'zg'al!
Zero, shoirning shoshganicha, shoshtirganicha bor edi. Uni muvozanatdan chiqargan, qo'liga qalam, ko'ngliga olov bergan hodisalar zarracha vijdoni bo'lgan insonni befarq qoldirishi mumkin emasdi! Bu hodisalarning ayrim manzaralari, aytganimizdek, uning "Mirrix yulduziga" she'rida jonli ifodasini topgandi.
"0'gut" she'rining sarlavhasi zamirida "pand", "nasihat", "maslahat" ma'noiari emas, balki ko'proq "chaqiruv", "da'vat", "uyg'otish" ma'noiari yotibdi, desak, to'g'ri bo'ladi.
Qolaversa, "og'ir yigit"ga qaratilgan bu murojaatda bir shoir iltijosi, da'vatigina emas, bu haroratli ovozda kamida bir millatning asriy istagi, qalb chaqirig'i eshitilmayaptimi?!
...Qilolmasang shu ishlarni, Sening uchun xo'rlikdir bu... Yiqil, yo'qol, ket!
Savol va topshiriqlar
I
I. Nega shoir "0'gut"she'ridao'z muiojaattni aynanyigitlargaqaratganini i/ohlab bering. 2. O'zbek sheYiyatida chaqiriq, murojaat shaklida bitilgan yana qanday asarlarni bilasiz? O'sha she'rlar bilan Fitrat asarining o'xshash va farqli jihatlarini topishga harakat qiling. 3. Sizningcha, she'riy chaqiriq, da'vatning odamga tez va samarali ta'sir ko'rsatishining asosiy sababi nimada? /4. "0'gut>> she'ri lirik qahramonini nimalar umidlantiradi? Mr "Bu yurt uchun qutulishning borlig'in ko'rdim..." deganda ijodkor nimalarni nazarda tutadi?
6.	She'riy asarda " Yelyo Tmi to 'sib turgan eski bulutlar" shaklini olgan
tarixiy hodisalar nimalar edi? ("Mirrix yulduziga" she'ri tahlilida aytilgan
faktjarniesgaoling.)
7.	"BuIutlarni yotidirish", "yirtib tash/ash", "barchasin yo'q etish",
aslida, nimaning "vaztfasi"? Shundan kelib chiqib, shoir yigitlarni nirnaga
O'xshashlarini orzu qiladi?
8.	Link qahramon talab etgan ishlarni qilolmaslik yigit uchun nega
xo'rlik bo'lishi kerak? Bu xoYlikning ortida nimalar turishini mulohaza
qilib ko'ring-chi.qingg'a qon bo'tub to'kulay" misraida qanday badiiy san'al ishlatilgan?
7.	Fitratning hayoti va ijodiy faoliyati qaysi jihatlari bilan bizga ibrai bo'la oladi?

8.	Fitrat she'rlaridan olgan cng katta taassurotingiz, eng muhini xulosalaringiz nimalardan iborat bo'ldi?
9.	Adabiy merosimi/.ga tengdoshlaringizning munosabati Sizni qoniqtiradimi? Javobingizni aniq misollar bilan asoslashga urining. Bu masalada Siz nimalarni taklif qilgan bo'lur edingiz?
HAMZA HAKIMZODA NIYOZIY (1889-1929)
XX asr o'zbek adabiyotining oyoqqa turishi, har tomonJama rivojida Cho'lpon, Fitrat, Behbudiy, Avloniylar kabi Hamza Hakimzoda Niyoziyning ham beqiyos o'mi bor. Chunki, tilga olingan zamondoshlari qato-ri, Hamza millat erki, uning ma'rifati, ma'-naviyati va axloqiy qadriyatlari yo'lida umrini va ijodini bag'ishladi. Bor-yo'gi qirq yil yashagan bu fidoyi ijodkordan 5 jildlik adabiy meros qolganining o'ziyoq, Hamza shaxsiyati va uning ijodiy ishga naqadar jiddiy yondashgani to'g'risida yorqin tasawur beradi.
Hamza Hakimzoda Niyoziy 1889-yilning 6-martida Qo'qon shahrida tabib oilasida tavallud topgan. Uning otasi Ibn Yamin Xolboy o'gii davrining mashhur tabiblaridan bo'lgani tufayli yozuvchi o'z taxallusiga Hakimzoda nomini qo'shgandi. Adibning onasi Jahonbibi ham tabobatdan yaxshigina xabardor ayol e Ji.
Hamza 1896- 1908-yilIarda tengdoshlari qatori eski maluab va madrasalarda ta'lim oladi, arab, fors, turk tillarini o'rganadi. 1909-yildan esa Kogon shahridagi matbaa korxonasida ishlay bos' laydi. Hamzaning keyingi mehnat faoliyati oikamiznir^ turli hududlarida, har xil vazifalarda kechgan. U Qo'qondagi n s-tuzem maktabida o'qituvchi, "Kengash" va "Hurriyat" jurnallarida muharrir (1917), Farg'ona viloyati madaniy-maorif bo'limida xodim (1918), teatr truppasida rejissor (1919), muhtojlar uchun ochilgan maktabda mudir (1920), Buxorodagi teatr truppasida rahbar (1921), Xorazm viloyatidagi madaniy-ma'rifiy muassasalarda mudir (1921- 1924) vazifalarida ishlaydi, xalqning turmush sharoiti, o'y-fikrlari bilan yaqindan tanishadi. U 1926-yilda birinchilardan bo'lib O'zbekiston xalq yozuvchisi unvoniga sazovor bo'ladi va o'sha yildan e'tiboran erkin ijod bilan shug'ullanishga o'tadi.
Qo'qon adabiy muhiti ta'sirida o'sgan Hamza juda yoshligidan she'rlar mashq qilishga kirishgandi. U 1905-yildan boshlab yozgan ^Htashe'rinijamlab, 1914-yilda"Devoni Nihoniy" nomli qo'lyozma ^evon tuzadi. Demak, Hamza dastlabki asarlarida "Nihoniy"- Pinhon, yashiringan degan taxallusni qoilagan.
"Devoni Nihoniy"dan ishqiy g'azallar bilan birga mazlum xalq ahvoliga achinish, uning og'irini yengil qilish yoiidagi yosh qalb urinishlari ham o'z aksini topgandi.
Hamza o'lka ma'rifatparvarlik harakatining old jabhalarida faoliyat ko'rsatdi. U kambag'al oila farzandlari, yetim bolalar uchun Qo'qon va Marg'ilonda maktablar tashkil qildi, bu maktablarga qo'llanma sifatida o'qitish uchun "Yengil adabiyot", "0'qish kitobi" (1914), "Qiroat kitobi" (1915) singari darsliklar yozib berdi.
Zamonasining mashhur nashrlari - "Sadoi Turkiston", "Sadoi Farg'ona" singari gazetalarda Hamzaning ma'rifatparvarlik ruhidagi o'nlab publitsistik maqolalari chop etildi. Mazkur maqolalarda adib hayotning ijtimoiy-iqtisodiy, ma'naviy-ma'rifry muammolarini dadil ko'tarib chiqdi, ularni hal etish yo'llarini izladi. Jumladan, ilg'or Yevropa xalqlari dunyoviy ilm-fanga katta ahamiyat qaratishi evaziga turmushning barcha jabhalarida fuqarolari hayotini yengillatish, jahon bozorlarini tobora ko'proq egallash yo'lidan ketayotgan bir paytda, Turkiston xalqlari diniy jaholat, ma'rifatsizlik, fikriy tanballik botqog'iga botib yotganini kuyinib yozdi.
Hamzaning 1915- 1919-yillarda chop etilgan "Milliy ashulalar uchun milliy she'rlar majmuasi" dan ("Oq gul", "Qizil gul", "Pushti gul", "Sariq gul" singari sakkizta turkumdan tashkil topgan) joy olgan asarlarida ham yuqorida tilga olingan mavzular endi she'riy shaklda ifoda topdi. Aksariyat qismi savodsiz bo'lgan ommaga o'z qarashlarining tezroq singishini o'ylagan shoir bu she'rlarni qadimiy qo'shiqlar vaznida yaratgandi.
Sizga yaxshi ma'Iumki, o'zbek milliy romanchiligining asoschisi Abdulla Qodiriy sanalib, uning 1922-1925-yillar oralig'ida yaratgan "0'tkan kunlar" romani dastlabki to'laqonli o'zbek romani deb e'tirof etilgan. Hamza ham bu sohada o'z kuchini sinab ko'rgan adib hisoblanadi. U 1914- 1915-yillarda "Yangi saodat", "Uchrashuv" singari "milliy roman" lar yaratgan. Garchi bu asarlarnihg sujeti, kompozitsion qurilishi anchagina sodda, qahramonlari ham soni, ham badiiy barkamolligi jihatidan salmoqli bo'lmasa-da, yosh adibning o'sha yillariyoq romandek mas'uliyatli janrga cho'chimay qo'l urgani e'tiborlidir.
Hamza jaholatga botgan ommani uyg'otish, sergak torttirish, uni o'z kelajagi uchun qayg'u cheka oladigan millatga aylantirish yo'lida zamondosh ziyolilar qatori tinimsiz harakat qildi. Yuqorida ta'kidlanganidek, bu davrda Turkiston xalqlarining aksariyat qismi
xat-savodi bo'lmaganidan qiynalar, bu ommaga kitob, gazeta va jurnallar orqaligina ta'sir etishning samarasi oz edi. Bu ehtiyoj adiblarni sahna asarlari yaratishga, o'qitibgina emas, ko'rsatib ham xalqqa ma'rifat berishga da'vat etdi. Xuddi shu harakat or-qasidan Mahmudxo'ja Behbudiyning "Padarkush", Abdulla Qodiriyning "Baxtsiz kuyov", Hamzaning "0'ch" (1914), "Zaharli hayot yoxud Ishq qurbonlari" (1915), "Ilm hidoyati", "Mulla Normuhammad domlaning kufr xatosi", "Ochlik qurbonlari" (1916) singari o'nlab dramalari sahna yuz'mi ko'rdi.
Yil o'tgan sayin Hamza o'z asarlarining mavzu va mohiyat doirasini kengaytirib, jiddiy muammolarni o'rtaga qo'ygan dramatik asarlar yarata boshladi. lining "Muxtoriyat yoki avtonomiya" (1917), "Kim to'g'ri", "Tuhmatchilar jazosi", "Boy ila xizmatchi" (1918), "Loshmon fojiasi" (1916- 1918-yillar, uch bo'limli), "Farg'ona fojiasi" (1919- 1920-yillar, to'rt bo'limli) singari asarlarida davrning muhim ijtimoiy-siyosiy masalalari dadil ko'tarib chiqilgan edi.
Hamza dramaturgiyasining gultoji hisoblangan "Maysaraning ishi" komediyasi va "Paranji sirlaridan bir lavha yoki Yallachilar ishi" dramasi (1926) esa milliy sahnamizning o'lmas durdonalari bo'lib qoldi.
Afsuski, sho'ro davlatining manfur siyosati Hamza taqdirida ham qonli iz qoldirdi. Shohimardonda in qurib olgan bir guruh diniy mutaassib kishilarga Hamzani qarshi qo'ygan sho'ro idoralari, mohiyatan, bir hamla bilan ikki raqibni yo'q qilishga erishd". Ya'ni, hukumat Hamzani johil kimsalarga ro'para qildi, ular esa "Shohimardonday aziz joyni oyoqosti qilmoqchi, ayollarimizning yuzini ochmoqchi", degan uydirmalar bilan olomonni Hamzaga qarshi gijgijladi. Natijada, sho'ro davlati awal Hamzaning johil kimsalar tomonidan toshbo'ron qilib o'ldirilishiga (1929-yilning 18-avgustida), keyin esa "sho'ro shoirining qotili" sifatida dindorlarni Shohimardondan "supurib tashlanishi"ga erishdi.
Sho'ro adabiyotshunosligi uzoq yillar davomida Hamza shaxsi va ijodini ham bir yoqlama talqin etdi, uni "sotsialistik realizm metodining o'zbek adabiyotidagi asoschisi" degan yasama sifatlar *%n "bezab" keldi. Shunday ekan, XX asr o'zbek she'riyati, nasri, drarnaturgiyasi, musiqa va teatr san'ati, maorifi rivojiga ulkan hissa ^o'shgan bu ijodkor merosi bilan sho'ro davri hamzashunosligi 'l qo'ygan xatoliklarni aralashtirib bo'lmaydi. Boshqacha qilib Uganda, hamzashunoslik qusurlari uchun Hamzani "javobgar" qilish mutlaqo yaramaydi. Ijodkor tavalludining 100 yilligi munosabati bilan chop etilgan 5 jildlik "Mukammal asarlar to'plami" dan joy olgan asarlari Hamzaning tinib-tinchimas ma'rifatparvar ziyoli, "Turkiston muxtoriyati" dek mustaqil hukumatni ham ijo-di, ham amaliy faoliyati bilan birinchilardan boiib qo'llab-quwatlagan yurtparvar arbob, jahon dramaturgiyasining eng ilg'or tahlil usullarini o'zbek sahnasiga dadil olib chiqqan, shaxs erki, ayol ozodligi masalasini yuqori badiiy pardalarda kuylay olgan be-takror ijodkor ekanini yaqqol isbotlaydi.
Shu sifatlari bOan ham Hamza Hakimzoda Niyoziy xalqimiz qalbida asrlar osha yashaydi.
ZAHARLI HAYOT YOXUD ISHQ QURBONLARI
(Dramadan parcha)
Q a t n a sh u v ch i I a r:
Mirzo Hamdamboy - o'rta bo'ylik, mosh-birinch soqol, qizil yuzli, o'rtacha kiyingan, 55 yoshda, ro'zi davlatlik bo'lsa ham, ilm-ma'rifatdan yiroq kishi.
Abdiqodirboy - Mirzo Hamdamboyning oshnosi. Mahmudxonga muhabbatlik, birozgina zamondan xabardor kishi. Uzun bo'ylik, qora soqol, rasmiy kiyingan.
Mahmudxon - xipchabo'ylik, xushmo'ylab, soqolsiz, sochlik, ko'zida oynak bor, butun ovrupocha kiyingan, demak, eng yuqori darajada ochiq fikrli, xususiy muallim olib o'qimish, tarbiya ko'rmish, Mirzo Hamdamboyning yolg'uz o'g'li, 18 yoshdadur.
Maryamxonim - eski maktablarda o'qimish esa ham, Mahmudxonga muhabbat qo'ymoq munosabati ila ro'mon, gazeta, jurnoi kabi maorif ta'sirotindin qalbi uyg'onmish. Mahmudxonning haqiqiy oshi-qidur. O'zi husnli, 17 yoshda bo'Iub, bir faqirgina kosibning qizi.
Eshon - uzun to'n va katta sallali.
Sora - Maryamxonimning onasi, 35 yoshlarda.
Z ay nab - Maryamxonim bilan Mahmudxon orasinda xat yurituvchi kampir, 60 yoshda.
Mavsum - Mahmudxonning xizmatchisi.
BIRINCHI PARDA
Mahmudxon hujrasi ovrupocha ziynatlangan bir hujra bo'Iub, bir tarafda ishkof, ichida kitoblar, xaritalar, ramkada kartinalar. Bir tarafda temir karavot bir tarafda bir dona stol, uch-to'rt dona taburetka, bir devoriy soat.
Mahmudxon (yolg'iz kirub sallasini olib qoyub, to'nini yechub, cho 'ntagidan bir maktubni olub, to 'nini qoziqqa Hub, kursiga o 'tirub,
fxatni o 'pub ochub). Bugun nima xabar? Nima so'zlar yozilub maktub (fcelgon ekan.
Endi o'qub turgan holda eshikdan Abdiqodirboy kirub kelur.
