Alisher Navoiy (1441-1501)
... Bu ulug amir dinu davlat homiysi, shariat hamda millatning pushti panohidir. Davlatshoh Samarqandiy.
Aning nazmi vasfida til qosir va bayon ojizturur. Husain Boyqaro.
...turkiy tilda hech kim Navoiydek kop va xop sher aytmagan hamda nazm gavharlarini sochmagan edi. A.Jomiy Bahoriston dan.
Undan avval va undan keyin hech kim turkiy tilda sherni undan koproq va undan yuksakroq yozolgan emas. U forsiy sherni ham kop yozgan. (Muhammad Haydar MirzoTarixi Rashidiy dan).
XV asr jahon manaviyatining buyuk siymosi Nizomiddin Mir Alisher Navoiy hijriy 844 yil ramazon oyining 17-kuni (1441 yil 9 fevral)da Hirotda tugilgan. Hirot shahri XV asr birinchi yarmida Sohibqiron Amir Temurasos solgan ulug saltanatning ikkinchi poytaxti, Temurning kenja ogli Shohrux Mirzoning qol ostidagi obod manzillaridanbiri edi. Alisher tugilgan xonadon Temuriylar saroyiga azaldan yaqin va yurtda muayyan nufuz sohibi edi.
Bolgusi shoirning otasi Giyosiddin Muhammad oglining tarbiyasiga jiddiy etibor berdi. Alisherning sheriyatdagi ilk ustozi togasi Mir Sayyid Kobuliy va Muhammad Ali Garibiylardir. Navoiy Majolis un-nafois asarida Kobuliy haqida: Yaxshitabi bor erdi, turkchada mayli koproq erdi... desa, Garibiy haqida: Xush muxovara (xushsuhbat) va xushxulq va dardmand yigit erdi. Koproq sozlarni yaxshi chalar erdi. Uni va usuli xob erdi. Musiqiy ilmidin ham xabardor erdi... deydi.
1447 yilda Shohrux vafot etgach, Temuriy shahzodalar ortasida toj-taxt dardi xuruj qilib, yurtda talotop boshlandi va Giyosiddin Muhammad xonadoni ham kop qatori vatanni tark etdi. Yosh Alisher uchun taqdir sinovlari boshlandi. Shohruxning nabirasiAbulqosim Bobur 1452 yilda Hirot taxtiga otirgach, Alisherning otasini Sabzavorga hokim etib tayinladi. Lekin oradan kop otmay Giyosiddin kichkina dunyodan koz yumdi. Bu paytda Alisher endigina 12 yoshga qadam qoygan edi. Abulqosim Bobur Alisher va uning maktabdosh dosti Husaynni oz tarbiyasiga oldi, 1456 yili esa ozi bilan Mashhadga olib ketdi. Keyinchalik Husayn Boyqaro sipohiylik yolini tanladi, Alisheresa zamonaning malik ul-kalomi Mavlono Lutfiy tahsini va hayratiga sazovor bolgan istedod egasi bolib yetishdi. Faqirning nazmlari Xurosonda shuhrat tutib erdi, deb yozadi Navoiy 14551458 yillar haqida.
Taqdir Alisher Navoiyni zamonaning ulug va sharafli kishilariga yaqin qildi, ustoz-murabbiylik etuvchi zotlar bilanoshno etdi. 14661468 yillar Alisherning umri asosan Samarqandda kechdi. Sulton Husayn Boyqaro Hirotni egallaganda, Alisher Navoiy 28 yoshli mukammal bilimlar egasi, yurtga tanilgan shoir va tajribali davlat arbobi darajasiga yetishgan edi.
1469 yilda Sulton Husayn iltimosiga kora Alisher Navoiy Samarqanddan Hirotga qaytadi va ramazon hayiti munosabati bilan dosti sharafiga bitilganHiloliya qasidasini unga taqdim etadi. Husayn Boyqaro Alisherni muhrdor qilib tayinlaydi va shu paytdan shoirning el xizmatidagi faol jiddu jahdi boshlanadi. Kop otmay Navoiy muhrdorlikni ozining yaqin dosti va fikrdoshi, shoir Amir Shayxim Suxayliyga topshiradi. Bu noziktab va zukko Amir 20 yildan ortiq Boyqaroga mulozim boldi. Lekin Boyqaro dostining noroziligiga ham qaramay, 1472 yil fevralida uni vazir lavozimiga tayinlaydi vaAmiri Kabir (Ulug Amir) unvonini beradi. Bu lavozimda Navoiy el-ulus manfaati, shahar va mamlakat obodonchiligi, madaniyat ravnaqi, adolat tantanasi uchun foydalanadiki, bularning barchasi pirovard natijada Sulton Husayn davlatining barqarorligi va nufuzini taminlaydi.
