[IMG]
men.png
OQ, OYDIN KECHALAR

Bolaligimni eslasam, iliq yoz kechalari ko'z oldimga keladi. Hovlimizda bir tup bodom bo'lardi. Erta bahorda qiyg'os gullardi-yu, hech meva tugmasdi. Onam: Bodom yolg'iz bo'lgani uchun meva qilmaydi, deb tushuntirardi. Shu bodom tagida supa bor edi. Kun botishi bilan onam hovliga ko'loblatib suv separ, kunbo'yi oftobda qizigan yer hidi supa oldidagi rayhonlar isiga qo'shilib ajib bir tarovat taratar, atrof jimjit bo'lib qolar edi. Keyin yirik-yirik yulduzlar bilan to'lgan osmonga tillaqoshdek ingichka oy suzib chiqardi. Oyim oyga tikilib turib ohista pichirlar edi:

Oymomaxon xulla, 
Qanotlari tilla. 
Subxon allo sizga, 
Umr bersin bizga...

Shunday deb boshimni silardi. Oymoma esa bu sehrli qo'shiqni yana bir eshitgisi kelgandek, Muallaq to'xtab qolar, yulduzlar o'ychan ko'zlarini tikib muloyim boqib turishar, onam ertak aytar edi.
Toshlar orasiga kirib g'oyib bo'lgan baxtsiz qizcha yig'lab-yig'lab qo'shiq aytardi:
Ochil-ochil, oq toshlar-a, Men onamni ko'rayin-a, Diydoriga to'yayin-a.
- Men osmondan yulduzimni tanladim. Qarang, oyi, Yetti og'ayni orasidagi eng yorug' yulduz - meniki...
- Mayli, o'g'lim. O'sha yulduz seniki. Anovi to'rtinchisi - meniki.
- Nega, oyi, to'rtinchisi eng kichkina yulduz-ku!
- Shuning uchun ham meniki... To'rtinchi yulduz- yetimcha yulduz. Ko'rdingmi, yaxshi o'smay qolgan. Yetimlarga rahm qilish kerak.
Yulduzlar sirli ko'z qisishar, tillaqoshdek ingichka oy sirli mo'ralar, shabada sirli shivirlar, sadarayhon bilan tuproq sirli hid taratar, osmon ham, yer ham sirlarga to'la edi. Goho-goho osmonda birdan yulduz uchib qolardi. Hozirgina yonib turgan yulduz to'satdan lop etardi-yu, ingichka, nurli iz qoldirib g'oyib bo'lardi. Onam cho'chib tushardi:
- Esiz... Bir bechoraning joni uzildi-ya...
Yuragim shuv etib, onamning pinjiga kirardim. Ishqilib, boshqa yulduz uchmasin! ...Bolaligimni eslasam, iliq yoz kechalari ko'z oldimga keladi. Bilmadim, ehtimol o'sha oq, oydin kechalarda onam ilk bor qo'limga qalam tutqazgan-dir. Yulduz to'la osmonga tikilaman. Ehtimol, osmondagi eng yorqin yulduzlar onalarning jonidir. Ehtimol, onalarning so'ngan yulduzlari birlashib quyoshga aylangandir. Oftobni ona deyishlari, ehtimol, shundandir.