W   Abdiqodirboy. Assalomu alaykum!
Mahmudxon (xatni qo'yniga solub, yugurub turub). Assalomu alaykum, boy pochcha, kelsunlar, qani marhamat (joy ko'rsatub), qani o'tursunlar, manam hozir janobingizni kutub turuvdim (boy kursiga o'tirur, fotiha o'qur).
Abdiqodirboy. Xayr, ziyoda davlat, ollohu akbar.
Mahmudxon (turub). Xush ko'rduk.
Abdiqodirboy. Xush, salomat. Yangi xabarlar yo'qmi, afandim?
Mahmudxon. Xushxabarlar mana endi janobingizdan bo'ladi-da, boy pochcha.
Abdiqodirboy. Endi biz keltirgan xabar, u qadar xush bo'lmasa hamki, amonat bir javob-da, har nima bo'lganda ham, bizdan bir aytib o'tmoq-da! Ayb qilmaysiz.
Mahmudxon. Yo'q, taqsir, nimaga ayb qilar edim. Qani eshitayiik.
\ Abdiqodirboy. Endi, kecha men bu yerdan chiqub, to'g'ri kontorga boruvdim, boy afandi o'zlari yolg'uz ekonlar, o'lturuvdim, choy buyurdilar, ag'dan-bag'dan so'zlashub, gapdi muddaoga olib keldim-da, qo'limdan kelgan qadar so'zlarni aytub, agar bu ishlar vuqu'ga kelmasa1, Mahmudxon achchiq ustida biror taraflarga ketub qolish ehtimoli ham bor. Endi birtagina farzandingizi xursand qilaman desangiz o'sha Maryamxonni olub berasiz-da, xotirjam qilasiz, bo'lmasa, oxirida biror dilsiyohlik bo'ladurgan darajalarg'a ham ehtimoli bor deb, xulosa, nima bilan targ'ib bo'lsa, qilub o'tdim. Ammo, boy afandi, o'zingiz fe'llarini bilasiz, hech bir xohish qilmadilar.
Mahmudxon (biroz o'zgaribroq). Axiyri nima dedilar?
Abdiqodirboy. Endi boy afandini gaplari shuki, men el-xalq ichida xo'b yaxshi obro', shuhrat topgan kishi, bir Ho'qandgagina emas, mana, Buxoro, Samarqand, bir tarafi Qashqar degandek, hamma joyga ovozamiz ketgan. Endi birtagina o'g'il bo'lsa, mana o'zini to'y qilganimga o'n-o'n besh yil bo'lub qoldi. Mana bu ikkinchi to'yi, ^r, bir durustroq, o'zimizdan yuqori bo'lmasa hamki, barobarroq Jydan uylantiraylikki, ham orzumiz ushalsun, ham atrofdan kelgan
' Vuqu 'ga kelmasa - yuz bermasa, amalga oshmasa ma'nosida.
yor-do'stlarga ma'qul bo'lsin-da. Endi man shunday obro' bilan borub bir bechora kosibdi qizini olib beraman! Xalq mani nima deydi. Axir uning katakdek ko'hna hovlisi bor, to'y qayerda bo'ladi? Xo'sh, kelgan yor-do'stlar borub qayerda o'ltiradi? Sharmanda boiamiz-ku! Endi o'g'limizni xursand qilaylik, xolos, deb shuncha mardumdan1 ta'naga qolub, xayfsan eshitub o'tirsak tuzukmi? Mana axir o'qiyman dedi, xabaringiz bor, olti yildan baqqa2 qancha pullar sarf qildum, endi mulla bo'lub, qilib bergan foydasimi bu? (Qo'li bilan ishora qilub.) Aslo, aslo bu so'zni ikkinchi aytmang, man sizdan xafa bo'laman. Mana, sizdek yaxshi do'stlarimdan chiqqan so'z shumi? Ayb gap, dedilar.
Mahmudxon. Axir o'z-o'zini bir baloga giriftor qiladi, demadingizmi?
Abdiqodirboy. Aytdim, hech gap qolmay hammasini aytdim. Onasi ham unamaydi. Qarindosh-urug'lari ham unamaydi. Bu bir xomxayol gap, har kimga maqbul boimaydigan gap. U o'zi shundoqadur-ov. Men undan yuz barobar ortiq qiz topub beraman, dedilar. Hokazo, ikki soat so'zlashub, endi biroz muloyim qilgan vaqtda hazrati eshonni Qosimjon degan xalfalari kelub qoldi. Xayr, u ham zorainki manga qo'shilsa, deb tag'in o'ltiruvdim, xalfani o'zi ham so'rab qoldi, boy afandi o'zlari gapirub qoldilar. Xalfa gap tamom boigandan keyin: "Endi, boy afandi, janobingizdiki ma'qul. sizga hech munosibmas va ham bunisi borki, u qiz hazrati eshonga nazr bo'lgan, endi hazrati eshon murid ovidan qaytsalar, ehtimol, shu oy ichida to'y ham bo'lsa", deb yubordi.
Boy afandi: "Mana xolos, agar man sizni so'zingizga kirsam, toza sharmanda bo'lur ekanmiz", deb ba'zi gaplardi gapirub, meni xijolat qildilar. Endi o'zingizdan o'tar gap yo'q, hazrati eshonga bo'lgandan keyin gap tamom.
Mahmudxon (hayron bo Hub). Hazrati eshonning xotunlari bor edi-ku?!
Abdiqodirboy. Bor, birta emas, oltita, hozir oltiariqlik oyim o'ldilar, beshta bor.
Mahmudxon. Oltita ekan, muni nima qiladilar, endi?
Abdiqodirboy. Ey bo
Maryamxonim (qo'rqubroq). Afandim, sukut etdingiz?!
Mahmudxon (ro'molchasin olub, ko'zyoshin artub). Xonim afandi, oh, ikkimizga bir uqubat borga-da o'xshaydi.
Maryamxonim (cho'chib, Mahmudxon qo'lini tutub, oshiqub). Nima, nima? Uqubat?!
Mahmudxon (qo'linitutub). Qani til, oni sizgaaytmakka, jonim!
Maryamxonim (hamon yolinub). Men eshitub turgan so'zlarimdangina emas, dedim-ku, ko'rgan tushlarimdan-da xavflangan edim. Ayting, nima xabar ekan? Nima so'z?
Mahmudxon. Endi o'zim ham aytmoqqa majburman, lekin ko'nglim bo'Imaydi.
Maryamxonim (yig'lamsirab). Yo'q, ayting.
Mahmudxon. Man kecha bir kishini otamga yuborgan edim. Ul kishi so'zicha, otam qabul qilmagan emish. Mayli endi ul qabul qilmasa, qiyinlik bir tarafda ekan, iloji oson edi. Endi sizning tarafda bir mushkul borki, har bir narsadan u masala og'ir.
Maryamxonim. Xayr, afandim, nima ekan?
Mahmudxon. Sizni ota-onangiz hazrati eshonga nazr qilmish ekanlar (Maryamxonim cho'chur). Ehtimol shu oylar orasinda to'y 'lur ermish (Maryamxonim yana cho'chub tushar, manglayin tutar). Endi man esa, bu to'g'rida ko'p og'ir o'yga qoldim (to'xtar, har ikkiiari yig'lab to'xtar).
Maryamxonim (birozdan keyin). Afandim, sizsiz dunyoda ^'r kun turmog'imdan manga o'lim yaxshimasmi? Man (yig'lab) otech bir vaqt qabul qilmasman! Qo'limdan kelgan qadar o'zimni u' zolim qo'lidan qutqaza olurman. Jonim, gap sizda. Siz-da o'z 1 dangizda qaror etsangiz, albatta, man jon boricha harakatda b4lurman (yig'lar).
Mahmudxon. Jonim, man sizdan-da, ortuq darajada, dunyoda l2siz tura olmam. Bugun sizdan ajralmoq ma'lum bo'lur ekan, bu
Urir>ing o'zidagina o'z-o'zimni halok etarman. Jonim, menga sizsiz
-
nayot - zanar. Manaan amin DO lingizKi, ougunaan oosmao man harakatda bo'lurman. Siz-da, albatta, u tarafdan mone bo'lib tursangiz kifoya.
Maryamxonim (Mahmudxon qo 'lindan tutub, yaqinroq kelub). Juda o'lmas esa, bir boshqa mamlakatga qochmoq mumkin emasmi?
Mahmudxon. Albatta mumkin, jonim, ish bo'lmagach noiloj qilamiz. (Bu orada Mavsum ovoz berub: "Xo'jayin keldilar", deb qo^ar. Mahmudxon sachrab turub). Endi (Maryamxonim turar) aybga buyurmaysiz, xabarsiz kelganingiz vaqtsiz bo'ldi.
Maryamxonim (Mahmudxon qo'lin tutub). Yana mani faqir deb tashlamangiz, jonim. Man o'zimcha faqir bo'lmadim.
Mahmudxon. Manga o't yoqmangiz. Man u vijdonsizdan emas (qo'lin olub o'par).
Maryamxonim (paranjisini yopinub). Mani unutmang! Afandim, manga uvol qilmang...
Mahmudxon. Jonim, hech unutmasman! Siz xotirjam... (peshanasin silar).
Maryamxonim (eshik ostina bomb). Man har doim umidda turaman (kamzul oldidan tutub). Afandim, avvalg'i marhamat, va'dadagina bo'lung, dunyoga aldanmang...
Mahmudxon (qolini o'pub). Jonim, siz unutsangiz ham. billohki, man hargiz unutmasman...
Birgalashub chiqar. Parda tushar.
(Asarning ikkinchi pardasida "Maryamxonimning zo'r bila hazrat eshonga
nikohlanganh, eshon uni har qancha majburlamasin, xotinlikka rozi bolmuguni, eshonning manfur qiyofasini fosh etib, uning uyidan qochib
chiqqani hikoya qilinadi. Uchinchi pardadan esa eshondan va jaholatga to" la bu hayotdan qutulish
yo'lini topa ohnagan Maryamxonimning zahar ichib, onasi Sora,
suyuklisi Mahmudxon va uning maktublarini Mahmudxonga eltib berib
iltifot korsutgan Zaynab xola bilan vidolashuv epizodi o'rin olgan. Bu
sahna oxirida Maryamxonim Mahmudxonning qolida jon beradi.)
TO'RTINCHI PARDA
Qabristonning bir burchi bo'lub, yolg'uz Maryamxonimning
qabridangina iboratdir.
Parda ochilur, bir tarafdan Mahmudxon kirar, boshida ko'k salla,
qo'lida palto, bir qo'lida gulu rayhonlar, telbaroq bir holda.
Mahmudxon (lahadga qarab, ta zim qilub). Assalomu alaykt"1^ yo ruhi Maryam. (Guilarni ko'rsatub.) Mana, bu sizning mozoringlZ tuhfasi uchun, jonim! (To'nni bir tarafga qo'yub, gulni bog'^rltJ yechub.) Mozoringizga sochmoq uchun keltirdim-a, joni11] Maryamxonim. (Qabri ustina sochub.) He, hoy, suyukli MaryalT1'(Biroz to'xtab, kulub yuborub.) Qanday yarashdi, jonim Maryam. (Orqaroq qo'l qovushtirub turub, yana oldinroq kelub, yig'lamsirab.) Jonim Maryam, zoliming keJdi. Shirin dunyodan yosh o'lmog'ingga eng birinchi sababchi vafosizing keldi. Ko'rgali chiqmaysanmi? Man sog'indim, san sog'inmadingmi? (Biroz turub, yana kulub tizzasiga urub.) Chiqmadi-ya! Chiqmaydi, araz. (Cho'chub qochub.) Yo Alloh, yo rabbiy (Sir dam to'xtab, xayollanub, yana o'zin tuzatub, lahad yaqiniga bomb)...
Man zorlab, man adabsiz axloqsizman, vijdonsiz, insofsiz, hurmat
qilmay, muqaddas tuproqlaringni bosdim-a. (Qo 'tin ko 'ksina qo 'yub.)
Tovba qildim, xato qildim, ayb qilma, man gustohingga, jonim.
(To'xtab turub, cho'chub, tomoq tugmalarini tortqulab oshig'ub,
osmonga tomon.) Yo Alloh! Yo rabbiy! Manga nima bo'ldi? (Yonlarig'a
qarab, o'zin tuzotub.) Majnun bo'ldimmi?.. O'zim uydan bemahal
chiqdim, kechasi keldim-da! (To'xtab turub.) Hushimni joyiga olib
kelay. (V taraf, bu tarafini tuzatub.) Man uyqusiradim, jonim, man
tush ko'rub turub, cho'chub turdim-da yugurdim. (Lahadga yaqin-
roq kelub o 'turub.) Man endi biroz Qur'on o'qiyin, jonim
Maryamxonim, senga Qur'on o'qiyin. (Biroz labini qimirlatub, fotiha
qilur ho Ida bir dona kapatak qo'li uzasidan uchar, ko'tarilur. Mah-
mudxon shoshilub ushlamoqqa harakat qilub, ul taraf, bul tarafga
qarar, ul yuqori uchub ketar, qarab qolur. Birozdan so 'ng cho 'chub,
o'rtaroq kelub, qo'lin silkub, jahl bila) Nimaga, nima uchun
to'xtamadi? {O'zin ko'rsatub) Man zolim uchun. Maryamni ruhi-da
u.  Man  xiyonat qitlanub Soraga). Onajon, bas, ko'p yig'lamang! Qulog'imga yoqmaydi. Hamma ishga o'zingiz sabab bo'ldingiz. Dunyoni suydingiz, ammo joningizdan ortuq farzandingizi suymadingiz, mandan ko'z yumdingiz...
S o r a (boshlaridan silab, yig'lab). Jonim bolam, manda nima ixtiyor bor edi, otang sabab bo'ldi, mani o'z holimga qo'ymadi, man qandoq qilay?..
Maryamxonim. ...Siz yo'q deb tursangiz, albatta, otam ham biroz qabul qilar edi. Holbuki, siz ko'proq hazrati eshonni davlatiga mag'rur bo'lub harakat qildingiz-da, haqiqiy davlatingizdan ajralmoq martabadagi bir holga qoldingiz..."
Maryamxonimning ota-onasi o'ta faqirlik, noilojlikdan bu ishga qoi urganlarini asarning ikkinchi pardasida eshon tomonidan Maryamxonimning yuziga aytilgan mana bu gaplar ham tasdiqlaydi:
"Eshon. Gapirma, bezot. Tag'in qaytaradi-ya! Mani uydagi beshov xotinimning qaysi biri sandan xunuk? Alar sandan boyroq odamlardi qizi. San bir gadoy kosibdi qizi-ku! Shu bechora holingga muncha noz qilasan! Mani bergan yog', birinchim1 bila ota-onang osh ko'rdi-ku! (Bo'ynini ko'rsatub) Mani pulim bila bo'yning marjon ko'rdi-ku! Tag'in nimaga noz qilasan?"
Agar muammo Maryamxonim ota-onasining kambag'alligi-yu, shu sabab qizni eshonga nazr qilib yuborishidagina bo'lganda, uning yechimi topilishi ham mumkin edi. Boshqa bir jiddiy muammo Mahmudxonning otasi bilan bog'liq.
Shu o'rinda bir muhim holga e'tibor berishimiz kerak bo'ladi. Ya'ni Mahmudxonning otasi Mirzo Hamdamboy sahnada umuman ko'rinmaydi. Uning voqealarga munosabatini biz Abdiqodirboyning hikoyasi orqaligina bilib boramiz. Shunday bo'lsa-
' Birinch - guruch.

da, yozuvchi bu odamni "Qatnashuvchilar" ro'yxatida ko'rsatadi va uning tashqi ko'rinishi va xarakteriga oid izoh ham beradi. Qiziq holat, shunday emasmi?