Hirot bu davrda nihoyatda korkamlashdi, xalq turmushi yaxshilandi, sheriyat, nafis sanatlari rivoj oldi. Talabalar uchun Ixlosiya madrasasi, darveshlar uchun Xalosiya xonaqohi, bemorlar uchunShifoiya shifoxonasi, masjidi Jome yoniga qorixona (Dor ul huffoz) qurildi. Ulug amirning kutubxonasida 70 dan ortiq xattot va musavvirlar qolyozmalarni oqqa kochirish, ularni badiiy bezash bilan band edilar. Hirotda yana Nizomiya,Marvda Xusraviya va boshqa madrasalar bino etildi.
Navoiy Madrasa, shifoxonalar qurdirib qoya qolmasdan, ularni kerakli darajada jihozlash, oz-ozini taminlash uchun vaqf yerlar ajratib berish, mudarrislar, tabiblar va boshqa xodimlar bilan taminlash, ularga oylik maosh, ozuqa, kiyim-bosh belgilashgacha, talabalar nafaqasi va kitoblarigacha, barcha-barchasini mukammal boshqarib, tashkil etib berar ediva ozi doimo xabar olib, nazorat qilib turishni ham unutmasdi. Binolar qurilishi tarhi bilan bevosita shugullanar, usta va shogirdlar mehnatidan boxabar bolib turardi. Shoir oz huzuriga tez-tez sher, ilm va sanat ahlinichorlab, marifiy suhbatlar uyushtirib turar, yosh istedodlarni tarbiyat qilib, ularga sharoit yaratardi. Xondamir, Behzod, Vosifiy va onlab ushbu tarbiyatga noil bolgan istedod egalari shular jumlasidandir.
Shu davr ichida Alisher Navoiy oz qoli bilan birinchi devoniBadoyi ul-bidoya (Badiiylik ibtidosi)ni tuzdi. Bu devonga uning yoshlik va yigitlik paytlarida yozgan 800 dan ortiqsherlari jamlangan bolib, shoir ijodiy kamolotining birinchi bosqichini aks ettiradi.
Alisher Navoiyga bagishlangan tarixiy va ilmiy asarlarda batafsil tavsif qilinishicha, 14691481 yillar Alisher Navoiyning ijtimoiy hayot va obodonchilik borasidagi eng faol xizmat korsatgan yillari bolgan. Shoir 1481 yiliVaqfiya asarini yozib, unda ozining binokorlik va xayriya ishlariga yakun yasab, oz-ozigahisob bergan.
Navoiy dehqonchilik ishlarini yolga qoyib, juda yaxshi natijalarga erishgan. Tarixchilarning yozishicha, Navoiyning bir kunlik daromadi18 ming shohruxiy dinor miqdorida edi. Ulug Amir bu daromadning kop qismini xayrli ishlarga sarf qilgan. Tarixchi Xondamir Navoiy qurgan 52 rabot, 20 hovuz, 16 koprik, bir qancha togon, ariq,hammom, masjid-madrasalarni eslaydi. Navoiy turli soha olimlariga homiylik qilib, onlabilmiy risolalar bitilishiga bevosita sababchi bolgan.
1483 yildan Alisher Navoiy ozining buyuk Xamsa asarini yozishga kirishdi va uni uch yilda tugalladi. Besh dostonni oz ichiga olgan bu ulkan badiiy qomus 50 ming misradan oshiq bolib, Navoiyning barcha sheriy merosini deyarli yarminitashkil qiladi. Xamsa  Alisher Navoiy ijodining qalbidir.
Fors tilidagi birinchi Xamsa buyuk shoir Nizomiy Ganjaviy (11411209) tomonidan yaratildi. Shoir hech bir orinda ozining Xamsa yozganligini qayd etmaydi. Nizomiy vafotidan 100 yil otib, Hindistonda tugilib osgan forsiyzabon turk ogloni Xusrav Dehlaviy Nizomiy Xamsasiga birinchi bolib tatabbu yozadi vaxamsachilik ananasini boshlab beradi. DehlaviyXamsasi Nizomiyga ajoyib sharh va undagi mazmunlarningyangicha talqini sifatida ozining ham, salafining ham shuhratini olamga yoydi. Keyingi XIV XV asrlar mintaqamanaviyati Xamsa ananasi tasirida rivoj oldi, shoirning salohiyati va iqtidori hech bolmaganida Xamsaning bir dostoniga munosib javob yoza bilish bilan olchanadigan boldi.Bu jahon manaviyati tarixida betakror hodisadir. Turkiy adabiyotda Qutb va Haydar Xorazmiylar boshlab berganxamsachilik ananasi ozining kamolini Alisher Navoiy ijodida topdi.