TASALLI

Qabriston jimjit. Faqat yo'lakning ikki chetida saf tortgan mirzateraklar qabr ustiga bosh eggan farzandlardek onaga orom tilab alla aytadi. Ularning mungli shivirlashi tilovat sadolariga qo'shilib, yurakni ezuvchi ohangga aylanadi... Oq surp yaktak kiygan, mosh- guruch soqoli o'ziga yarashgan go'rkov yuziga fotiha tortib o'rnidan turadi:
- Bo'ldi endi, bolam! Bunaqada o'zingizni oldirib qo'yasiz. Dunyoning ishlari shu ekan, iloj qancha? - U bir zum indamay qoladi-da, qo'shib qo'yadi: -Volidai mehriboningiz xo'p yarlaqagan odam ekanlar. To'shakda yotmabdilar, birovga zoriqmabdilar... Bunaqa beozor o'lim har kimga ham nasib etavermaydi.
Nami qurib ulgurmagan tuproq uyumiga tikilgancha o'ylayman. Ehtimol shundaydir. Onam bu dunyoda kamsuqumgina yashardi. Hech kimga ozor bermasdi. Hech kim bilan hech nimani talashmasdi. Ehtimol, tabiatning eng shafqatsiz elchisi bilan ham olishib o'tirishni xohlamagandir. Ehtimol...
- Ko'rdingizmi, - deydi qariya o'ychan ohangda,- o'sha kuni kechasi bilan jala quyib chiqdi. To qabrga qo'ygunimizcha tinmadi. Qo'yishimiz bilan charaqlab oftob chiqdi. Bunaqa ruhi pok odamlar kam bo'ladi, bolam, men bilaman-ku.
Ehtimol shunday hamdir. Balki, odamlarning dardiga sherik bo'laverib ko'nikib ketgan bu nuroniy qariya kerakli paytda har kimga ana shunday tasalli so'zini aytar. Rahmat senga, otaxon. Ertami-kechmi har kimning ishi tushadigan mana shu qo'llaring uchun rahmat. O'rtanib turgan yurakka suv sepa biladigan mana shu hamdard qalbing uchun rahmat. Faqat... Hamma gap yomg'irda bo'lsa, yana aqalli uch kungina onamning umri cho'zilsa-yu, keyin yomg'ir emas, muttasil tosh yog'sa ham rozi edim... Bir hafta bo'ldiki, do'stlarim, tanish-notanishlar eshikdan ma'yus kirib kelishadi.
Do'stlarim jimgina o'tirib, jimgina chiqib ketishadi. Boshqalar ohista so'raydilar:
- Necha yoshda edilar?
Men aytaman... Aytamanu o'ylayman: onaning yosh-qarisi bo'ladimi? Mehrning yosh- qarisi bo'ladimi? Shafqatning-chi? Sadoqatning-chi?
Ilgarilari bir haqiqatni bilardim. Ona uchun bolaning katta-kichigi bo'lmaydi. Endi yana bir haqiqatni angladim. Bola uchun ham onaning katta-kichigi bo'lmas ekan. Ona - ona ekan. Unga boshqa sifat kerakmas.

TUSH

Tush ko'rsam, onam chiroq ko'tarib yurganmish. Yuzini aniq ko'rmasmishmanu, ammo qo'lidagi chiroq xira nur sochib turganmish. Ko'zingga qara, bolam, chuqur bor, dermish nuqul. Qarasam, chuqur yo'q. Uyg'onsam, onam ham yo'q... Ba'zan ish bilan, ba'zan majlislar bilan, gohida ulfatchilik bilan uyga kech qaytardim. Bir kuni Namangandan mehmonlar kelib qolishdi. Uyga borishga ko'nmay, o'zimni restoranga sudrashdi. Yarim kechagacha qolib ketdim. Uyga qaytganimda kayfim bor edi. Darvozani onam ochdi. Sovuqda mushtdekkina bo'lib dildirab turibdi.
- Shu vaqtgacha uxlamadingizmi! - dedim zarda qilib. - Eshik ochishga sizdan boshqa odam yo'qmi?
Onam ma'yus jilmaydi:
- Uyqu qatta, bolam? O'-o'tiribman.
Ertasiga redaksiyada navbatchilik cho'zilib ketdi. Qarasam, yana onamning chirog'i yoniq.
- Nega uxlamadingiz? Onam yana ma'yus jilmaydi:
- Bilasan-ku, jon bolam, kamuyqu bo'lib qolganman.
Men nodon, onamning kamuyqu bo'lib qolganiga, yarim kechagacha yuramanmi, tongotar qaytamanmi, onamning chirog'i muttasil lipillab turishiga xo'p ko'nikkan ekanman.
Qaysi kuni ishdan keyin moskvalik mehmonlarni aeroportga kuzatib qo'yadigan bo'ldim. Samolyot kechikib uchdi. Yarim kechada uyga qaytsam... hammayoq jimjit. Hamma o'z oromi bilan...
Tushimda onam chiroq ko'tarib yurganmish.