Yozuvchi farzandlari kelajagi, ularning baxt-u iqbolini aqchaga, I   soxta obro'-e'tiborga, "xalq mani nima deydi" degan bahonaga
t
almashgan zamon otalarining tipikqiyofasini ham o'quvchigatanitib qo'yishni istaydi. Bu "o'rta bo'yli, mosh-birinch soqol, qizil yuzli, ro'zi davlatlik bo'lsa ham, ilm-ma'rifatdan yiroq kishi" lar jaholatga botib yotgan o'lkaning har yerida topilardi. Mirzo Hamdamboyning "shunday obro' bilan borub bir bechora kosibdi qizini" o'g'liga olib bermasligiga ko'rsatayotgan vajlariga e'tibor beraylik: "Axir uning katakdek ko'hna hovlisi bor, to'y qayerda bo'ladi? Xo'sh, kelgan yor-do'stlar borub qayerda o'lturadi? Sharmanda bo'lamiz-ku!"
Qarang: yosh, aqlli, farosatli farzandlarning ko'ngli, ularning istak-xohishlari, orzu-umidlari, baxt-u iqboli to'g'risida bir chimdim o'y-fikr yo'q, vahima qilinayotgan "tashvish"- to'yga "keigan yor-do'stlar borub qayerda o'lturishi"...
Mirzo Hamdamboy "olti yildan baqqa qancha pullar sarf qilib" o'g'lini nega, nima maqsadda o'qitganini ham o'zi deyarli tushunmaydi. Farzandining dunyoni tanigani, odamni tanigani, yaxshi-yomonni farqlab, millat dardi bilan yashaydigan inson bo'lib yetishgani uning uchun sariq chaqalik ahamiyatga ega emas. Uning uchun o'g'lining "mulla bo'lub qilib beradigan foydasi" boshqacha bo'lishi kerak edi.
Asarda otalar va bolalar o'rtasidagi ziddiyat faqat shu bilan cheklanmaydi. Ularning diniy e'tiqodga bo'lgan munosabatlari o'rtasida ham yer bilan osmoncha farq ko'ramiz. Bu jihatdan eshonning qilmishlari, mog'or bosib ketgan qarashlari tomoshabinning nafratini qo'zg'aydi. U o'ziga "man hazrati eshon-a, kaltadan-kichik, boydan kambag'algacha mani ko'rsa o'rnidan turadi-yu, mani kavshlarimni ko'zlariga surkab tabarruk qilishadi..." deya baho bersa-da, Maryamxonim bilan bo'lgan munozarada kuchi baqirishga-yu, ojizani yerga urishga yetadi, xolos:
"Eshon (g'azab bila). Shariat buyursa, nima qilasan? Maryamxonim (hamon yig'lab-yig'lab). Shariat zolim emas, xoin emas. Shariat mandek bir sag*ira mazlumani san kabi bugun-erta
I
o'Iim egasi bo'lgan noinsof cholga hargiz buyurmas. Shariat ham awal mani qabuJ qilmog'im bila buyuradi. Nikoh tarafaynning ijobi qabuli bila nikohi halol bo'lur...
u.iiiu ii.   v/ia-uiiaitg uvigau.  /TIZ.  I\_> JI >iuaiuu,   IIIH_MII   iiiiwju  1411.ga.il.
Ular sanchalik bilmaydimi?
Maryamxonim (hamonyig'lab, qo'linsiltab). Dedim-ku, otam. onam johil, dunyoparast, molparast. Imomlar ham shul. Shariat boshinda turuvchilarga oqcha bo'lsa bo'lur. Bir sohibi taqvoyi zohid eshon sanmi, sanmi? Boshqasi nima bo'ladi endi. Hammang qiyomatda janobi haqga mas'ulsan.
Eshon (nihoyatda g'azab bila). Man sani bila masala talashgani olganim yo'q, tur deyman!.."
(Dramaning ikkinchi pardasidan)
Aslida Mahmudxon va Maryamxonim ham dunyoviy, ham diniy bilimlarni obdan egallagan, o'z oldilariga "zulmatda qolmish bu millatni, vatanni biri quyoshi, biri mohtobi bo'lib yorutishni" maqsad qilib qo'ygan juvonmardlar edilar. Afsuski, johillikka to'la muhit bu ikki go'zal vujudni, bu ikki dilbar qalbni juvonmarg qildi.
Hamza Hakimzoda Niyoziyning bundan bir asr muqaddam yaratilgan "Zaharli hayot yoxud Ishq qurbonlari" asarida ko'tarilgan muammolar u yoxud bu shaklda bugun ham yuzaga qalqib chiqib turibdi. Odamlarga jamiyatdagi mavqeiga, mol-dunyosiga, zari va zo'riga qarab muomala qiladiganlar, din niqobiga kirib olib, o'rta asrlar jaholatini yoymoqchi bolayotganlar, mu-sulmon ayollariga past nazar bilan qarovchi kimsalar hamon topilib turadi. Hamzaning bu asari inson qalbi, erki va orzu-intilishlari bilan hisoblashmaydigan, hamma narsaga o'z qarichidan kelib chiqib baho berishga o'rgangan ma'rifatsiz kishilarni tanib, bilib olishimizda bizga doimo yordamga keladi.
Savol va topshiriqlar
1.	Hamza Hakimzoda Niyoziy tarjimayi holiga oic! muhim o'rinlarm gapirib bering.
2.	Hamza va unga zamondosh maVifatparvar adiblar millatni yonig' kunlargii yctkazishning qanday yo'llarini taklit ctgandilar?
3.	Hamza qatamiga mansubshe'riar, ashulalami bilasizmi?
4.	Adibning yana qaysi dramatik asjirlari bilan tanishsiz?
5.	"Zaharli hayot yoxud lshq qurbonlari" dramasining yozilish sabablari tovg*risida mulohaza yuriting.
6.	Sizningcha. nima bu yozilmagan qonuniyatning har doim ham amal qilavermasligiga guvoh bo'lamiz. Ya'ni, G'afur G'ulom ham she'riy, ham nasriy janrlarda birdek muvaffaqiyat bilan qalam tebratdi, har ikki yo'nalishda o'zidan nodir namunalar qoldirdi.
Uning XX asrning 30-yillarida yaratgan "Netay", "Yodgor", *Tirilgan murda", "Shum bola" singari qissalari, o'nlab hikoyalari milliy prozamizning rivojida beqiyos rol o'ynadi.
Ikkinchi jahon urushi voqealari, ko'rguliklari G'afur G'ulom Qalbida o'chmas iz qoldirdi. Agar u Birinchi jahon urushi yillarida bolaligiga borib, urushning butun dahshati va asoratlarini to'liq hisqila olmagan bo'lsa, yangi urushni va uni qo'zg'aganlarni ijodkor o'zining shaxsiy, ashaddiy dushmani deb bildi. Shu yiilari shoirning "Sen yetim emassan*, "01tin medal*, "Kuzatish", "Vaqt", "Sog'inish", "Bizning ko'chada ham bayram bo'lajak", "Men -yahudiy* singari torn ma'nodagi mumtoz she'rlari dunyoga keldi.
Shoir urush yillarida yozilgan she'rlari jamlangan "Sharqdan kelayotirman* to'plami uchun 1946-yilda Davlat mukofotiga sazovor bo'ladi. G'afur G'ulomga, o'zbek fani va madaniyati rivojiga qo'shgan ulkan hissasi inobatga olinib, ijodkor do'sti Oybek bilan bii^a akademik unvoni ham berilgan edi (1943-yil).
G'afur G'ulom urushdan keyingi yillarda ham faol ijod qildi. Untng mumtoz va zamonaviy adabiyot bilimdoni sifatida yozgan maqolalarini, turmushning turli jabhalariga old publitsistik chiqishlarini, felyeton va kulgjli hikoyalarini xalq jon-dili bilan kutib olar, shoiiga hamma joyda yuksak e'zoz ko'rsatilar edi. G'afur G'ulom 1963-yilda "0'zbekiston xalq shoiri" unvoniga sazovor bo'Igandi.
Yuqorida aytilganidek, G'afur G'ulomning hayoti va ijodiy faoliyati bir tekis, sokin-osoyishta kechmadi. U zamonning, mafkuraning kuchli lazyiqiariga birda bas kelsa, birda u bilan hisobiashishga majbur boigan edi. Bu ko'rgifiklar ijodkor qalbiga bitmas jarohatlar yetkazar, u o'ylagan, his qilgan barcha haqiqatlarini ochiq-oshkora yozolmaslikdan benihoya iztirobga tushar edi. Bu iztiroblar esa shoir ko'nglinigina emas, vujudini ham ichdan kemirib borar, u 60 yoshga yetar-yetmas, mo'ysaflci qiyofasiga kirib qolgan edi.
Shu tariqa, 1966-yil 10-iyul kuni o'zbek adabiyoti yana bir buyuk namoyandasidan ayrildi - G'afur G'ulom 63 yoshida og'ir xastalik tufayli vafot etdi.
Mustaqillik yillarida G'afur G'ulom xotirasi va merosiga katta diqqat-e'tiborqaratilmoqda. 2003-yilda adib tavalludining 100 yilligi Respublikamiz miqyosida keng nishonlandi. Toshkent shahridagi istirohat bog'laridan biriga uning nomi berihb, muazzam hay kali o'rnatildi. G'afur G'ulom qissa va hikoyalari asosida qator spektakllar, badiiy va videofilmlar yaratildi. Uning nomi metro bekatini, ko'plab ko'chalar va xiyobonlarni bezab turibdi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan G'afur G'ulomga "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni berilgan.
Savol va topshiriqlar
1.	G'afur G'ulomning bolalik va o'smirlik yillari qanday sharoitda hechgan?
2.	Adibning qaysi asarlarida bolalik davri voqealari yoritilganini eslang va hikoya qilib bering.
3.	"Sen yetim emassan" she'ridagi:
"Yetimlik nimudir, bizlcirdan so'ra, O'ninchi yi/laming sargardanligi, fsitma aralash qo'rqinch tush kabi Xayol ka'zgusidan o'chmaydi sira..."-kabi satrlarda shoir qanday armonlarini ifodalagan cdi?
4.	Shoirning dastlabki she'riy to'plamlaridagi yutuq va kamchiliklar
nimalardan iborat bo'lganini o'qituvchingizdan so'rab bilib oling.
5.	Ijodkor shaxslar urushni nima uchun qoralashlarini mulohaza qilib
ko'riiig. Fikringizni misollar bilan asoslashga harakat qiling.
G'afur G'ulomning urushga, fashizmga bo'lgan nafrati qaysi she^rlarida, ayniqsa, kuchli namoyon bo'lgandi?
I 7. G'afur G'ulom asarlari asosida qanday spektakllar, kino va video-filmlar yaratilganini bilasizmi?
Adib va lining zamondoshlari boshidan olkazgan davr sinovlarini ^^?ay misollarda ko'rsatish mumkin?
9.	G'afur G'ulom xotirasi va adabiy merosiga bugungi munosabat
risida sinfdoshlaringizga gapirib bering.
10.	Maktabingizda G'afur G'ulomga bag'ishlangan qanday tadbirlar
p*tkazilgan? Bu tadbirlarda Siz ham ishtirok etganmisiz? Ulaming yuqori
saviyada o'tishiga nirru.' ;lan hissa qo'shgansiz?
VAQT
G'uncha ochilguncha o'tgan fursatni Kapalak umriga qiyos etgulik, Ba'zida bir nafas olg'ulik muddat Ming yulduz so'nishi uchun yetgulik.
Yashash soatining oltin kapgiri Har borib kelishi bir olam zamon. Koinot shu damda o'z kurrasidan Yasab chiqa olur yangidan jahon.
Yarim soat ichida tug'ilib, o'sib, Yashab, umr ko'rib o'tguvchilar bor. Ko'z ochib-yumguncha o'tgan dam - qimmat, Bir lahza mazmuni bir butun bahor.
Bir onning bahosin o'lchamoq uchun Oltindan tarozu, olmosdan tosh oz. Nurlar qadami-la chopgan sekundning Barini tutolmas ayhannos ovoz.
Yigit termiladi qizning ko'ziga, Kiprik suzilishi, mayin tabassum... Qo'sha qarimoqqa muhr bo'ladi Hayotda ikki lab qovushgan bir zum.
Yashash darbozasi ostonasidan Zarhal kitob kabi ochilur olam, Tiriklik ko'rkidir mehnat, muhabbat, Fursatdir qilguvchi aziz, mukarram.
...Reyxstag ustiga g'alaba tug'in Qadashda otilgan jangchining o'qi Yalt etgan umri-la barqaror qildi Basharning muqaddas, oliy huquqin.
G'alaba amri-la magiub nemisning Generali qo'l qo'ydi. Uch sekund faqat... Shu mal'un imzoda odamlar o'qir Million yil fashistning umriga la'nat.
Aziz asrimizning aziz onlari Aziz odamlardan so'raydi qadrin. Fursat g'animatdir, shoh satrlar-la Bezamoq onidir umr daftarin.
Shuhrat qoldirmoqqa Gerostratdek Diana ma'badin yoqmoq shart emas. Ko'plarning baxtiga o'znikin jamlab Shu ulug' binoga bir g'isht qo'ysak, bas.
Har lahza zamonlar umridek uzun, Asrlar taqdiri lahzalarda hal. Umrdan o'tajak har lahza uchun Qudratli qo'l bilan qo'yaylik haykal.
Hayot sharobidan bir qultum yutay, Damlar g'animatdir, umrzoq soqiy. Quyosh-ku falakda kezib yuribdi, Umrimiz boqiydir, umrimiz boqiy.
1945
ishda qozonilgan g'alaba to'g'risida har kirn har xil yozishi 10I. Kimdir bu g'alabani ko'tarinki ohang, ko'tarinki so'z
bilan ifoda qiladi. Kimninaqt" she'rini, albafta, yod oling. Uni keyingi hayotjngizda ham tez-tez eslab turishga, unda aytilgan haqiqatlarga amal Qilishga harakat qiling.
SOG'INISH
Zo'r karvon yo'lida yetim bo'tadek, Intizor ko'zlarda halqa-halqa yosh. Eng kichik zarradan Yupitergacha O'zing murabbiysan, xabar ber, quyosh.
Uzilgan bir kiprik abad yo'qolmas, Shunchalar mustahkam xonai xurshid, Bugun sabza bo'ldi qishdagi nafas, Hozir qonda kezar ertagi umid.
Xoki anjir tugab, qovun g'arq pishgan, Baxtli tongotar chog' uni kuzatdim, Bir mal'iin gulshanga qadam qo'ymishkan, Joni bir jondoshlar qoJarmidi jim.
Unda yetuk edi meros mard g'urur, Ostonani o'pib, qasamyod qildi. Ukalarin erkalab o'zimday mag'rur, Ya'ni obod uyimni u dilshod qildi.
Iblisning g'arazi bo'lgan bu urush Albatta, yetadi o'zin boshiga. O'g'lim omon keladi, g'olib, muzaffar, Gard ham qo'ndirmasdan qora qoshiga.
Ne qilsa otaman, meros hissiyot... Jondan sog'inishga uning haqqi bor, Kutaman uzoqdan ko'rinsa bir ot, Kelayapti, deyman ko'rinsa g'ubor.
...Kechqurun osh suzsak, bir nasiba kam, Qo'msayman birovni - allakimimni. Doimo umidim bardam bo'lsa ham, Ba'zan vasvasalar bosar dilimni.
Balki bir g'alat o'q yo xavf-u xatar Xazinai umrimdan yo'qotdi olmos... Yo'q, u o'lmas, qadami olam yaratar, Hayotiy bu olam siz-u bizga xos.