Islom aqidalariga kora bir kecha-kunduzda oqiladigan besh vaqt namoz al-Xamsatu deyiladi, dinimizning besh ustuni (rukni) ham tavhid (imon), namoz, roza, zakot, haj  oziga xos Xamsa (beshlik)ni tashkil etadi. Demak,Nizomiy dostonlariningXamsa turkumi sifatida talqinetilishi, unga Amir Xusrav va Navoiy janoblari bejiz emas. Alisher Navoiy Saddi Iskandariy dostonining muqaddima qismida bu masalaga maxsus toxtalib,Hamsaning har bir dostoni yozilishini kunning malum vaqtlarida oqiladigan sahar, peshin, asr, shom va xufton namozlari bilan qiyos etadi hamda Xamsani buyuk tog choqqisiga kotarilish mobaynida besh orinda toxtab,nafasni rostlash uchun bino etilgan besh oromgohga oxshatadi.
Navoiy oz Xamsasini yaratishga 1483 yilda kirishgan bolsa, uning birinchi dostoniHayrat ul-abror (Yaxshi kishilarning hayratlanishi)ni osha yili yozib tugatdi. 1484 yilda Farhod va Shirin, Layli va Majnun, Sabai sayyor (Yetti sayyor), 1485 yildaSaddi Iskandariy dostonini poyoniga yetkazdi. Shoir ozXamsasiga kiritilgan dostonlarda osha davr uchun muhim bolgan muammolarni qoydi, mutafakkir sifatida ilgor qarashlarni ilgari surdi, ozbek tilining qudratini olamganamoyish etdi.
Navoiyning turkiychaXamsasining yaratilishi XV asrda Xuroson eli uchun favqulodda shodumonlik va saodat sifatida qabul qilindi. Davrning ikki qutbi  manaviyat piri Jomiy va buyuk sulton Husayn Boyqaroning hayrati va yuksak etirofi ushbu haqiqatga dalildir.
Navoiy shu yillar orasida ikkinchi devoni  Navodir un-nihoya (Behad nodirliklar)ni tuzishga kirishdi.Mutafakkir adib tarixiy haqiqatga ham muayyan izchillikda oz munosabatini bildirib otishni insof yuzasidan lozim topdi va Zubdat ut-tavorix (Tarixlar qaymogi) asarini yozib tugatdi.
1487 yili qishda Navoiy Astrobod hokimi etib tayinlandi. Boshqa bek va amirlar uchun sharafli hisoblanishi joiz bolgan bu martaba Amir Alisherning nozik tabiati uchun muayyan darajadaozorli boldi. Ammo shoh hukmivojib, Amiri Kabir olkaning hassos bir hududini muhofaza va obod qilish niyatida jonab ketdi. Astrobodda Navoiyning ikki yil chamasi hokimligi bu shahar ahli uchun saodatli, Boyqaro saltanati uchun xayrli boldi.
Bu orada birin-ketin Navoiyningeng yaqin ustoz va musohiblari hayotdan koz yumdilar. 1488 yili Sayid Hasan Ardasher, 1492 yili Abdurahmon Jomiy, 1493 yili Pahlavon Muhammad vafot etdi. Navoiy ustozlari xotirasiga Holoti Sayid Hasan Ardasher, Holoti Pahlavon Muhammad, Xamsat ul-mutahayyirin (Besh hayrat) asarlarini shu yillar ichida yozib tugalladi. Bu asarlarida osha davr voqeligiga oid qimmatli malumotlar bilan birga Navoiy yaratgan yangi badiiy olamning nazariy asoslariga oid bir qator dalil va mulohazalar ham bayon etilgan.Shu yillarda yana Navoiy davr shuarosi xususida Majolis un-nafois va islom manaviyatining buyuk siymolari, xususan, turk, fors, hind mashoyixlari tarixiga oidNasoim ul-muhabbat (Muhabbat shabbodasi) risolalarini yozadi. Bu asarlar nihoyatda muhim manba bolib,osha davr manaviyatining jonlisiymolaridan mingga yaqin kishi haqida qimmatli malumotlarni ozida jam etgan.Bundan tashqari nafaqat tasavvur irfoni va adabiyoti, balki islom davri manaviyatining boshqa muhimjihatlari haqida ham koplab nazariy mulohazalar ushbu asarlar qatidan joy olgan bolib, ularni mufassal tadqiq etish milliy manaviyatimizni xolis anglab yetishda bugungi avlodlar uchun benazir manba va asos bolib xizmat etadi.