HAQQUSH

Do'stlarim: Juda siqilib ketdingiz, aylanib kelamiz, deb toqqa sudrashdi. Alla- pallagacha o'tgan-ketgandan gaplashib o'tirdik. Qiziq, har gal bosh ustiga bosib tushgudek mag'rur qad kerib turgan tog'larni, ulkan novvot parchasidek qirrador qoyalarni ko'rganda hayot abadiy emasligini o'ylayman. Qorong'i osmonda yana ham qoraroq soyadek qilt etmay turgan bu qoyalar bizga o'xshaganlarning necha-nechasini ko'rdi ekan?.. Faqat ularning tili yo'q...
Kechasi tunagan joyimiz sovuq edi. Anchagacha uxlay olmadim. Tashqarida teraklar shitirlaydi. Qayerdadir, yaqin joyda daryo shovullaydi. Bir mahal qulog'imga dilni orziqtiruvchi mungli tovush chalindi: Haq-qu, haq-qu... Bir zum sukunat tushdi-da, ancha olisdan yana o'sha tovush takrorlandi: Haq-qu, haq-qu... Bola edim, go'dak edim. Onam aka-ukalar haqida g'alati bir cho'pchak aytib bergan edi. Emishki, bir zamonlar ikki aka-uka yashagan ekan. Birining oti Ilhaq, ikkinchisiniki Ishoq ekan. Ikkalasi bir-birini ko'rarga ko'zi yo'q, juda noahil ekan. Ularning ko'nglini olaman, deb ikki o'rtada onalari adoyi tamom bo'pti. Shunda qodir Xudoning qahri kelibdi-yu, ikkovining ham ko'zini ko'r qilib, qushga aylantirib qo'yibdi. Shundagina aka-uka bir- birini ko'rmasa turolmasligini, bir-biriga kerak ekanligini tushunishibdi. O'shandan beri ikkalasi kechalari bo'zlab bir-birini chaqirib chiqisharmishu, topolmas emish... Tashqarida hamon terak barglari shitirlaydi. Daryo shovullaydi. Mana shu shovullagan sukunat ichida dilni titratadigan iztirobli nido yangraydi: Ilhaq! Is-hoq!.. Bechora onam! O'sha iztirobli afsonani aytayotganingda inidan mo'ralagan qaldirg'och bolasidek ko'rpadan bosh chiqarib yotgan besh bolang bir-biri bilan inoq bo'lishini shunchalik xohlaganmiding!
...Onalar farzandlari hamisha birga bo'lishini istaydilar. Qismat esa, ularni qanot chiqarishi bilan har yoqqa uchirib ketadi. Hayot loaqal shu masalada ham onalarga shafqat qilmaydi.

QARZ

Bir kuni gapdan-gap chiqib, aka-ukalar oyimga hazillashdik:
- Har oy pensiya olasiz. Shuncha pulni qayoqqa qo'yyapsiz? Sandiqqa bosyapsizmi?
- Sandiq qatta, bolam? - deb kuldi onam. - Qarzlarim bor. O'shanga beraman-da. Akamning qovog'i osildi:
- Qarz? Hali birovdan qarz ham olasizmi?
- E, senga nima, bolam! Mening ishimga aralashib nima qilasan?
Keyin gap boshqa yoqqa aylanib ketdi. Bu suhbatni butunlay unutib yuborgan edim. Qaysi kuni ertalab hovlida aylanib yursam, qo'shnimizning yetti yashar qizchasi Nilufar chiqib qoldi. Oppoq bantik taqib, atlas ko'ylak kiyib olibdi.
- Ha, Nilu, yasanib olibsan, mehmonga ketyapsanmi? - dedim erkalab.
- Bugun man tug'ildim, - dedi u qop-qora ko'zlarini pirpiratib jilmayarkan.
- Iya, yubilyar ekansan-da, shoshmay tur-chi, hozir... Uydan bir hovuch konfet olib chiqdim.
- Mana, o'rtoqlaring bilan ye.
Nilufar kattalardek jiddiy bosh chayqadi:
- Men ishkalad yemayman. Tishim tushgan. - Keyin yana o'sha jiddiy ohangda qo'shib qo'ydi: - Bultur poshsha buvim menga tufli olib beruvdilar. Tug'ilganimda. - Qizcha o'ylanib qoldi. - Keyin-chi, Bahoga uch oyoqli velosiped, Baxtiga ko'ylak... Qo'limdan konfet tushib ketdi.