Tong otar chog'ida juda sog'inib, Bedil o'qir edim, chiqdi oftob. Loyqa xayolotlar chashmaday tindi, Pok-pokiza yurak bir qaira simob.
O'rog'-u gulqaychi, istak ko'tarib, Hovrimni bosishga boqqa jo'nadim. Hasharchi qo'shni qiz - uning sevgani, Ma'yus bosar edi orqamdan odim.
...Dur bo'lib taqilar yoring bo'yniga, Sadafday ko'zimda behuda bu yosh, Ikkoving ikki yosh, labing labiga Qo'yar. Vasvasamdan kuladi quyosh.
...Sizlarni keldi, deb eshitgan kuni O'zing to'qib ketgan katta savatda To'latib shaftoli uzib chiqaman, G'aJaba kunlari yaqin albatta.
Yayov, ko'ksim ochiq, boshda shaftoli, Xuddi mo'ylovingdek mayin tuki bor. Har bitta shaftoli misoli kulgu, Shafaqday nim pushti, sarin, beg'ubor.
Suyganing labida reza ter kabi, Unda titrab turar sabuhiy shabnam. Munchalik mazani topa olmaydi Uyquda tamshangan chaqaloqlar ham.
Ye, o'g'lim, jonginang salomat bo'lsin, O'z bog'ing, o'z rnevang danagin saqla. Shu meros bog'ingni o'z qo'lingga ol, Menga topshirilgan merosiy haq-la.
Bog'da tovus kabi xiromon bo'lib, Umid danagini birga ekingiz. G'olib kelajakni sayr qilaylik Mushfiq onaginang bilan ikkimiz.
1942
Siz "o'zbek onasi" degan ibora anglatadigan mazmun-mohiyatni, har qalay, yaxshi anglaysiz. Uni eshitganingizda farzandi uchun jonini berishga tayyor, butun fikr-zikri bolasining baxt-u iqboliga qaratilgan munis ayol qiyofasi ko'z oldingizda gavdalanadi.
Yaxshi bilasizki, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti tashab-busi bilan poytaxt Toshkentdagi Mustaqillik maydonida Ikkinchi jahon urushi qurbonlari xotirasiga so'lim xiyobon barpo etilgan. O'zbekona ayvonlar bilan o'ralgan Xotira xiyobonining to'rida urushga ketgan bolasini intizor kutayotgan ona siymosi gavdalantirilgan. "0'zbek onasi" tushunchasining ko'z o'ngimizda aniq reallashuvida bu siymo beqiyos rol o'ynaydi.
Endi shunga yaqin boshqa bir tushuncha to'g'risida o'ylab ko'raylik. Bu - "o'zbek otasi" tushunchasidir.
Albatta, bu iborani eshitishingiz bilan ko'z oldingizda o'z padari ouzrukvoringiz siymosi gavdalanishi bor gap. Otangizning Sizga o'lgan e'tibori, Sizni boqib katta qilish yo'lida qilayotgan ttiehnatlari, kun-u tun oiJa tashvishlari bilan band yurishi... ularning bari mana shu tushunchada jamuljamdir.Biroq "o'zbek otasi"ning bo'rtma, umumiy, hamma uchun tanish, yaxlit siymosini aynan G'afiir G'ulom hozirgina o'qiganimiz "Sog'inish" she'rida aks ettirgan desak, hech mubolag'a bo'lmaydi.
Bu she'rda otalarimizga xos bo'lgan jamiki fazilatlar o'zining yorqin ifodasini topgan. Ularning samimiyligi, jonsarakligi, har doim ham oshkor qilinavermaydigan farzandga mehr-u muhabbati. kuzatuvchanligi, tantiligi, andishasi... barcha-barchasi shu she'rda namoyon boiadi.
Asar misralari ichra urushga ketgan o'g'lidan bir mujda - nedir yaxshi xabar kutayotgan Otaning bezovta yuragi gupillab urib turibdi. Uning ko'ngliga goh vahima-vasvasa ko'lanka soladi. Atrofga har kuni yuzlab "qoraxat" qo'nayotgan tahlikali kunlarda bu bezovtaiikka, albatta, o'rin bor - "Ne gilsa otaman, mews hissiyot.."
Ko'pchiligingizga sog'inch hissi hozircha bir qadar uzoqroq bo'lishi tabiiy. Negaki, hozir ota-onangiz, aka-ukalaringiz yonidasiz - har kuni ularni ko'rish, diydoridan bahramand bo'lish imkoniyatingiz bor. Lekin harbiy xizmatdami, uzoqroq xizmat safaridami bo'lgan otangiz yoki boshqa qarindoshlaringiz suhbatiga quloq solsangiz, ular uyni, yaqin qarindoshlarni, Vatanni qanchalar qo'msaganliklarini hikoya qilishadi. Ayniqsa, tunlari oyga qarab, "uyimdagi ota-onam ham uni ko'rishayotgandir, men ham qarab turibman, demak, bir-birimizni ko'rgandek bo'lyapmiz", degan ilinj mana shu sog'inch taftini, biroz bo'lsa-da, bosadi...
"Sog'inish" she'rining link qahramoni - Otaning sog'inchi shunchalar zo'rki, u har bir narsadan umidlanadi, najot so'rab to quyoshga qadar zorlanadi:
Eng kichik zarradan Yupitergacha O'zing murabbiysan, xabar ber, quyosh. She'rning:
Tong otar chog'ida juda sog'inib, Bedil o'qir edim, chiqdi oftob. Loyqa xayolotlar chashmaday tindi, Pok-pokiza yurak bir qatra simob, -
degan bandiga e'tibor bering. Nima uchun Ota sog'inch o'rtagan paytlari aynan Bedilni o'qiydi? Nega uni o'qigach, "loyqa xayolotlar chashmaday" tinadi?
Gap shundaki, asli nasli turkiylardan bo'lgan fors shoiri Bedil she'riyati o'zining falsafiy chuqurligi, o'quvchini o'tkinchi dunyo g'am-tashvishlaridan yuqoriroq turib fikrlashga undashi bilan ajralib
turadi. Bedil mutolaasi Otaga abadiy haqiqatlardan, o'lmas va yuksak tuyg'ulardan saboq beradi. Abdulqodir Bedil she'riyatida, jumladan, shunday misralarni uchratamiz:
Maqomi zolim oxir bar zaifonast arzoniy, Agar otash furu aftad baxokistar dehad jaro...
(Maz/nuni: Zolimning maqomi - qudrati, zulmi oxir-oqibat zaiflashib, kuchdan qoladi. Lovuilab yonayotgan olov ham bir kun kelib kulga aylanadi.)
Endi bu fikrning G'aftir G'ulom she'ridagi ifodasiga e'tibor beraylik:
'Iblisning g'arazi bo'lgan bu urush Albatta, yetadi o'zin boshiga...
Bedilaing Otaga - shoirga bergan daldasi, yupanchi, loyqa xayolotlarini chashmaday tindirishi shu emasmi?
Aytadilarki, shoirlar yarim avliyodirlar. Bu qarashning naqadar to'g'riiigini G'afur G'ulomning "Sog'inish" she'ri ham to'la isbotlaydi.
Qarang, bu she'r 1942-yilda yozilyapti. Urushning tugashiga hali uch yil bor. O'zbek otasi esa:
...Sizlarni keldi, de967)
	Maqsud Shayxzoda nomi nafaqat o'zbek
kitobxonlari, balki qardosh ozarbayjon o'quvchisi uchun ham ardoqli nomdir. Chunki iste'dodli shoir Ozarbayjon diyorida tug'ilib, ijodkor sifatida O'zbekistonda, o'zbeklar bag'rida ulg'aydi, atoqli qalam sohibi sifatida kamol topdi, o'zbek adabiyotining XX asrdagi ulkan namoyandasiga aylandi. lkki xalqning farzandi bo'lmish Maqsud Ma'sum o'g'li Shayxzoda 1908-yilda Ozarbayjonning Agdash (Oqtosh) shahrida shifokor oilasida tug'ildi. Boshlang'ich va o'rta ma'lumotni o'zi tug'ilgan shahrida olgach, Boku Oliy pedagogika institutiga sirtdan o'qishga kiradi. 1925-yildan boshlab Darbanddagi 1 -bosqich ozarbayjon maktabida, Bo'ynoqdagi ta'lim va tarbiya texnikumida o'qituvchi bo'lib ishlaydi. 1927-yilda aksilinqilobiy tashkilot a'zosi sifatida qamoqqa olinib, 1928-yilning fevralida Toshkentga surgun qilinadi. Maqsud Shayxzoda Toshkentga kelgach, turli gazeta-jurnallarda adabiy xodim, 1935-1938-yillarda O'zbekiston Fanlar Komiteti qoshidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim, 1938-yildan vafotiga qadar Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika instituti (hozirgi Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika universiteti)ning o'zbek mumtoz adabiyoti kafedrasida dotsent vazifasida xizmat qildi.
Shayxzoda o'zi e'tirof etganidek, hali savodi chiqmasidan she'r mashq qila boshlagan shoir. Biroq u o'zining dastlabki ijod namunalarini 1929-yildan boshlab e'lon qila boshladi. O'ttizinchi yillarda shoirning "Loyiq soqchi", "0'n she'r", "Undoshlarim", "Uchinchi kitob", "Jumhuriyat", "0'n ikki", "Yangi devon", "Saylov qo'shiqlari" nomli she'riy to'plamiari nashr etiladi. Ushbu she'riy majmualar Maqsud Shayxzodani o'zbek adabiyotida o'z ovoziga ega bo'lgan katta iste'dod sifatida elga tanitdi.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Shayxzoda barcha o'zbek shoir va yozuvchilari qatori bor ijodiy salohiyatini fashizm ustidan g'alaba qozonishga qaratdi. Bu davr shoir ijodining yuqori darajaga ko'tarilgan, uni chinakam vatanparvar ijodkor ekanini namoyon
qilgan davr bo'Idi. Insoniyatga tahdid solayotgan XX asr balosi -fashizmni yo'q qilish, hayotni, tiriklikni, or-nomusni saqlash, xalqni ruhan yengilmaslikka, matonatga undash shoirning o'sha yillari chop etilgan "Kurash nechun" (1941), "Jang va qo'shiq" (1942), "Kapitan Gastello" (1941), "Ko'ngil deydiki" kabi to'plamlarining bosh mavzui bo'Idi. Shu yillarda Shayxzoda "Jaloliddin Manguberdi" (1944) dramasini yozdi. Unda o'z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mo'g'ul bosqinchilariga qarshi kurashgan Xorazm shohining jangovar jasoratini tarixan aniq va haqqoniy tasvirladi.
Qadrli o'quvchi! O'zbekiston tarixi fanidan yaxshi ma'lumki, yurtimizni XIII asrlarda Chingizxon qo'shinlari bosib olmoqchi bo'Iganida, xalqimizning asl mard o'g'lonlaridan biri Jaloliddin Manguberdi istilochilarga qarshi qattiq kurashadi. Vatan mustaqilligini saqlash uchun mardonavor turib jang qiladi. Ushbu drama o'z vaqtida sahnalashtirilgan va jasur vatanparvar Jaloliddin Manguberdi siymosini sahnada buyuk aktyorimiz Shukur Burhonov gavdalantirgan.
Maqsud Shayxzoda urushdan so'nggi tinch qurilish yillari yana qaytadan nohaq qatag'on qilinganiga qaramay, farovon hayot va bunyodkorlik zavqini tarannum etuvchi she'rlardan iborat "0'n besh yilning daftari", "01qishlarim", "Zamon torlari", "Shu'la", "Chorak asr devoni" kabi to'plamlarini nashr ettiradi. 1958-yilda shoir qadimiy va navqiron, azim poytaxtimiz Toshkent haqida teran falsafiy va ushbu shaharga nisbatan nihoyatda ehtirosli tuyg'ularga boy "Toshkentnoma" dostonini yozadi.
I Shayxzoda liro-epik janrda ham muvafFaqiyat bilan qalam tebratgan ijodkor. U "0'rtoq mulk", "Tuproq va haq", "Chirog'", "0'rtoq", "Meros", "Ovchi qissasi", "Iskandar Zulqarnayn", "0'n birlar", "Jenya", "Oqsoqol", "Ahmadjonning hikmatlari", ?Uchinchi o'g'il", "Nurmat otaning tushi" kabi dostonlarning muallifidir.
Maqsud Shayxzoda badiiy asarlar yozibgina qolmay, adabiyotshunoslik va adabiy tanqid sohasida samarali ijod qilgan. Ayniqsa uning buyuk mutafakkir Alisher Navoiy ijodi va faoliyatini 'rganishga bag'ishlanganjiddiy tadqiqotlari navoiyshunoslik fanini Vangi taraqqiyot bosqichiga olib chiqdi, desak yanglishmaymiz. Shuningdek, zabardast olimimiz o'zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotining Bobur, Muqimiy, Furqat, Oybek, G'afur G'ulom,
Hamid Olimjon, xalq og'zaki ijodining ajoyib vakili Fozil shoir, jahon adabiyotining Nizomiy Ganjaviy, Shota Rustaveli, A. S. Pushkin, N. A. Nekrasov, A. N. Ostrovskiy, T. G. Shevchenko, A. P. Che-xov kabi namoyandalariga bag'ishlangan asarlar yaratgan. Shayxzoda mohir tarjimon sifatida Sh. Rustaveli, V. Shekspir, A. S. Pushkin, M. Yu. Lermontov, Nizomiy, Fuzuliy, Mirza Fatali Oxundov, Ezop, Esxil, Gyote, Bayron, Mayakovskiy, Nozim Hikmat va boshqa yozuvchilarning asarlarini o'zbek tiliga ag'dargan.
MIRZO ULUG'BEK
( Tarixiy fojiadan lavhalar) 0 a t n a sh u v ch i 1 a r:
Mirzo Ulug'bek ibn  Shohrux- buyuk olim, Movarounnahr hukmdori; 56 yoshda.
Abdullatif   Mirzo- uning o'g'li; 30 yoshda.
A 1 i   Q U sh ch i - Ulug'bekning shogirdi va mahrami. Astronom; 35 yoshda.
Sakkokiy- mashhur shoir. Ulug'bekning do'sti; 45 yoshda.
Shayxulislom    Burhoniddin- zamonaning taraqqiyparvar ulamolaridan; 65 yoshda.
A b b o s - Sayid Obidning o'g'li. Abdullatifning mahrami; 28 yoshda.
Abdurazzoq Samarqandiy- mashhur tarixchi; 35 yoshda.
Bek Arslon- sardor; 50 yoshda.
Mavlono Shamsiddin Muhammad Miskin- Samarqand j qozisi; 70 yoshda.
Piri  Zindoniy  (Hasan ohangar) - mahbus; 80 yoshda.
Berdiyor- Ulug'bekning navkari; 35 yoshda.
Ota  Murod - dehqon; 67 yoshda.
Ch i n,  Hind,   F a r a n g,  Misr,  R u s elchilari.
Amir   Temurning   arvohi.
::
Samarqand atrofida Ko'hak tog'ining etagida, uch oshyonalik rasadxonaning
old tomoni va eshigi ko'rinadi. Hammayoq qorong'i. Faqat Chiniy koshonaning derazalaridan xira yorug' nurlaf ko'rinadi. Osmon g'oyat yorqin. Go'yo firuza rang marmar ko'zguga sonsiz olt'11 zarralar sepilgandek fazoda va bepoyon samovotda sanoqsiz yulduzlar porlayd' Ko'kdagi oy o'rog'i ufqlardan ko'tarilib ketmoqda. Bir tomonda baland minorad-1 Mirzo  Ulug'bek qo'llarini qovushtirgan holda koinotning bu sehrli kitobi"1 j
sayr-u tomosha etmoqda.