1492 yilda aruz ilmiga bagishlangan Mezon ul-avzon(Vaznlar olchovi) risolasi yozildi va shoir oz lirik ijodini qayta taqsimlab, yangi devonlarmajmui Xazoyin ul-maoniy (Manolar xazinasi)ni yaratish ishiga astoydil kirishdi. Chor devon nomi bilan shuhrat qozongan bu buyuk majmua 45 ming misraga yaqin turli janrlardagi kichik va orta hajmli sherlarni ozida jamlagan bolib, garoyib us-sigar (Bolalik ajoyibotlari), Navodir ush-shabob (Yigitlik davri nodirliklari), Badoyeul-vasat(Orta yosh kashfiyotlari),Favoyid ul-kibor (Keksalikdagi foydali mulohazalar) nomlari bilan ataladi. Bu tort jildda 16 janrga oid 3000 dan ortiq sher bolib, ularda 2600 gazal, 210 qita, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo va boshqalar mavjud.Xazoyin ul-maoniyga oldingi ikki alohida devondagi sherlarning deyarli barchasi kirgan bolib, keyin yaratilgan 1400 ga yaqin yangi asarlar qoshilgan.
Bu turkiy tilda yozilgan asarlari, dostonlari, sherlaridan tashqariNavoiy fors tilida ham 12 ming misradan oshiq sher, muammo janri haqida Mufradot risolasini, Sittayi zaruriya,Fusuli arbaa turkum qissalarini yozdi, Foniy taxallusi bilan alohida devon tuzdi. Ushbu asarlar Xoqoniy, Amir Husrav, Sadiy, Hofiz, Kamol Xojandiy, Jomiy kabi fors adabiyotining mumtoz namoyandalari bilan ijodiy bahsda tugilgan bolib, ham badiiy ifoda, ham mazmuniy teranlikda salaflar bilan teng qudrat namoyish etadi.
Navoiy 1498 yilda Lison ut-tayr, 1499 yildaMuhokamat ul-lugatayn, 1500 yili Mahbub ul-qulub asarlarini yezdi. Bu uch asar buyuk shoir va mutafakkir ijodining avj nuktalari edi. AdibMuhokamat ul-lugatayn da ozining butun ijodiy yolini sarhisob qilib, turkiy tildagi sheriyatning qudratini takidlagan. Unda, jumladan, quyidagi malumot bor: ChunLison ut-tayr ilhomi bila tarannum tuzupmen, qush tili ishorati bila haqiqat asrorini majoz suratida korguzupmen.
Alisher Navoiy godaklik choglaridan tasavvuf sheriyatining ustodi Farididdin Attor yaratgan Mantiq ut-tayr asariga mehr qoygani bizga malum. Umrining oxirida ushbu asarga tatabbu  javob yozar ekan, ozining shungacha yozgan barcha asarlariga falsafiyyakun yasaydi. Attor asari Borliqning yagona mohiyati haqida, Haq asrori va inson uchun uni anglab yetish imkon darajasi haqida edi. Lison ut-tayr mazmuni Mantiq ut-tayrga zid yoki undagi fikrlarning takrori ham emas, balki yangi tarixiy-manaviy bosqichdagi sharhi, talqinidir.
Attorning qushlar tilidan yozilgan dostonida irfoniy ehtiros nihoyatda joshqindir. Navoiy esa bosiq voqeaband tasvirga urgu beradi, qushlar sarguzashtida va ichki hikoyalarda hayotiylikni kuchaytiradi. Bu bejiz emas. Oxirgi xulosada Navoiy salafiga qaraganda olga ketadi, masala mohiyatini teranroq his qiladi va badiiy tasvirni ham shunga munosib yaratadi.