IKKI AFSONA

Gazetachining ishi bir tomondan uloqchi otga, ikkinchi tomondan omoch tortadigan otga o'xshaydi. Uloqchi otdek manzilga yuguradi-yu, yer haydaydigan otdek har kuni omoch tortadi...
Navbatchi edim. Xonada yolg'iz ishlab o'tirsam, farrosh kampir Vera xola kirdi.
- Shu stol siznikimi? - dedi negadir qovog'ini solib.
- Shu.
- Chekasizmi?
- Chekaman.
- Nega kulni polga tashlaysiz? Kuldoningiz bo'lmasa, ayting, uydan obkeb beray! Mulzam bo'ldim. Yo'q, yo'lakning devorida Farrosh mehnatini hurmat qiling degan yozuv ilib qo'yilgani uchungina emas. Gap shundaki, farroshning ishi qanaqa bo'lishini yaxshi bilaman, o'zimning boshimdan o'tgan.
Oyim farrosh edi. Shundoq hovlimizning yonida pioner lageri bo'lardi. Oyim kun chiqmasdan turib yo'lkalarni supurardi. Biz aka-ukalar suv sepamiz. Aslida suv sepish unchalik qiyin emas. Yo'lka chetidagi ariqchaga tushib olasizu alyumin tog'oracha bilan sepib tashlayverasiz. Keyin oyim bandiga uzun tayoq bog'langan burgan supurgi bilan supurib ketaveradi. Ertalab suv muzdek bo'lgani uchun oyog'ingiz sovqotib kesilib ketadi. Ammo gap bunda ham emas. Hammasidan yomoni - tong otmasdan turish. O'zi yarim kechagacha ko'cha sanqib rosa holdan toyamiz. Endi shirin uxlab yotganda oyim sekin turtadi:
- Bo'la qol, o'g'lim, hali-zamon kun yoyilib ketadi.
O'zing tengi bolalar lager palatkalarida maza qilib uxlab yotganida sen suv sepib yo'lka supurishing... Nima desam ekan... Sal alam qiladi kishiga. Shundanmi, vaqti-vaqti bilan shaytonlik qilaman. Goh boshim og'rib qoladi, goh oyog'im... Oyim negadir ko'proq meni avaylaydi. O'rnimga o'zim bilan bir ko'rpada tepishib yotadigan Abduvohid degan o'rtog'immi, akammi turib ketadi. Ba'zan dadamning jahli chiqadi. Nima, buningni boshida shoxi bormi, ishlasin-da, deydi...
Katta akam institutga kirganida beshinchimi-oltinchimi sinfda o'qir edim. Akam student bo'lganidan keyin oyimning kasbi unga yoqmay qoldi. Oxiri ochig'ini aytdi:
- Oyi, qo'ying endi shu ishingizni... Oyim o'yga toldi.
- Nima, or qilyapsanmi? - dedi bir muddat xomush o'tirgach. - Men o'g'irlik qilayotganim yo'q-ku, bolam. Mehnatning aybi bormi?
Dadamdan ham, akalarimdan ham sado chiqmadi.
Nimagaligini bilmaymanu, o'sha kuni negadir qaytadan go'dak bolaga aylanib qolgandek bo'ldim. Kichkintoylik paytimda onam bir yoniga ukamning beshigini qo'yib, bir yonida meni olib yotardi.
Qish kechalari sandalga tiqilib yotarkanman, yalinaman:
- Oyi, cho'pchak aytib bering.