U I u g' b e k
Go'daklikdan yulduzlarga bo'ldim oshifta. Bilmak, butun koinotga sirdosh bo'lmoqlik, Kitoblarning lol tiliga quloq solmoqlik, Haqiqatgo'y donolardan ta'lim olmoqlik Menga orom bermas edi o'sha chog'larda... ...Ma'rifatning dargohiga qo'ydim ixlosim. Og'ir bo'ldi qismat menga ortgan vazifa. Men, sultonlar o'rtasida bo'ldim donishmand, Donishmandlar tepasida sulton sanaldim. Ma'rifatni hukumatga qilib rahnamo, Bu o'lkaning yerida ham yulduzlar yoqdim. Insonlarga aytib turdim: boqqin samoga, Qancha toza va musaffo, farahbaxsh, zebo. Ey, odamzod, ibrat olgin yulduzlardan sen Xayrixohllk va balandlik xislatlarida. Shaltoqlarda ag'namagin, ko'taril, yuksal, So'qir baxtdan ko'rar ko'zli baxtsizlik afzal. Eh, saodat yaratilmas buyruqlar bilan Zehnlarga nur urug'in sepdim muttasil, Katta hosil kutmoqdaman, nuroniy hosil!
v o n b e g i  ajnabiy elchilar bilan - Chin, Hind, Misr, Farang, Rus elch ilari bilan kirib keladi.
Ulug'bek
Xush kebdurlar, elchibeklar, dargohimizga, Eshitgayman arzlarini!
Ch i n    e 1 ch i s i
Ma'lumingiz, shu huzurda turgan elchilar Jannatmakon padaringiz Shohrux Mirzoning Vafotida ta'ziyaga kelgan vakillar. Undan keyin bizlar bir yil shaharma-shahar Xurosonu Turkistonni sayr etib yurdik, Hammayoqda mehmondo'stlik, ehtirom ko'rdik.
Hind    e I ch i s i
Hind mulkidan kelganimda niyat qilgandim, Xurosonu Turkistonni sayr etib chiqsam, Undan keyin ko'ra olsam janoblarini! Zero, Hindning barcha orif va olimlari
 
f Siz hazratning nomlarini ko'b ulug'laydi, Madrasangiz, rasadingiz tillarda doston. Samarqanddan Balx orqali Dehttga qadar Borib kelgan karvonlarning suhbatlarida, Ulug'bekning madrasasin xatm etib qaytgan Hindistonlik mullalarning har kalomida Donishmandlar shohin shohi Ulug'bek nomi. Shukurlarki, ko'ra oldim janobingizni!
M i s r    e 1 ch i 8 i
Biz Misrdan ta'ziyaga kelib qolganda Sultonimiz Sizga yozgan salomnomani O'zlariga bergan edim Hirot taxtida. Turkistonning, Xurosonning donishmandlari Yozgan nodir asarlari jahonda ma'ruf. Samarqandning, Buxoroning olimlariga llalabad minnatdordur arab ellari. Hatto bizning tilimizni, tariximizni Bizga ta'lim qilib turdi u donishmandlar. Bizga agar lutf etilsa ruxsati oliy U kitoblar nusxasidan olib ketgaymiz.
F a r a n g   e 1 ch i s i
Biz dunyoning g'oyat olis chekkasidanmiz. Mulkingizni kelib ko'rdik va ishondikki, "Sharq vahshati" borasida hamma gap bo'hton Va ko'rdikki, Ulug'bekning zamonasida Dinu millat xusumati yo'q Turkistonda. Ko'p bilimlar o'rgangusi faranglar sizdan. Yuraklarda minnatdorlik hissi bilan biz Yoi olamiz uzoq yurtga - Farangistonga. Mag'ribdagi insonlarga rostin aytamiz!
R u s   e 1 ch i s i
Muzli, qorli mamlakatdan keldim bu elga, Ammo singdi yuragimga go'yo harorat. Turkistonning matolari Moskovda tanqis, Istar edik uzilmasin karvonlar safi. Karvonlarga shohi bilan yuklansin do'stlik, Shohi kabi muloyimlik, paxtaday soflik!
I.  1 u gv b c k
Amir Temur himmatidin Ulug'bek so'zim! Sizlar ranji qadam qilib diyorimizga - Kelganingiz ehtirom deb tushunamiz biz. Jannatmakon otamizning ta'ziyasiga Qora libos kiyib kelgan do'stlarga rahmat! Bundan buyon to'yJarga ham, bayramlarga ham Tashrif qilib kelgaysizlar!..
) u sh ch i bir dasta qo'lyozma kitoblar olib kelib Ulug'bekning oldiga qo'yadi.
*	1)1 u g' b e k
Bu - shogirdim, Ali Qushchi, mahramim, do'stim. Sizlar uchun olib kelgan esdalik - tuhfa.
Ali  Q u sh ch i
Ustoz Mirzo Ulug'bekning yulduz jadvali!
U 1 u g' b e k
Bu asarlar uzoq mehnat samarasidur. Shu jadvalda keltirilgan ta'rif va tavsif Ko'kda bir ming o'n sakkizta yulduzga oid, Borib bering shahringizda munajjimlarga. Topganini baham ko'rar jo'mard odamlar, Kashf etganin yashirmagay olimlar sira.
(Osmonni ko 'rsatib)
Qarang, olam kitobining zehnimiz bilan Endi bir ming o'n sakkizta sahifasini O'qib oigan ekanmiz biz, fikr to'xtamay Ochar liar on yangi-yangi varaqlarini. Yulduzlardan oshnangiz qancha bo'lsa ko'b -" Yo'lingizda adashmoqlik xavfi shuncha kam..-
i I ch i I a r, A I i Q u sh ch i va D e v o n b e g i chiqib ketadilar.
Devon rasmi endi tamom. Hay, hudaychilar, Mehmonlarga sharob tuting va yoki sharbat!
Qozi    M i s k i n Bir y
Tushunmayman, tushunmayman, shavkatli Mirzo, Taxt qanaqa ma'rifatga poydevor bo'lgay? Vaholanki, toj boshdagi fikrga qafas.
U 1 u gl b c k
Siz ellik yil g'aflat ichra qolgansiz, usta. Piri    Zindoniy
E, ellik yil... Ellik yuz yil kechsa-da tag'in O'zgarmaydi podshohlarning zulmkor xulqi.
U I u g' b c k
Zamonamiz g'oyat nozikagi go 'rlarni diqqat bilan ko'zdan kechirib)
Uxlang, uxlang, shum dunyoning betinch shohlari.
Siz pashshadan ham beozor yotibsiz bunda.
Faqat goho kirasizlar tushlarga tunda.
Yotasizlar yangi-yangi qo'shnilar kutib,
Shahringizga ular kelar vaqtida yetib...
Shohlar umrin puchligiga bu isbot tugal.
Tiriklarning ro'yxatidan, kim bilar, bu gal -
Qay birini o'chirarkan kotibi azal.
Kim biladi, balki navbat menga yetgandir,
Chunki umrim ozi qolib, ko'pi ketgandir.
Yo'q, yo'q, sulton o'lsa hamki, donishmand yashar,
Olimlarga mangu hayot tarixi - bashar...
Samarqand. Ko'ksaroy. Katta mehmonxona. Uningbiryonida qabulxona ham
ko'rinadi. O'rtadagi eshik ustiga zarbof pardalar osilgan. Sh a y x u 1 i s 1 o m,
Abdurazzoq,   Sakkokiy,   BekArslon,
Devonbegi.
Devonbegi
Tuni bilan uxlamayin hazrat Shahriyor Sohibqiron mozorini ziyorat qildi.
Abdurazzoq
Hozir shahar betinch mahal. Tun pallasida Davlatpanoh qanday qilib bir o'zi bordi? Xo'ja Ahror kelishini kutib quturgan Yowoyi it qalandarlar daydib yurmoqda. Har baloda Ulug'bekni ayblashadi.
Bek   Arslon
Men, sultonga bildirmasdan hamma joy-joyda,
t
Ko'ksaroydan Go'ri Amir qopqasig'acha Pistirmada sipohlarni poyloqda qo'ydim. U 1 u g' b e k kirib keladi. U I u g' b e k
Birodarlar, g'oyat og'ir o'ylashlardan so'ng, Qat'iy qaror chiqarmoqqa majbur bo'ldim men. Bilamanki, ko'p-ko'p do'stlar ranjiydi shundan. Bilamanki, toleini menga ulagan Arboblarda bezovtalik boshlanur aJ'on. Amir Temur himmatidin Ulug'bek so'zim: Birodarlar, eski do'stlar, og'ir bo'lingiz! Balki, bunga kengash bergan janoblarga ham Bu qarorim tuyulgusi nogoh balodek.
 Men - taxtimdan voz kechmoqqa jazm etdim bugun. Sokit bo'ling, og'ir bo'ling, izzatJi do'stlar! Hech bir kimsa tug'ilmabdi boshda toj bilan. Temurbekdan og'ir meros bu qalpoq, xolos. Bilamanki, shu kungacha temuriylardan O'zi xohlab hech kim tojni tashlagan emas. Podshohlik hashamidan kim ham ajralgay? Ammo, men-chi, ko'p yowoyi dashtlar ortida Nur qo'shig'in havosida bog'lar ko'raman, Ilmu urfon zamonasida bog'lar ko'raman. Insoniyat saroyining dabdabasini, Ufqlarning tumanida gulgun yo'llarda, Firuzarang baxt shahriga uchib boruvchi Ilm ahlining sim qanotli aravasini - Tirik qolib ko'rmasam-da, hozir ko'raman Olislardan sanabgina sayr etish emas, Yulduzlarga oyoq bosib, qo'l bilan ushlab, Qaytib kelgan sayyohlarni ravshan ko'raman, O'tib ketar bu dahshatlar, bu ma'rakalar, Urush, vabo va jaholat o'tib ketadi. Oh, naqadar saodatli bo'lur dunyomiz, Va naqadar aziz bo'lur erkin odamzod. Bu jahonda birodarlar qolur-ku, oxir Bir so'zimiz yo izimiz. U oydin elda
 
c Zora meni va bizlarni eslasalar bas!
Shunday, do'stlar!
(Hammada hayajon.)
Mamlakatda fitnayu fasod Butunicha tugatilishi, bitishi lozim. Rozimilar bu shartimga?
Q o z i  M i s k i n Rozimiz, ma'qul.
Ulug'bek
Qo'ni-qo'shni o'lkalarga b'osqinlar qilib, Naslimizga yog'ilmasin qarg'ish va la'nat. Bu shartimga ahli parda rozimi?
Q o z i    M i s k i n
(yana boyagi usul bilan)
Rozi!
Ulug'bek
Xizmatimda, suhbatimda yurgan do'stlarga, Arboblarga qasos tig'i botirilmasin! Bu shartimga ahli parda rozimi?
Q o z i  M i s k i n
(yana boyagi usul bilan)
Rozi!
Ulug'bek
Bizga oid haram ahli, ahli ayolning Iffatiga, izzatiga g'ubor cho'kmasin! Bu shartimga ahli parda rozimi?
0 oz i  M i s k i n (yana boyagi usul bilan) Rozi!
U I u g' b e k
Madrasaga va rasadga yetmagay zavol! Kutubxonam, kitoblarim saqlansin omon! Shu shartimga ahli parda rozimi?
0 o i i  M i s k i n
(yana boyagi usul bilan)
Rozi!
U I u g' b e k
Picha taskin topay deya ketgum safaiga. Bu diyordan tez fursatda jo'nab ketaman. O'zim esam iztirobdan, anduh-u g'amdan, Shartim shuki, berilmagay bizlarga xalal. Shu shartimga ahli parda rozimi?
0 o z i   M i s k i n
(yana boyagi usul bilan)
Rozi!
U 1 u g' b e k
Bu va'daga ahdu paymon qilasizlarmi? Abdullatif  odamlari
Ont ichamiz, and etamiz, bahaqqi Xudo! U 1 u g' b e k
Bilib qo'ying, bu qasamni buzsangiz agar, Qayda bo'lmay, men o'zimman sizga da'vogar. Tangri sizni osiy sanar, el sharmanda der, Tarix sizga la'nat o'qir.
Abdullatif  odamlari Qasam ichamiz!
U 1 u g' b e k
Bugun barcha vasiqalar yozilib bo'lur, Imzo uchun madrasaga kelsin elchingiz. Alvido, taxt va saltanat iztiroblari! Endi sulton Ulug'bek yo'q, do'stlarga rahmat. Majlis tamom. Ahli parda, sizlarga ruxsat.
Abdullatif  odamlari chiqib ketadilar.
Bugun oqshom Samarqanddan chiqib ketamiz. Devonbegi va Bek Arslon, borib shu topda Ot va navkar, pul-ozuqa tadbirin ko'ring!
Bek   Arslon
Oh, shahriyor, nega kerak
f
Yo'q, bo'shashgan emas hali Ulug'bek qoii, Men qilichni olmaslikka qasam ichgandim, Ammo bunga sen haromi majbur etasan, Goho kerak bo'lar ekan bobo merosi.
Ulug'bek fonus orqasida turib hujum qilayotganlarni ravshan ko'rgani uchun
Abbos va sheriklarining hamlalariga raddi-badal berib yaqinlatmaydi. U o'zini
hamda Firuzani himoya qiladi. Yigitali jarohat yeb yiqiladi.
Abbos
(sipohlarga)
Fonusni ur! Yo'qsa unga bas kelolmaymiz!
Bir necha sipohi fonusni urib tushiradilar. O'rtaga qorong'ilik cho'kadi.
U I u g' b e k
Eh, nomardlar, yapaloqlar, ko'rshapalaklar, Qorong'ida faqat sizning ishingiz unar!
Uch-to'rt sipohi qorong'idan foydalanib Ulug'bekka orqadan hujum qiladilar, o'ng qo'lidan yaralaydilar, qilich Ulug'bek qo'lidan tushib ketadi.
Abbos
Darhol bog'lang! O'chni o'zim olmog'im kerak.
Sipohlar arqon tashlab Ulug'bekni daraxtga bog'laydilar.
U I u g' b e k
O'lim meni qo'rqitmaydi. Lekin, afsuski, Men do'stlarni hasrat ichra qo'yib ketaman.
Abbos
Hukmi shar'iy bajarilur. Ayting vasiyat!
I) I u g' b e k
Vasiyatim, vasiyatim! Kim ham eshitgay. Mulkim yo'qki, birovlarga meros qoldirsam,
Xazinam yo'q, birovini boyitib qo'ysam.
Merosimdir kitoblarim va jadvallarim.
Bir meroski, zamon uni mahv etolmaydi,
Bir meroski, vorislari bu vatan ahli,
Bir meroski, bahra topar undan yer yuzi.
Esiz, esiz, vatanimga so'ng xitobimni
Na birovlar eshitadi va na yozmoqqa -
Bu boylovliq va yarador qo'lim qodirdir.
Yovuz dushman oldida men boylovliq qo'lim,
Parvardigor, bundan ortiq bormikan zulm?
Qayerdasan, dastyorim, sodiq navkarim,
Hay, Berdiyor, nega yo'qsan shu damda o'zing?
Nega seni men jo'natdim o'zimdan yiroq?
Sen bo'lmasang ketar ekan omadim har choq.
Sen qaydasan, hay, Berdiyor, Chotqol shunqori!
I
Sahna orqasidan Berdiyor tovushi eshitiladi. Berdiyor Labbay, hazrat, sadongizdan aylanay, hazrat! Hozir keldim, hay nomardlar!
A b bos
(cho'chib, sipohlarga)
Jadal bo'ling, tez otlaning, darhol ketamiz, Mana qasos, mana sizga otamning xuni!
(Ulug'bek ko'ksiga xanjar tiqadi.) Berdiyor
Seni tirik qochirmayman!