Nihoyat Navoiy oxirgi asariMahbub ul-qulub (Kongillarning sevgani) risolasida barcha savollarga yana ozi javob bergan. Bu asar tom manoda ijtimoiy-falsafiy va axloqiy goyalarga toliq bolib, XV asrda mavjud bolgan barcha ijtimoiy toifalar mohiyati mufassal ochib berilgan, ijtimoiy va axloqiy hodisalarning ozaro bogliqligi, yaxlitligi ishonarli takidlangan. Bu asar turli aforizm, maqol va matallarga boy bolib, xalq orasida juda keng tarqalgan.
Alisher Navoiy ozi va salaflari Nizomiy, Dehlaviy, Hofiz, Iroqiy va boshqalar yaratgan mustaqil badiiy tafakkur tarzini majoz tariqi deb nomladi va unda Haq asrori majoz suvratinda aks etishini takidlagan. Bu Borliqni oziga xos idrok etish tarzi Naqshbandiyaning: Dil ba yoru dast ba kor, qoidasiga muvofiq bolib, unda ibrat, ilm, irfon va amal bir nuqtada birlashar va yangi dunyoga koz ochardi. Tavhid talimoti va etiqodini idrok etishning eng yuqori bosqichi bolgan bu dunyoqarash tizimi Xamsa vaLison ut-tayr asarlarida, shoir lirikasida badiiy inikosini topgan.
1500 yillarga kelib shoirning hayot sharoiti qiyinlashib, sogligi zaiflashib qolsa-da, ijoddan toxtamadi. 1501 yilning boshida Navoiy kasallikdan vafot etdi. Butun Hirot xalqi ozining buyuk shoiribilan xayrlashishga chiqdi va 7 kun davomida motam tutdi.
Navoiy oz ijodi bilan ozbek adabiyotining songgi rivojini belgilabgina qolmay, Movarounnahr va Xurosonning butun manaviy madaniyati taraqqiyotiga juda katta tasir korsatdi. Uning asarlari, sheriyati qayta-qayta kochirilib, xalq orasida keng tarqalib, shoirlar uchun maktab vazifasini otadi, madrasalarda keng organildi.
Alisher Navoiy ijodini organish,uning ilmiy tahlili boyicha songgi yillarda qator taniqli tadqiqotchilar ish olib bordilar va bugungi kunda ham Navoiyning merosi kopgina olimlarimizni ilhomlantirib keladi. Hozirda maktablar, xiyobonlar, kochalar buyuk shoirimiz nomi bilan yuritiladi. Uning nomida Ozbekiston Davlat mukofoti tasis etilgan.
Fil. f.d. M.Imomnazarov,
Manaviyat yulduzlari kitobidan
ALISHER NAVOIY ASARLARI:
Alisher Navoiy g'azallariga sharhlar
Alisher Navoiy. Arba'in
Alisher Navoiy. Badoyi' ul-bidoya
Alisher Navoiy. Holoti Pahlavon Muhammad
Alisher Navoiy. Holoti Sayyid Hasan Ardasher
Alisher Navoiy. Lisonut-tayr (nasriy bayoni)
Alisher Navoiy. Lisonut-tayr (nazm)
Alisher Navoiy. Mahbubul qulub
Alisher Navoiy. Majolisun-nafois
Alisher Navoiy. Mezonul-avzon
Alisher Navoiy. Muhokamatul lug'atayn
Alisher Navoiy. Munojot
Alisher Navoiy. Munshaot
Alisher Navoiy. Nasoimul muhabbat
Alisher Navoiy. Navodir un-nihoya
Alisher Navoiy. Nazmul javohir
Alisher Navoiy. Qaro ko'zum (g'azallar)
Alisher Navoiy. Risolai tiyr andoxtan
Alisher Navoiy. Siroj-ul muslimin
Alisher Navoiy. Tarixi anbiyo va hukamo
Alisher Navoiy. Tarixi muluki ajam
Alisher Navoiy. Vaqfiya
Alisher Navoiy. Xamsa: Farhod va Shirin (nasriy bayoni)
Alisher Navoiy. Xamsa: Farhod va Shirin (nazm)
Alisher Navoiy. Xamsa: Hayratul-abror (nasriy bayoni)
Alisher Navoiy. Xamsa: Hayratul-abror (nazm)
Alisher Navoiy. Xamsa: Layli va Majnun (nasriy bayoni)
Alisher Navoiy. Xamsa: Layli va Majnun (nazm)

Java kitob tuzuvchi: Sever.UZ va Java.UZ- sayt uzsmart.ru
###
Yanada ko'p kitobga ega bo'lish
http://Sever.UZ/
http://java.UZ
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
###