- Uxla, bolam, charchaganman.
- Ayta qoli-i-ing.
- Xo'p, ko'zingni yumib yotgin-da, eshit... Bir bor ekan, bir yo'q ekan, qadim-qadim zamonda...
Gap qayoqqa qarab ketayotganini darrov bilaman.
- Yana obkashmi?
- Yo'q, oftob...
- Uniyam aytgansiz-ku
- Boshqasini bilmayman-da...
- Mayli, ayta qoling.
- Bir bor ekan, bir yo'q ekan, qadim zamonda oftob bo'lgan ekan.
- Shu o'zimizning oftobmi?
- Ha, o'zimizning oftob. Shunday qilib, oftob bor ekan. Lekin yer yuziga sira chiqqisi kelmas ekan. Har kuni ertalab Xudoga nola qilarkan. Yer yuzida iflos narsalar ko'p, hech ko'rgim kelmaydi der ekan. Tangri uni ovutarkan. Sen chiqavergin, yer yuzini iflos narsalardan tozalaydigan odamlar bor, der ekan. Shuning uchun kim yer yuzini tozalasa, o'sha eng yaxshi odam bo'larkan.
- Siz yaxshisiz-a? Doim ko'chalarni suparasiz-ku.
- Quloq sol, o'g'lim... Oftob har kuni yana Xudoga nola qilarkan. Yer yuzida yomon odamlar bor. Ularniyam ko'rgim kelmaydi, der ekan. Tangri uni ovutarkan. Sen chiqavergin, qancha ko'p nur sochsang, yer yuzida yomon odamlar shuncha kamayadi, der ekan.
- Oyi, akam yomon-a?
- Nega, jinnivoy?
- Hali yasagan qorbobomni tepib buzib tashladi-ku!
- Yo'q, akang yaxshi... Yomonlar boshqacha bo'ladi.
- Qanaqa bo'ladi?
- Katta bo'lganingda tushunasan. Bo'ldi, endi uxla.
Yettinchi lampaning piligi pasaytirib qo'yilgan, uy ichini tanchadan chiqqan ko'mir hidi, lampamoy isi tutgan... Nimqorong'i. Hech ham uyqum kelmaydi.
- Oyi,. obkashniyam ayting.
- Bo'ldi, uxla...
- Ayta qo-li-i-ing.
- Mayli, eshit. Bir bor ekan, bir yo'q ekan. Qadim zamonda bir yigit bo'lgan ekan. O'zi yaxshi yigit ekan-u, bir kuni onasini xafa qilib qo'yibdi.
- Nima qipti?
- Ishqilib, xafa qilib qo'yibdi-da. Ertalab ko'chaga chiqsa, qo'shni kampir ikki bukilib obkashda suv olib ketayotganmish.
Yigit yugurib borib kampirning qo'lidan obkashni olmoqchi bo'libdi. Kampir bo'lsa, rahmat o'rniga yigitning yelkasiga obkash bilan rosa uribdi.
- Og'ribdimi? Oyim jim qoladi.
- Nima og'riydi? - deydi anchadan keyin.
- O'sha yigitning yelkasi-da.
- Og'ribdi. - Oyim kuladi. Keyin xo'rsinadi. - Sen, - debdi kampir yigitga, - birovning ko'nglini ovlashdan oldin o'z onangning ko'nglini og'ritmaslikni o'rgan.
- O'sha bola keyin onasini xafa qilmabdimi?
- Yo'q, hecham xafa qilmabdi. - Oyim uzoq jimib qoladi, keyin sekin davom etadi. - Ko'rdingmi, odam eng avvalo o'zining yaqinlarini yaxshi ko'rishi kerak. Dunyoda yaxshi odamlar ko'p. Judayam ko'p. Ammo sen adangni, opangni, akalaringni yaxshi ko'rmasang...