Abbosga o'q uzadi. Abbos "o'ldim" deganicha yerga yiqiladi. Berdiyor va
dehqonlar Ulug'bekni darhol daraxtdan yechib yerga yotqizadilar. Odamlar
uning atrofida tiz cho'kadilar.
U I u g' b e k
(ko'zini ochib) Bu senmisan, Berdiyorim? Kechikding biroz.
B e r d i y o r
Oh, kechikdim bir daqiqa, qiblayi olam! Biz u cholni ayab sekin yoi yurib edik, Bu qishloqning yaqinidan o'tganimizda, Ota Murod jar solganin eshitib darhol Ovzim chopib keldim bunga... Oh, zolim falak!
(Abbos qo 'lidan olgan xanjarga qarab)
U la'nati sizga tiqqan shu xanjar tig'in,
Abdullatif ismi bunga yozug'lik ekan.
Bu Toshkandning xanjaridur, dami zaharli...
Ey Xudo, sen guvoh bo'lgin, bu xanjar bilan
Abdullatif kallasini olmasam agar
Yuz ming la'nat boisin menga!
U I u g' b e k
Men davramda do'stlarimni ko'raman yana, Demak, bizga o'lim yo'qdir, men bo'lmasam-da.
Shu payt osmonda bulutlar orasidan to'lin oy ko'rinib qoladi.
Sen ham biroz kechikibsan, ko'kning fonusi! Dushman meni yengolmasdi, chiqsang oldinroq. Ortiq tamom, g'urbatlarda daydib yurmoqdan Shu vatanda shahid boimoq oliy saodat. Xayr sizga, sho'x yulduzlar, senga g'amli oy! Xayr sizga, do'stlar, xayr, jami insonlar! Xayr senga, oh Firuzam, qalbim singlisi! Abdurazzoq, batafsil yoz bu qissalarni! Dunyo, dunyo, bevafosan, bilaman seni. Ammo, senga yomon farzand emas edim-ku! Yorug' kunda, baxt ayyomi, meni yod ayla. Bitdi nafas. Yig'lamayman, siz ham yig'lamang!
OMadi.
Ota  Murod
Boshpanamiz to'zib ketdi, sindi belimiz!
Abdurazzoq
Ey-voh! Endi yetim qoldi aqlu ma'rifat. Lak-lak ablah Abbosdeklar harom qotadi. Ammo, hayhot, tirilmaydi bitta Ulug'bek!
A 1 i  Q u sh ch i Koinotning chamaniga ochgan yo'lingiz Yo'lchilarsiz qolmas, biling, aziz muallim! Orta borar yulduz soni jadvalingizda, Ooningizdan o'sib chiqar shodlik gullari. P i r i   Z i n d o n i y Men ellik yil zindonlarda chiritdim tanim, Ne-ne balo, uqubatlar ko'rmadi ko'zim. Ammo tangri shohiddirki, biron lahza ham Ko'zlarimda ko'zyoshlari yalt etgan emas. Voasafo, hech kimsadan uyalmay bugun Men yig'layman, yurak qoni bilan yig'layman! Yetim qolgan el dardiga kuyib yig'layman! Bosh qo'yaman tuprog'iga ulug' insonning! 
"MIRZO ULUG'BEK* FOJIASI HAQIDA 
Qadrli o'quvchilar! Siz dramadan olingan olim va hukmdor zo Ulug'bek hayotining eng xushnud va hasratli manzaralari etgan adabiy parchalar bilan yaqindan tanishdingiz. Tarixdan " lumki, temuriylar sulolasining eng mashhur vakillaridan biri bo'lgan Mirzo Ulug'bek (asl ismi Muhammad Tarag'ay)ning taqdiri hozirgi kungacha kishilarni hayratga solib kelyapti. Darhaqiqat, tadbirkor davlat rahbari, adolatli shoh, ilm-fanda yuksak cho'qqilarni egallagan inson, mislsiz ilmiy qobiliyat Mirzo Ulug'bek shaxsida mujassamlamshi hayratlanarli hoi. Shundan bo'lsa kerak, hazrat Navoiy sultonlarorasida uni ulkan daho sifatida baholaydi. Umuman, temuriyzodalar orasida bunday aql sohiblari ko'p uchraydi (Zahiriddin Muhammad Bobur, Husayn Boyqaro kabi). Alisher
 Navoiy o'zining "Majolis un-nafois" asarining yettinchi majlisini temuriylarga mansub shoirlar, sakkizinchi majlisini yana bir temuriyzoda - Sulton Husayn Boyqaroga bag'ishlagani bejiz emas. Mirzo Ulug'bek - Amir Temurning suyukli nabirasi, ya'ni to'rtinchi o'g'li Shohrux Mirzoning farzandi, u bobosi Temurning barcha yurishlarida ishtirok etgan. Buyuk olim va hukmdor haqida tarixiy ma'lumotlarni ko'plab keltirish mumkin. Bu ishni tarixchi olimlarimizga qo'yaylik-da, suhbatimizni yuqorida siz tanishib
chiqqan drama voqealari xususida davom ettiraylik. Ushbu sahna toazmunidan ma'lum bo'lganidek, ulug' adibimiz Maqsud Shayxzoda mazkur asarni yaratishda jiddiy tayyorgarlik ko'rgani, dramani yozishda behisob ilmiy-tarixiy manbalarga tayangani ko'rinib turibdi. Adib asarda Ulug'bek yashagan davrni, u hukmronlik qilgan saroy muhitini ko'z o'ngimizda yaqqol gavdalantirgan. Mirzo Ulug'bek hayotida ko'p voqealar yuz bergan. U oliy hukmdor, buyuk olim sifatida ko'p narsalarni o'z boshidan kechirgan. Bularni beshpardali tarixiy fojiagasig'diribbo'lmasligini bilgan M. Shayxzoda ushbu asarga asosan ikki yo'nalishdagi voqealarni, ya'ni saroy ixtiloflari va buyuk olim olib borgan ilmiy izlanishlarni yoritishga jazm qilgan. Asar bilan tanishganingizda sizda ikki xil tuyg'u paydo bo'lgani aniq. Adib Mirzo Ulug'bekni bir tomondan, qattiqqo'l, butun Xurosonni o'z qo'lida saqlab qolish uchun har qanday chorani ko'rishga tayyor hukmdor sifatida, ikkinchi tomondan, ilm-fanning jonkuyari, jahonshumul kashfiyotlar qilgan olim, fan ahlini jonidan ortiq ko'radigan (masalan, Ziji Ko'ragoniyning so'zboshisida shogirdi Ali Qushchini "farzandi arjumand" - aziz farzandim deb ataydi), biroq saroydagi fisq-fasod, ig'vo ishlar oldida ojiz bir inson qabilida tasvirlaydi. O'quvchi hukmdor Ulug'bekning zulm-u zo'ravonligini inkor qilmagan holda, olim va fozil, ma'rifatparvar Ulug'bekka achinadi, unga ixlosi ortadi. Haqiqatan ham, Ulug'bekni tarix oldidagi katta xizmati uning hukmdorlik faoliyatidan ko'ra ilm-fanni, ma'rifat va madaniyatni rivojlantirishidadir. Shu ma'noda Ulug'bekning fan, madaniyat ravnaqi yo'lidagi xizmatlari uning zulm-zo'ravonlik faoliyatidan ustun ekanligiga kishida shubha qolmaydi. Maqsud Shayxzoda Ulug'bek shaxsidagi shu xususiyatlarni teran anglagan holda o'quvchi diqqatini ko'proq uning ma'rifatparvarlik faoliyatiga qaratadi. Buni dramadagi Mirzo Ulug'bek so'zlaridan ham anglasa bo'ladi:
Ma'rifatning dargohiga qo'ydim ixlosim. Og'ir bo'ldi qismat menga ortgan vazifa. Men, sultonlar o'rtasida bo'ldim donishmand, Donishmandlar tepasida sulton sanaldim. Ma'rifatni hukumatga qilib rahnamo, Bu o'lkaning yerida ham yulduzlar yoqdim.
Agar Ulug'bekning "ma'rifatni hukumatga qilib rahnamo, Bu o'lkaning yerida ham yulduzlar yoqdim", degan so'zlariga e'tiboi beradigan bo'lsak, uning davlatchilik faoliyati ma'rifatchilik asosiga qurilganiga amin boiamiz.
Dramada Ulug'bek qiyofasi uning ko'proq asardagi boshqa obrazlar orqali ochilgan, masalan, Ali Qushchi, Sakkokiy.
Shayxulislom Burhoniddin, Chin, Hind, Farang, Misr, Rus elchilari bilan boigan muloqotda ilm-fan homiysi, buyuk olim, ma'rifat fidoyisi kabi xislatlari namoyon bo'lsa, Abdullatif Mirzo, uning mahrami Abbos, Qozi Miskin kabi saltanat dushmanlari, ig'volarga nisbatan bo'lgan munosabatida mutaassiblikka qarshi ashaddiy kurashgan inson sifatidagi xarakteri ochilgan.
Mirzo Ulug'bek hukmdor, katta saltanat egasi bo'lganiga qaramay, avvalo, insoniy fazilatlardan begona bo'lmagan, o'z farzandiga mehribon ota. Shundan bo'lsa kerak, saltanat, ilm-fan ishlari bilan mashg'ul bo'lib, o'z o'g'lini unga dushman sifatida qayrab, uni awal taxtidan, so'ng hayotdan mahrum qilish uchun amalga oshirilgan fitnalardan bexabar bo'lib g'aflatda qoladi. O'g'li Abdullatif otasiga qarshi isyon ko'taradi va uning buyrug'i bilan Ulug'bek qatl ettiriladi. Shu o'rinda marhum shoirimiz Muhammad Yusufning Ulug'bek tilidan aytgan quyidagi so'zlari asl haqiqat sifatida jaranglaydi:
Yulduzlarda ekan nigohim, bilmadim ne edi gunohim... Men dardimni kimga aytaman.
Qancha g'amga botmagan edim, qancha og'u yutmagan edim... O'z bolamdan kutmagan edim... men dardimni kimga aytaman.
Ulug'bekning haqiqiy insonparvar sifatidagi qiyofasi uning taxtdan iste'fo berishi sahnasida yorqin ifodalangan. U dushman qo'shini bilan kurashda ahvoli tang bo'lgach, o'z jonini qutqarish uchun emas, balki mamlakat fuqarosining tinchligini o'ylab, Abdullatif odamlari oldiga quyidagi shartlarga ko'nishsagina taxtdan voz kechishini e'lon qiladi: awalo, mamlakatda fitna-yu fasod darhol tugatilishi, qo'ni-qo'shni o'lkalarga bosqinchilik qtlib, temuriylar nasliga qarg'ish va la'nat keltirmaslik, o'z xizmatidagi arboblardan qasos olinmaslik, haramidagi ahli ayolning irTati va izzatiga g'ubor cho'ktirmaslik, madrasa va rasadxonalarga zavol yetkazmaslik, kutubxona va kitoblarni omon saqlashga qasam ichishlarini talab qiladi.
Adib tasvirida tarixiy haqiqat va uning badiiy ifodasi juda ishonarli chiqqan. Ulug'bek davrida Amir Temur shakllantirgan juda kuchli davlat parchalanib ketdi. Temuriyzodalar bobolari qoldirgan
vasiyatlarga amal qilmadilar. Toj-taxt talashishlar oqibatida mamlakat inqirozga yuz tutdi. Bu holat Ulug'bekning bobosi Amir Temur qabri tepasida aytgan so'zlarida yaqqol ifodalangan: Shu - qirq yillik andishaga alamli yakun, Ketib qoldi zamonadan diyonat, rostlik. Mudhish bir jar yoqasida turmish mamlakat,Zulmatli tun qo'nayotir yuitning ufqiga. Bobo Temur, omonating saqlayolmadik, Avlodlaring chiqib qoldi g'oyat noqobil. Bobo Temur, tirigingda o'zing va so'zing Ulkanlikda sig'mas edi shu yer yuziga. Endi nega maydalandi Temur urug'i, Endi nega razillashdi hokimlar ruhi. Endi nega mirzolarning ko'zlari ojiz, Qulog'i kar, idroki bo'sh, iroda kuchsiz... Bu kulfatli zamonda bergin maslahat...
Fojia Mirzo Ulug'bekning oiimi bilan tugaydi, biroq o'quvchi yoki tomoshabin bu manzaradan tushkunlikka tushmaydi, aksincha, buyuk olim ishlarining davom etishiga ishonadi, Abdullatif kabi padarkush g'alamislarning umri qisqa ekanligiga iymon keltiradi.
Dramada adibning sahna asari yaratish bobidagi mahorati tufayli Ulug'bek yashagan davr, kishilar hayoti aniq, jonli, jozibador. eng muhimi, ishonarli chiqqan. Bu asardagi har bir so'zga, manzaraga, sahna jihozlariga ishonasiz, uni qalbdan his etasiz, go'yo o'zingizni shu voqealar ichida yurgandek sezasiz. Shu ma'noda "Mirzo Ulug'bek" dramasini Vatanimiz tarixining eng hasratli davridan hikoya qiiuvchi mukammal sahna asari sifatida har qancha o'qib o'rgansak arziydi. Ushbu sahna durdonasining hali-hanuz sahnadan tushmay kelayotgani, uning asosida yaratilgan "Ulug'bek yulduzi" kunoftlmi (rejissor Latif Fayziyev) ning Vatanimiz va xorij ekranlarida qayta-qayta namoyish etilayotganligi fikrimizning
isbotidir.
USMON  NOSIR (1912-1944)
"1912-yilning 13-noyabrida Namangan shahrining "Chuqurko'cha" dahasida qorachadan kelgan bir bola tug'ildi. U tug'ilganida hech kirn sevinmadi ham, hech kim xafa ham bo'lgani yo'q. To'shakda yotgan bemor ota esa bola go'dakligidayoq bu olam-dan ko'z yumdi...
Ammo otalik mehrini to'rt yashar Usmon Masodiq o'g'li Nosirhoji xonadonidan topdi. Ikkinchi ota oilasini Qo'qon shahriga ko'chirib olib keldi. Bola shu dargohda ulg'ayib, ko'p bolalar kabi internatda o'qib tarbiyalandi. O'rta maktabda va Samarqanddagi O'zbekiston dorulfununida o'qib yurgan yillardanoq u shoir Usmon Nosir bo'lib tanildi.
Usmon Nosir!.. Bu nom yigirmanchi yillarning oxirlaridayoq o'quvchiga tanila boshladi. O'ttizinchi yillarda esa u, asarlarini kitobxonlar intiqlik bilan kutadigan shoirga aylandi. Endi uni "tabiatan shoir", "tug'ma shoir" deb ta'rifladilar. Ana o'shanda Usmon Nosir 20 yoshlarda edi. "Bo'ladigan bola boshidan ma'lum" deganlaridek, Usmon Nosir ham mashhur siymolarimiz kabi juda yoshligidan ko'p ijobiy xislatlarga ega bo'lgan edi.
U nihoyatda ziyrak, idrokli, keng mushohadali, o'ta qiziquvchan, uquvli, bilimga chanqoq, mehnatkash edi. Shuning uchun ham Usmon Nosir ijodda yoshligidanoq iste'dodii, "tug'ma shoir" sifatida tanildi. Bu tanilish yosh shoirning shoirona tabiatidan tashqari, uning ijodga jon-dili bilan berilishi, ijod sirini bilishga urinishi, bu yo'lda o'rganishi va izlanishi samarasi edi. <<Geyne bilan o'rtoq tutindim, Lermontovdan ko'mak o'tindim" degan yosh shoir rus va jahon poeziyasining maftunkor fazilatlarini ijodiy talqin qilish bilan birga Sharq adabiyoti va og'zaki ijodining boyliklarini ham egallashga intildi...