- Sizniyam, - deyman uning gapini bo'lib.
- Meniyam... - deydi onam kulib. - Meniyam yaxshi ko'rmasang, dunyoda hech kimni yaxshi ko'rolmaydigan bo'lib qolasan.
- Uyimizniyam, - deyman mahmadonalik qilib. Oyimni jahli chiqmaydi.
- Uyimizniyam, - deydi ma'qullab. - O'z uyimizni yaxshi ko'rmasang, yuz qavatli uylarniyam yaxshi ko'rolmaysan.
- Endi chakka o'tmaydimi, oyi?
- Tomdanmi? Adang tuzatib tushdilar-ku. Endi o'tmaydi.
Sukunat cho'kadi. Xayol suraman. Yuz qavatli uy qanaqa bo'lishini o'ylaymanu sira ko'z o'ngimga keltirolmayman.
- Oyi, - deyman sekin. - Toshkentda yuz qavatli uy bormi?
- Yo'q.
- Toshkent katta shaharmi?
- Juda katta shahar.
- Undan kattasi yo'qmi?
- Bo'lsa bordir. Sen o'sha shaharlarni yaxshi ko'rish uchun Toshkentni yaxshi ko'rishing kerak. Toshkentni yaxshi ko'rish uchun o'zimizning Do'mbrobodni yaxshi ko'rgin, xo'pmi?
- Xo'p. Nega?
- Katta bo'lganingda tushunasan. - Oyim peshonamni silaydi. Negadir xo'rsinadi. Butunlay uyqum o'chib ketadi.
- Oyi, - deyman yana. - Daryo kattami, dengizmi?
- Dengiz.
- Daryo-chi?
- Uyam katta.
- O'zimizning Qonqusdan ham kattami?
- Katta.
- Xo'ja aytadiki, Chirchiqda daryo bormish... Oyim kuladi.
- Endi uxla, bolam.
Uyqu qayoqda? Nuqul daryolarni o'ylayman.
- Yozda-chi, - deyman esimga tushib. - Vali Qonqusda oqib ketay degan. Akam olib chiqqan!
- Bari bir, - deydi oyim o'ychan ohangda. - Qonqusniyam yaxshi ko'rgin.
- Nega?
- Nega deganda, Qonqus o'zimizning anhor. Undan o'zimiz suv ichamiz.
- O'shanaqa qilsam, boshqa daryolarniyam yaxshi ko'rib qolaman-a? Oyim tag'in kuladi.
- Albatta.
- Kuchugimniyam yaxshi ko'ray-a?
- Yaxshi ko'rgin, o'g'lim.
- Oyi, Adham jinni-a?
- Nega?
- Kecha-chi, mushukni muz bilan urdi. Mushuk cho'loq bo'lib qoldi.
- Jonivorlarga ozor berib bo'lmaydi, bolam. Bo'ldi, endi uxlaymiz.
- Xo'p... Katta bo'lsam, ka-a-atta shaharlarga boramanmi?
- Borasan, o'g'lim, borasan. - Oyim sekin-sekin mudrab ketadi. Nimqorong'i shiftga tikilib yotgancha xayol suraman. Goh katta shaharlarga borib qolaman, goh daryolarda suzaman. Beshik g'ichirlaydi. Ukam yig'lay boshlaydi. Oyim darrov uyg'onadi. Beshikni ohista tebratib, alla aytadi. Oyim ukamga alla aytadi-yu, ohangiga men uxlab qolaman...
Haqiqat havoga o'xshaydi. Nafas olib turasizu o'zini ko'rmaysiz. O'ylab qarasam, oyim go'dakligimda qayta-qayta aytib bergan mana shu ikki afsona hayotdek oddiy, hayotdek chuqur haqiqat ekan.

 GILAM PAYPOQ

 Har yili dam olishga borganimda onamga gilam paypoq olib kelaman. Kavkaz tomonda ko'p bo'ladi. Juba deyishadi, jurabi deyishadi. Oyim xuddi noyob narsaga ega bo'lgandek, uzundan-uzoq duo qiladi. Shundoq mehribon o'g'li borligini aytib qo'shnilarga maqtanadi. Uning oyog'i kasal. Salqin tushishi bilan shishib ketadi, og'riydi. Qo'ni-qo'shnilar ahvol so'rasa, ularniyam, o'ziniyam yupatadi.
- Ha, endi keksalik-da, o'rgilay.
Lekin onamning oyoq og'rig'i faqat keksalikdan emas. Buni boshqalar bilmasa ham, men bilaman. Yaxshi bilaman.
Bolaligimda ko'p kasal bo'lardim: qizamiq, ko'kyo'tal, bezgak... Shuning uchun oshxonadagi mixda ko'k qarg'aning patidan tortib, gultojixo'rozgacha ilig'lik turardi... Ayniqsa, tomoq og'rig'i yomon qiynaydi. Oyog'im zaxga tegishi bilan tomog'im og'rishga tushadi. Oyoq bilan tomoqning nima aloqasi borligini haliyam tushunolmayman. O'shanda necha yoshligim esimda yo'q. Biroq juda kichkina edim. Bir kuni akalarim bilan yaxmalak o'ynab terlab ketdim. Terlab turib muz yedim. Kechqurun isitma ko'tarildi. Quv-quv yo'talaman. Oyim tomog'imni achchiqtosh bilan chayib ko'rdi, bo'lmadi, turshak qaynatib suvini ichirdi, bo'lmadi... Oxiri tomog'im xippa bo'g'ilib qoldi. Og'riqni sezmaymanu nafas olishga qiynalaman. Hushimdan keta boshlaganimni es-es bilaman. Qulog'im ostida onamning chirqillab yig'lagani, hadeb bir gapni qaytarayotgani eshitiladi:
- Voy, endi nima qilaman! Voy, bolam o'lib qoladi!
Keyin meni shosha-pisha ko'rpachaga o'radi. Bir mahal onamning qo'lida ketayotganim esimda bor. Gupillatib qor yog'ayotganini his etib turardimu, biroq yuzimga qor tushmas edi. Onamning issiq nafasi urilib turar, u sirg'anib-sirg'anib borar, og'ir hansirar edi. Xira chiroq miltirab turgan allaqanday uyga kirdik. Ko'z o'ngim yana qorong'ilashib ketdi. Oyim hamon chirqillaydi.
- O'lib qoladi! Bolaginam o'lib qoladi!
- Vahima qilmang, poshsha, dardni bergan Xudo, davosiniyam beradi. Bu Hoji buvining ovozi ekanini g'ira-shira idrok etdim.
Hoji buvi boshimni tizzasiga qo'yib chalqancha qilib yotqizdi. Doka o'ralgan barmog'ini og'zimga tiqdi. Ko'nglim ag'darilib, tipirchilagancha yig'lar, ammo Hoji buvining qo'lidan chiqib ketolmasdim. U tomog'imga nimadir qildi. Dod solib qo'lini tishlab oldim. Qiziq, birpasdan keyin ahvolim yengillashdi. Ko'zimni ochsam, Hoji buvi jilmayib turibdi.
- Nega tishlaysan, kuchukvoy? - dedi boshimni silab.
Keyin tepamga oyim engashdi. U hamon hansirar, sochlari to'zg'ib ketgan, yuzi jiqqa ho'l edi.
Birpasdan keyin qaddimni rostlab, tanchaga oyog'imni tiqib o'tirdim. Hoji buvi allaqanday taxir suyuqlik ichirdi. Keyin oyimga qaradi-yu, birdan xitob qildi.
- Voy poshsha-a-a! Nima qilib qo'ydingiz, tamom bo'psiz-ku! Oyim talmovsirab, goh menga, goh Hoji buviga qarar edi.
- Oyog'ingizdan ayrilibsiz-ku! - dedi Hoji buvi boshini chayqab. - Shu ahvolda qandoq keldingiz?
Kavshandozda turgan oyimning kalishini endi ko'rdim. Kalishning ichi qorga to'la edi.
- Sarpoychan kelaverdingizmi?! - dedi Hoji buvi hamon o'sha vahimali ohangda. - Endi nima qilasiz? Qarg'aning miyasini chaqib surmasangiz, cho'loq bo'lib qolasiz. Oyim tanchadan oyog'ini chiqardi. Ikkala oyog'i qip-qizil go'sht bo'lib ketgan edi.
- Sovuq yegani yo'q, - dedi sekin. - Qaytaga isib ketdi. Qorda o'zi isib ketarkan. Hoji buvi uning oyog'ini uqalab ko'rdi.
- Sezyapsizmi?
- Nimani? - dedi oyim oyog'iga emas, menga qarab.
- Qo'limni sezyapsizmi?
Oyim indamay bosh chayqadi-da, piqillab yig'lab yubordi.
... Ertasiga u yotib qoldi. Uzoq yotdi. Dadam bir joydan qarg'a otib keldi. Hoji buvi qo'lidan kelgancha dori-darmon qildi... Keyin oyim tuzaldi. Biroq salqin tushishi bilan oyoqlari shishib, azob beradigan bo'lib qoldi...
Har yili dam olishga borganimda onamga gilam paypoq olib kelardim. U xuddi noyob narsaga ega bo'lgandek, uzoq duo qiladi, birpasda hamma qo'shnilarga ko'z-ko'z qilib chiqadi, shundoq mehribon o'g'li borligini aytib maqtanadi. Shunda qor gupillab yog'ib turgan mudhish kecha, onamning qip-qizil go'shtga aylanib ketgan oyoqlari ko'z o'ngimga kela-di-yu, indamay chiqib ketaman.