Usmon Nosir 18 yoshidan to 24 yoshigacha bo'lgan davrda ijod qildi. Shu qisqa 6-7 yil ichida u beshta she'rlar to'plami ("Quyosh bilan suhbat", "Safarbar satrla^, "Traktorobod", "Yurak", "Mehrim") va ikki doston ("Norbo'ta", "Naxshon") hamda to'rt drama ("Atlas", "Zafar", "So'nggi kun", "Dushman") asarlarini yaratdi.
Badiiy tarjima sohasida ham shoir o'ziga xos tarjimonlik madaniyatini va poetik didini namoyish qilgan edi. N.A.Dobrolyubovning "Haqiqiy kun qachon keladi?" degan mashhur asarini, V.I.Kirshonning "Ulug' kun" dramasini A.S.Pushkinning "Bog'chasaroy fontani", M.Yu.Lerrnontovning "Iblis" nomli dostonlarini, Geyne, Gyote, Bayron ijodidan ko'pgina namunalarni o'zbek kitobxonlari Usmon Nosir tarjimasida o'qidi. Bu poetik tarjimalar o'zbek adabiyotining tarjjma asarlar sahifasida shoh namunalar bo'lib qoldi.
Usmon Nosir lirik shoir edi. Bu yangroq lirjjca o'zbek she'riyatidagi lirik oqimga hamohang bo'ldi, bu oqimga yangj sharshara bo'lib qo'shildi va bu unga yanada joziba baxsh etdi.
Shoir ijodidagi bu xususiyatlar she'riyatda lirikaning yangi turini, badiiy soddalikning eng yaxshi namunasini namoyish qildi. Usmon she'rlarida jimjimadorlik, g'alizlik, zo'nna-zo'rakilik ko'rinmas, fikr-tuyg'u sodda, lekin lirik harorat bilan, jozibadorlik
(
[ bilan, original tashbehlar bilan bayon qilinar edi: She'rim! Yana p'zing yaxshisan, Boqqa kirsang, gullar sharmanda. Bir men emas, hayot shaxsisan, Jonim kabi yashaysan manda.
(" Yana she Yimga")
Bu she'riy parchada yana bir narsa, ya'ni shoir ijodinina : yetakchi mazmuni - she'riyat va hayot oshig'ligi namoyon bo'ladi. ...Shoir ijodiy faoliyatida biz ikki pog'ona borligini ko'ramiz \ Uning 1927-yildan 1932-yilgacha bo'lgan ijodida Publitsistika voqealarga publitsistik munosabat, publitsistik pafos va ritorika ko'proq ko'zga tashlandi. Shuning uchun uning she'rlan* shior va chaqiriq bo'lib yangradi. Bu xususiyat Usmon ijodining zamon talabiga hozirjavobligini ko'rsatdi...
Shoirning mana shu dastlabki davr ijodida tematik aktuallik va rang-baranglik ustun bo'lsa-da, bu yillar badiiy mahorat va ijodiy mustaqillik yo'lida izlanish davri edi... Usmon Nosir o'z ijodini, o'z she'rini:
Sen yuragimning chashma suvisan, Sen ko'zlarimning gavhar nurlari. Sening bahongni kim so'rasa, de: "Bahom - umrning bahosiga teng", -
("She 'rim")
deb baholagan yildan boshlab uning ijodining yangi davri, yangi oqimi, yangi to'lqini, yangi toshqini boshlandi. Bu toshqin shoir ijodining kamolot bosqichi edi. Bu bosqichda u yetakchi shoirlar kabi falsafiy fikrlashni, teran mushohadani, voqeani poetik tasavvur qilishni o'rganib, bu xususiyatni o'z she'rlariga badiiy sodda ifodalarda singdirdi. Uning lirikasida siyosat va ijtimoiy turmush hayotiylik, originallik, chuqur hissiyot, poetik tuyg'u, intim kechinmalar bilan sug'orildi, yurak sadosi bo'lib yangradi va mehr o'ti bo'lib olovlandi. Shuning uchun ham shoir shu yillardagi she'riy majmualariga "Yurak" va "Mehrim" deb nom qo'ydi...
Usmon Nosir yosh ijodkorlarga murabbiylik qildi. O'rta maktabda o'qib yurgan chog'larida Qo'qondagi havaskor qalamkashlar, o'z davrining yosh shoirlari Amin Umariy, Nasrulla Davron, Ibrohim Nazir va shu satrlarning muallifi - kamina kabi shoirlar uning ko'magidan bahramand bo'ldi... Keyinchalik Usmon Nosir barcha katta-kichik shoirlar yuragiga kirib bordi va ularga o'mak bo'lib qoldi.
...Usmon Nosirning adabiyotda paydo bo'lishi hammaning e'tiborini tortgan edi. Uning ijod maydoniga kirib kelishi, mislsiz kuchi bilan hammani o'ziga jalb qilgan notanish bir pahlavonning maydonga kirib kelishiga o'xshar edi. Ha, u ijod maydoniga yosh va kichkina jussasi bilan keldi-yu, juda katta yuk ko'tardi.
"Usmon she'riyatimizga shamolday kirib keldi. Balki bo'ronday! U shunday to'polon va to'lqin bilan keldiki, uncha-muncha she'riy uslub va ijodni to's-to's qilib yubordi. Uni o'zimizda "0'zbekning Lermontovi", Moskva gazetalarida "Sharqda Pushkin paydo boidi", deb yozishdi", - deydi shoir Turob To'la.'
...Usmon Nosir 1944-yil 23-martda 32 yoshida Uzoq Sharqda vafot etdi. Lekin, shoir o'zi aytganidek, uni Vatan, xalqimiz, adabiyot unutmadi!
Bargdek uzilib ketsam Unutmas meni bog'im. Ishimni hurmat qilur, Gullardan haykal qurur. She'rlarim yangrab qolur, Ming yillardan keyin ham Unutmas meni bog'im, -
("Bog 'im") degan edi Usmon*.
O'tkir Rashid, filobgiya fanlari nomzodi, 1984-yil
VURAK Yurak, sensan mening sozim, Tilimni nayga jo'r etding. Ko'zimga oyni berkitding, Yurak, sensan ishqibozim. Senga tor keldi bu ko'krak, Sevinching toshdi qirg'oqdan. Tilim charchar, ajab, gohi Seni tarjima qilmoqdan. Sen ey, sen - o'ynoqi dilbar, Zafardan izla yoringni. To'lib qayna, toshib o'yna, Tirikman, kuyla boringni. Itoat et> Agar sendan Vatan rozi emas bo'lsa, Yoril, chaqmoqqa aylan sen, Yoril! Mayli, tamom o'lsam!.. 1933,   Samarqand Usmon Nosirning "Yurak" she'ri shoirning insoniy xarakterini va ijodiy taqdirini o'zida mujassam etgan she'rlar sirasiga kiradi. Ijodkor tarjimayi holidan o'rin olgan shoir Turob To'laning unga bergan ta'rifi yodingizdami? "Yurak" she'ridan xuddi shu bo'ronday shiddatni, to'polonni, to'lqinni his qilmaymizmi? Shoir Yurak obrazini o'zining ilhomi, ijodiy intilishlari, his-tuyg'ulari, orzu-o'ylarining mujassam timsoli deb biladi. Ya'ni uning Yurakka murojaati, aslida, o'z shaxsiga, ijodiga murojaatidek yangraydi. Qalbida ilhom bulog'i jo'sh urgan shoirgina Senga tor keldi bu ko'krak, Sevinching toshdi qirg'oqdan. Tilim charchar, ajab, gohi Seni tarjima qilmoqdan, - deyishi mumkin. Qarang, Yurakning xuddi qaldirg'och jivir-jiviridek, bulbul chax-chaxidek kuyini, zavq-u shijoatini shoirning tili bor-yo'g'i
tarjima qilishga zo'rg'a ulguradi. Chunki, ichingizda ozmi-ko'pmi she'r, hikoyalar yozishga ishtiyoqmand o'quvchilar boisa guvohlik berishlari mumkinki, ilhom degan to'lqin hech bir ogohlantirishsiz, egasini qalam-qog'oz olishga-da ulgurtirmay, toshib keladi. Usmon Nosir bir she'rida aytganiday "Ilhomning vaqti yo'q, selday keladi..."
Shoir fikricha, Yurakka faqat bir o'rinda buyruq bermoq, uni itoatga ko'niktirmoq, balki majburlamoq ham qiynamoq mumkin: agar undan  "Vatan rozi emas bo'lsa..."
Usmon Nosir ham ko'ziga oyni berkitib, u bilan ishqibozlik qilishiga-da yo'l qo'yib bergani Yurakdan awalo Vatan rozi bo'lishini talab qiladi. Aks holda "Yoril, chaqmoqqa aylan sen, Yoril! Mayli, tamom o'lsam!.." deya yurtga nafi tegmaydigan ijoddan o'limni afzal biladi.
Savol va topshiriqlar
1.	Usmon Nosir hayoti va ijodi haqida bilgan maMumotlaringizni adabi-yotshunos olim O'tkir Rashid csdaliklari bilan boyitib, sinfdoshlarinjj hikoyaqilibbering.
2.	Sho'ro hukumati tomonidan Usmon Nosirning hibsga olinib, Sibirga surgun qilinishining asosiy sababi nimada, deb o'ylaysiz?
3.	Shoir necha yil ijod qilishga ulgurdi? Shu yillar ichida qanday asarlar yozdi?
4.	"Yurak" she'ri bilan shoirning shaxsi. ijodiy uslubi o'rtasida qanday bog'Iiqlik bor. deb hisoblaysiz?
5.	Shoir Yurakka murojaat etib, "Sen ey, sen - o'ynoqi dilbar, Zafardan izla yoringnh deydi. Shu misralarga jo bo'lgan ma'noni, lirik qahramon istagini sharhiashga harakat qiling-chi.
6.	She'r lirik qahramoni Yuragiga qarata "Tilimni nayga jo'r etding" demoqda. Nega shoir tili aynan nayga jo'r bb'ladi? Mulohaza qilib ko'ring
7.	Shoirdan, uning ilhomi va ijodidan Vatan rozi bo'lishi uchun bu ilhom va ijoddan nimalar talab qilinadi, deb o'ylaysiz? Usmon Nosir bu talablarga javob bera oldimi?
8.	"Yurak" she'rini yod oling va sinfda ifodali o'qib bering.
NIL VA RJM (Tarix kitobidan)
I
Lampam yonur... Yaralangan qanotday og'ir O'y bosadi. Yuragimda go'yo sel yog'ir. Qiynalaman. Tirishaman. Hushim parishon O'tmish, hozir va kelajak ko'rinur har on. Tirishaman, butun kuchim ko'zimga kelar, Chirog'imga parvonadek urinar yillar - To'rt atrofim to'iib ketar kuygan qanotga... Xayolimda: katta sahro, men minib otga - Shamoldan tez, bulutlardan yengil chopaman; Kuyib tushgan har qanotdan bir jon topaman. Termilaman o'lik ko'zga (nega qo'rqayin?). Barchasidan o'yib olib ko'zining oyin - Termilaman: qichqiradi yillar, odamlar, Eshitilar menga ular bosgan qadamlar...
II
Sariq qumlar orasidan qon rangli quyosh -
Ko'tarilar. Nil oqadir - qullar to'kkan yosh.
Faryodlarga chidolmaydi yer bilan osmon,
Ro qayerda? Azirisa? Qiynaydi Tifon!
Kimga yig'lab, kimdan madad kutsin bemor qui?
Erki qulfdir, hayoti qulf, bor xudolar qulfl
Kosasida suv yo'q, quruq xaltasi: non yo'q!
Botayotgan quyosh kabi rangida qon yo'q.
Ko'zida ko'z yo'q, belida bel yo'q, hayhot!
Fir'avn   uni chumoliday ezadi: voy dod!..
Fir'avnning hukmi qattiq, fir'avn - xo'jayin,
Xudolarga u manzurdir, hayoti tayin.
Neki qilsa, o'zi bilur, o'zi hukmron,
Misr bo'ylab Nil oqadur - "qullar to'kkan qon!"
III
To Minisdan Ramzesgacha, Ramzesdan nari "Malika qiz" - Kleopatra   hukmron davri. Undan tortib... yana uzoq, yana ko'p yillar Xarsang bilan yotqizilgan necha ming yo'llar.
2	Ro, Azirisa, Tifon - qadimgi misrliklar tushunchasidagi xudolar nomi.
3	fir'avn - qadimgi Misr davlatini boshqargan hukmdor.
Minis, Ramies, Kleopatra - quldorlik davri Misr hukmdorlari.
Ko'zyoshidan, dil toshidan qurilgan haykal Mag'rur turar, mag'rur boqar; hech biron mahal Na odamdan, na zamondan qo'rqmas asti u. G'azabini yutib o'lgan qullar dasti bu! Qullar... (Menman u qullarning o'lmas avlodi, Mana menman, u qullarning hech so'nmas yodi, Mana menman, falaklarga lov-lov o't qo'yib, Otalarimning boshidan poydevor uyib, Ozodligim obidasin qurgan insonman! O'sha jonman, o'sha qonman va o'sha shonman!)
IV
Otim uchar (xayolimda) oldinga doim, Awal bahor osmonidek   yig'lar gado Rim. Emchagida bir tomizim suti yo'q ona Go'dagini tosh ostiga bostirdi, ana! O'lim yaxshi, odam agar shunday xor boisa! Bir parcha non nima o'zi! Shunga zor bo'lsa! Nahot, chaqmoq yondirmaydi butun ochunni?" Kul gardiday umr - tog'day kulfat uchunmi? Javob bergin menga, zakki qadimgi Homer, Ko'zyoshi-yu qonga rostdan tashnami bu - yer? Qo'y, yaxshi chol! Ko'nglim to'ldi, gaplashamiz so'ng, Bu nimasi? Eshitasanmi, og'ir, hazin mung? Hamon yig'lar yalang'och Rim, hamon dil ezar, Hamon tilla qadahda qon ichar Sezar!
V
Rim ustida shamsiyadek tumanli osmon, Katta sirkka sig'ishmasdan qaynar olomon: "Odam bilan hayvon o'yin ko'rsatar emish..." (Bunday qiliq bizning uchun qandayin erish!..) Tishlarini irjaytirib bo'kirgan yoibars To'it tarafga tashlanadi, talpinib lars-lars. Och ko'zlari qonga to'lgan, sakrab o'ynaydi... O, bechora, qoch! U seni tirikvqo'ymaydi! Ana! Ana, tirnog'ini nishlab kelar u, Changal soldi! Xalq o'rnidan birdan turdi duv... Chapak chaldi. "Ey, ahmoq Rim, sevinma qonga! Bundan boshqa xo'rlik bormi, axir, insonga?" -
^ Awal bahor osmonidek... - erta bahor osmonidek. Ochun - dunyo, olam.
Homer - qadimgi yunon shoiri, ko'zi tug'ma ojiz bo'lgan. Sezar ~ Rim imperiyasini boshqargan hukmdor.
Dedi, parcha-parcha bo'lgan gladiator. Rim - o'yindan o'lim kutgan jinni teatr!
lssiq izlar... hamon u isyondan is bordek, Bulutiarning orasinda yurar Spartak . Osmon - qalqon, kamon yoyi - chaqmoq, yonar o't, Zulm uchun yig'i, fig'on va erksizlik sud". Javob bersin. Aflotunmi, VergiJiymi, yo - Boshqa bin, qani kim? Kim rnard? Kim guvoh? Ki, tun qancha qora bo'lsa, oy shuncha yorug'! Spartakning lashkarlari hali ham borur. Mana menman, u isyonning o'lmas avlodi, Mana menman, u qullarning hech so'nmas yodi. Mana menman, falaklarga lov-lov o't qo'yib, Otalarimning boshidan poydevor uyib, Kelajagim obidasin qurgan insonman! O'sha jonman, o'sha qonman va o'sha shonman!!!
Avvalo, Usmon Nosir bu she'riga nima uchun "Nil va Rim" deb sarlavha qo'ygani bilan qiziqaylik.
I
Avvalgi sinflarda "Jahon tarixi" darslaridan quldorlik davriga oid voqealarni o'rgangan edingiz. Yodingizda bo'lsa, markazi hozirgi Italiya davlatining poytaxti Rim shahrida bo'lgan ulkan imperiya jahonning ko'plab mamlakatlarini bosib olib, ularning xalqini qui qilgan edi. Misrda bo'lsa, fir'avnlar o'zlarini yerdagi Xudo hisoblab, o'z xalqi va atrof-javonibdagi odamlarga uy hayvonlaridek munosabatda bo'lishni odat qilgandilar. Bu quldorlik davlatlarida inson umrining sariq chaqalik qadri bo'lmay, o'n minglab, yuz minglab kishilar umri imperiyalarning o'zaro besamar urushlari oloviga tashlanardi. Bu urushlarda asir tushgan odamlar qui bozorlarida sotilar, ularning keyingi taqdiri bilan hech kimning ishi - tashvishi bo'lmasdi. Qui egasi uni xohlagancha ishiatar, ^o'rlar, ko'ngilochdi olishuvlarga solar, yoqmay qolsa, o'ldirib yuborish ham Lining ixtiyorida bo'lar edi.
"  Spartak ~ Rim quldorlik tuzumiga qarshi ko'tarilgan qo'zg'olonning rahbari, '2' ham qui bo'lgan. 13 Sud - ma'no, mohiyat. 4 Aflotun (Platon) - qadimgi yunon faylasufi. Vergiliy - qadimgi yunon lirik shoiri.
Har qalay, ko'pchiligingiz G'arb kinoijodkorlari tomonidan yaratilgan "Spartak", "Kleopatra" (bir necha variantlari bor!), "Gladiator" singari filmlarni tomosha qilgansiz. Ko'rgansizki, bir tomonda oltin va durlarga ko'milib yotgan hukmronlar, ularning sut va gul suviga cho'milayotgan o'nlab ayollari. Boshqa tomonda boisa, janglarda olgan jarohatlari qurtlab ketgan, ochlikdan va xorlikdan labi gezarib, "Non!" deya, "Non!" deya surinib kechayotgan" (G'afur G'ulom), gardaniga temir zanjir quyilgan o'n minglab qullar...
Tarix hikoyalarini qalbdan his qilib o'qigan va o'z zamonasida ham qullikning, inson xo'rligining turli ko'rinishlarini kuzatayotgan 23 yoshli shoir tasawurida goh qullar ko'zyoshidan to'lgan Nil, goh "o'yindan o'lim kutgan jinni teatr" - Rim gavdalanaveradi:
Chirog'imga parvonadek urinar yillar - To'rt atrofim to'lib ketar kuygan qanotga...
Bu tarix kitobida zarvaraq bir yoqda tursin, oq varaq ham yo'q. Milt etgan yorug'likka tashna bu yillar parvonadek o'zini chiroqqa uradi, baribir qismati yo'qlik - kul...
Asarning II qismidagi tasvirlarga e'tibor beraylik. Uning birinchi misraida "Sariq qumlar orasidan qon rangli quyosh - ko'tarilar", deyiladi. Boshqa bir misrada esa "Botayotgan quyosh kabi rangida qon yo'q", degan o'xshatish ishlatiladi.
Agar tabiatga - yozda quyoshning chiqishi va botishiga razm solsak, aslida, buning aksiga guvoh bo'lamiz. Quyosh ko'tarilayot-ganda anchagina rangsiz, botayotganida esa qip-qizil rangga bo'yala-di. (Bundan keyin mutolaa qiladiganimiz "Monolog" she'rida shoir, darhaqiqat, " Ufqdan botar quyoshni Short kesilgan boshga o *xshaf- , dim", deydi!)
Endi savol tug'iladi: nima, Usmon Nosir "Nil va Rim"da mantiqsizlikka, noaniqlikka yo'l qo'yganmi?
Mutlaqo!
Ham ma gap shundaki, shoir o'zi la'natlayotgan davrda hayot. tiriklik mantig'i, insoniy turmush tarzining oyog'i osmondan keltirilganini mana shu "g'alati o'xshatish"lar orqali ham bo'rttirib ifodalaydi.
Fir'avnlarning qabri bo'lmish Misr ehromlari, bu mamlakatdagi ulkan tosh haykallari, mana necha asrlarki, "na odamdan, na zamondan qo'rqadi". Ular shu qadar mustahkaifl< shu qadar chidamli.
Holbuki, shoir nazarida, bularning bari "G'azabiniyutib o'lgan qullardasti"d\v. Xo'rlik, nochorlik, alamli hayot og'riqlariga qarshi mahkam tugilgan inson mushti ular! Usmon Nosirning sevimli ustozi, safdoshi Cho'lpon insonga murojaat etib: "Bo'yin egma, kishan kiyma, ki, sen ham hur tug'ulg'onsen!" degan edi. Darhaqiqat, inson bolasi yaralibdiki, qullikka, erksizlikka, mutelikka qarshi kurashib keJadi. Tabiatan erk farzandi bo'lgan shoir uchun o'zidan minglab yillar ilgari o'tgan insonlar qismati ham begona emas. U erksizlikning har bir qurbonini o'z tug'ishganiday ko'radi, zolimlardan uiarning xunini so'raydi.
Asarda naqarotdek ikki bor qaytarilgan, "Mana menman, u isyonning oimas avlodi..." deya boshlanuvchi fidoyi hayqiriq, go'yo Usmon Nosirning o'zini kutayotgan og'ir erksizlik, surgun zulmatlariga oldindan ko'tarilgan isyondek yangraydi!
Savol va topshiriqlar
I 1. "NU va Rim"dek yirik she'riy asarni yaratmoq uchun ijodkordan istc'doddan tashqari yana nimalar lalab qilingan?
; 2. Qullar mehnati. kuchi, hayoti evaziga Misr ehromlari, Rim obidalari bunyod ctilgan. Bu ikki hodisa o'rtasida ziddiyat yo'qmi? Agar bo'lsa, Siz uni qanday izohlagan bo'lardingiz? Bu savollarga o'qituvchingiz yordamida, sinfdoshlaringiz bilan birga javob topishga harakat qiiing.
I 3. " O Tim yaxshi, odam agar shunday xor bo Isaf Bir parcha non nima o 'zU Shunga zor bo isa.'" - misralarida ko'proq qanday qadr to'g'risida gap ketyapti?
4. "Rim ustida shamsiyadek tumanli osmon" misraida ko'kdagi holat nimaga owshatilyapti? Bu o'xshatishning ramziy ma'nosi ham bormi?
I 5. 0*zbekiston xalq shoiri A.Oripovning "Oiomonga" she'ri biJan "Nil va Rjm"da yo'lbars changalida parchalangan gladiatorning o'limiga chapak ^ chalayotgan "xalq" tasviri o'rtasida  bog'liqlik bormi? Bu masalani ham o'qiiuvchingiz yordamida muhokama qiling.
E 6. " Tun qancha qora bo'lsa, oy shuncha yorug'!" misraiga jo qilingan teittziy ma'noni izohlashga urining.
17. SheVning lirik qahramoni o'zini "0\shajoitman, o'sha qonman va Hpshonnian.'!!" demoqda. Shu birgina misraga insoniyatning erk va ozodlik Uchun olib borgan kurashi jamlangan bo'lishi mumkinnti? Mulohaza qiling.
' 8. "Nj] va Rim" asaridun bir parchani vod oling va sinfda ifodali o'qib Bering.
MONOLOG
Sevgif Sening shirin tilingdan Kim o'pmagan, kirn tishlamagan? Darding yoyday tilib ko'ksidan, Kim qalbidan qonlar to'kmagan?
Seni yaxshi bilaman, go'zal, Petrarkani   o'qiganim bor. Buyuk Rimning Sapfosi azal Xayolimni oshiqday tortar.
Bilamanki, Tasso bechora Rohat ko'rmay o'tgan bir umr. Ey makkora qiz, Leonora , Nomi qora bilan yozilgur!..
Balki, guldan yaralgan pari Tosh ko'ngilli Biatrichc5: - Gadosan, - deb qochmasa nari Dante baxtli bo'lardi picha'.
Balki, Hamlet   oydin tunlarda Ofeliyani   erkalatardi. Balki, uzun sochini silab Azongacha ertak aytardi.
Agar xiyonatni biimasa,
Ezmasa fojia yuragin!
Yo'q! Yo'q, shoir! Gar shunday bo'lsa,
Shekspirning yo'qdir keragi!
o
Dezdemona, gunohsiz dilbar, Jigar qonlaringni ichgan kim? Bilaman, Otello , bilaman, Otello haqlimi?.. Shoir - jim!..
' Petrarka -qadimgi Rim shoiri.
Sapfo - qadimgi Rim shoirasi.
Tasso - o'tli ishq-muhabbat kuylangan asarning baxtsiz qahramoni.
Leonora - yana bir adabiy qahramon.
Biatriche - mashhur italyan shoiri Dantening sevgilisi.
Hamlet ~ mashhur shoir va dramaturg Uilyam Shekspirning shu nomdagi trage?diyasining bosh qahramoni.
OJeliya - Hamletning sevgilisi.
Dezdemona - Shekspirning yana bir tragediyasi - "Otello"ning bosh qahramonlaridan biri.
Otello ~ shu nomdagi asarning bosh qahramoni, Dezdemonaning eri.
	Jim!.. Ufqdan botar quyoshni
Shart kesilgan boshga o'xshatdim.
Parcha-parcha kuygan shafaqlar
Tirqiragan qonni eslatdi!
Qanday qo'rqinch! Qanday qabohat!
Mumkin emas hech qiynalmasdan!
Aqlidan ozganmi muhabbat?
Mumkin emas, qarshi turmasdan!
Mumkin emas, ey, oliy janob,
Necha yurakni aylab xarob.
Shohona toj kiygan muhabbat,
Mumkin emas! Qanday qabohat!
Ki, odamning o'ziniginamas,
Hissini ham xarob qilsa davr!
Qiynalaman!.. Yuragimda hovur...
Bu - qarshilik! Yo'q! Gina emas.
Bu - qarshilik! Ko'ring tarixni.	-J
Umr tepasida musht tuygan... Qiynalaman vijdon bilan man, Mumkin emas, qarshi turmasdan! O'z zimmamga katta ish oldim: Ehtimolki, tamom qilmasdan - Umrim tugar. Ammo, bo'lmaydi (Ko'ngfim o'rniga hech tushmaydi). Senga qarshi bosh ko'tarmasdan Asrlarni yigiatgan sevgi!!!
Ishq-muhabbat jahon adabiyoti, tasviriy va qo'shiqchilik san'ati, musiqasining doimiy va hech qachon ohori to'kilmaydigan mavzuidir. Yodingizda bo'lsa, mashhur tatar shoiri Xodi Toqtash: "Muhabbat ul o'zi eski narsa, Lekin har bir yurak uni yong'orta (yangilaydi)", degan edi. Zero, har bir inson balog'at yoshiga yetar ekan, uning qalbiga avval notanish bo'lgan ajib bir his - muhabbat hissi, albatta, mo'ralaydi. Insonning o'zi kabi inson go'zalligiga, latif chiroyiga, qalb xazinasiga bo'lgan qiziqishi bosh ko'taradi. Ikki yosh bir-birini ko'rgisi, ko'zlariga termilgisi, uzoq-uzoq suhbatlar qurgisi keladi. Odam bolasi sevgisi, sevilgisi keladi.
Usmon Nosir hayoti va ijodi to'g'risida awalgi darsda o'qiganingiz ma'lumotda bu shoir to'g'risidagi Turob To'laning taassuroti bilan tanishgan edingiz. Uning gaplariga yana bir e'tibor bering:
" Usmon she 'riyatimizga shamolday kirib keldi. Balki bo 'ronday! U shunday to'polon va to'lqin bilan keldiki, uncha-muncha she'riy uslub va ijodni to's-to's qilib yubordi..."
Usmon Nosirning "Monolog" she'ri bu fikrni yana bir bora tasdiqlaydi. She'r link qahramoni shunga qadar hamma qulluq qilib turgan, ta'rifiga hamd-u sano keltirayotgan sevgiga... qarshi bosh ko'taradi.
Uning nazdida, bu tuyg'u ne-ne insonlarni sarson-sargardon qildi. Ular orasida Petrarka va Sapfo ham, Tasso va Dante ham, Hamlet va Otello ham bor. Shoir:
Aqlidan ozganmi muhabbat? Mumkin emas, qarshi turmasdan! -
der ekan, bu qudratli kuch, bu yengilmas his qarshisiga mardona chiqadi. Shu yerda shoir o'zi qarshi borayotgan hodisaning mohiyatiga aniqlik kiritadi. Zero, u umuman sevgi-muhabbatni emas, balki insonning shunday mo'tabar, nozik tuyg'ularini xo'rlagan, sevgining qo'liariga xanjar tutqazgan davrni qoralaydi:
Ki, odamning o'ziniginamas, Hisslni ham xarob qilsa davr! Qiynalaman!.. Yuragimda hovur... Bu - qarshilik! Yo'q! Gina emas.
Agar gap faqat sevgining o'zidagina bo'lsa edi, lirik qahramon gina-yu araz bilan cheklanishi mumkin edi. U alohida urg'u beradiki "Bu - qarshilik! Yo'q! Gina emas!"...
Shoir bu masala naqadar chigal, balki yechimsiz ekanini teran his qiladi. Ko'ngil ishi, ishq mojarosi "ikki karra ikki - to'rt" qabilida hal bo'lmasligini, bu masalada gunohkorni topish aksariyat amrimahol ekanini yaxshi anglaydi.
Siz ham o'ylab ko'ring, masalan, Kumushbibi (Abdulla Qodiriyning <0'tkan kunlar" romani qahramoni) fojiasida kimni aybdor qilib ko'rsatamiz? Zaynabnimi, O'zbek oyimnimi-Otabeknimi... kimni?
Bu murakkab holatni Usmon Nosir quyidagi misralar bag'riga diradi: Agar xiyonatni bilmasa, Ezmasa fojia yuragin! Yo'q! Yo'q, shoir! Gar shunday bo'lsa, Shekspirning yo'qdir keragi!.. Kulosa qilib aytganda, "Monolog" she'ri sevgi-muhabbat mavzui laqo yangi nuqtayi nazardan turib yoritilgan, talqin etilgan las asar hisoblanadi. Nafaqat u yozilgan payti, to hozixgacha igliga muhabbat hissi ingan yoshlar beixtiyor shu she'r ralarini eslaydilar, boshqaga eshittirmay pichirlaydilar. She'riyatning, Usmon Nosir poeziyasining kuchi, jozibasi, qumliligi" ham aynan mana shularda ko'rinadi. ol va topshiriqlar \. "Umr tepasida musht tuygan..." misraini izohlashga harakat qiling. I Shoir o'z zimmasiga qanday katta ish olganki, uni tamom qilmasdan tugashi mumkinligini aytyapti? Bu satrlarda shoirning bashoratomuz iri ifodalangan bo'lishi mumkinmi? \. Nega bu she'rga "Monolog" deb nom berilgan? \. She'rda qo'llanilgan badiiy o'xshatishlarga misollar toping, i. "MonoIog" she'rini to'liq yod oling.
ASQAD MUXTOR
(1920-1996)
/////////www.Sever.Uz/////////////////