 ENG OG IR GUNOH

 Kuz kirganini qishloq bolasining qo'lidan bilsa bo'ladi. Yong'oq hali paqqa bo'lib ajralmasdan turib, daraxtga tarmashib ketamiz. Xom yong'oqning po'stini tozalash oson emas. G'adir-g'udir g'isht topib, ishqalayverasiz, ishqalayverasiz. Oxiri sap-sariq yong'oq ajralib chiqadi. Ammo qo'lingiz ham xina qo'ygandek sarg'ayib ketadi. Loy bilan ming marta ishqalab yuvsangiz ham foydasi yo'q. Pishmagan yong'oqning bitta yaxshi tomoni bor: og'ir bo'ladi. Uchi bilan dum tomonini yaxshilab ishqalab yog'lasangiz, zoldirdek sip- silliq soqqaga aylanadi. Ana undan keyin soqqa quvar o'ynayverasiz. Soqqa qancha kichkina bo'lsa, shuncha yaxshi. Manaman degan yong'oqqa qars etib uriladi-yu, o'ziga uncha-muncha yong'oq tegmaydi. Tuproq orasiga yashirinib yotaveradi. O'yin-ku o'z yo'liga. Yong'oqning yana bitta fazilati bor: qorinni to'q tutadi. To'rttasini yeb olsangiz, yarim kun kekirib yurasiz.
... Endi o'ylab qarasam, o'sha - urush endi tugab, og'irchilikning zahri ketmagan yillarda yaxshiyam meva-cheva bo'lgan ekan. Odamlarning joniga shu ora kirgan ekan- da. Erta ko'klamda sumalak, ketidan ismaloq, keyin qarabsizki, tut pishadi. Ermon buva- ning tuti! Mayiz deysizmi, shinni deysizmi, hammasi tutdan bo'ladi. Bundan keyin olma, uzum, kuzda yong'oq. Ham ovqat, ham o'yin.
Bir kuni Xo'ja, Toy, Vali to'rtovlashib rosa soqqa quvar o'ynadik. Jimitdekkina soqqam bilan bir do'ppi yong'oqni yutib oldim. O'yinga jo'raboshimiz ham aralashgan edi, uyam bir cho'ntak yong'og'idan ayrildi.
Kechqurun og'zim qulog'imga yetgudek bo'lib bir do'ppi yong'oq ko'tarib keldim. Qarasam, oshxona tomondan gup-gup etgan tovush kelyapti - oyim o'g'irda tolqon qilyapti.
Nima uchundir onam tez-tez tolqon qilardi. Sababini keyin tushunganman. Non ko'pligi uchun emas, kamligi uchun tolqon qilisharkan. Tolqon to'yimli bo'ladi. Ikki qoshiq yeb, ustidan olma choy ichsangiz, darrov nafsingiz qonadi. Yong'oqni ko'tarib oshxonaga kirdimu do'ppini uzatdim.
- Qayoqdan olding? - dedi oyim ko'zimga tikilib.
- Yutdim. Mang, tolqonga soling.
Bilaman, yong'oqli tolqonning ta'mi boshqacha bo'ladi. Yog' mazasi kelib turadi. Onam do'ppi to'la yong'oqni qo'limdan olib, yelkamga qoqdi:
- Bor, sabr qilib turgin, hozir yong'oq tolqon qilib beraman.
Supadagi xontaxta oldiga borib o'tirdim. Dasturxonda to'nkarib qo'yilgan ikkita piyola bilan choynakdan bo'lak narsa yo'q edi. Zum o'tmay oyim boyagi tovoqda tolqon ko'tarib keldi. Bir qoshiq tolqon yeyishim bilan to'satdan soqqam esimga tushib qoldi. U cho'ntagimni qarayman - yo'q, bu cho'ntagimni qarayman - yo'q.
- Nima bo'ldi? - dedi oyim tipirchilayotganimni ko'rib.
- Soqqam qani?
- Qanaqa soqqa?
- Yutadigan soqqam!
Birdan ko'nglimga g'ulg'u tushdi. Oyim soqqamniyam qo'shib chaqib qo'ygan bo'lsa-ya! Og'zimda tolqon bilan oshxonaga yugurdim. Bir chekkada yarimta g'isht, yonida tesha yotibdi. Po'choqlar orasini titkilab, yutadigan soqqamning yaltiroq po'chog'ini topdim. Alamimdan chinqirib yubordim:
- Soqqamni nima qilib qo'ydingiz? Supa tomondan onamning ovozi keldi:
- Nima bo'pti?
- Nima qildingiz? - dedim alam bilan. - Soqqamni nima qilib qo'ydingiz?!
Oyim sekin tepamga keldi.
- Mana, - dedim po'choqni ko'rsatib. - Soqqamni chaqib qo'yibsiz-ku! Oyim negadir kuldi:
- Qayoqdan bilaman. Qo'y, bolam, akang boshqasini topib berar. Oyimning kulishi battar alam qildi.
- Kerakmas, kerakmas! - dedim oyog'imni tipirlatib. - Yutadigan soqqam edi. Oyim boshimni siladi.
- Bilmabman-da, o'g'lim. O'zing do'ppisi bilan berding. Yur, choyingni ich! - U qo'limdan tutib yana supaga olib chiqdi. Oldimga tolqonli tovoqni surib qo'ydi. - O'tir, ovqatlanib ol. Qorning ochib ketdi-ku!
Tovoqni nari surdim.
- Yemayman!
Oyim tovoqni yana men tomonga surdi.
- Ol, bolam, shirin bo'pti.
- Kerakmas! Kerakmas! Kerakmas! - Tovoqni qo'lim bilan bir urgan edim, uchib avval supaga, undan yerga tushdi. Tolqon yer bilan bitta bo'lib sochildi-da, tuproqqa qorishib ketdi.
Birdan oyimning ko'zida g'azab chaqnadi. Shapalog'ini yozib quloq-chakkamga yaqin keltirdi. Qo'rquvdan ko'zimni yumib oldim. Yo'q, urmadi. Biroq labi titrab pichirladi:
- Non-ku, bu, ahmoq! Gunoh bo'ladi-ku!
U sekin yerga tushdi. Sochilgan tolqonni kafti bilan sidirgan edi, tuproq aralashib chiqdi. Onam boshini ko'tarib menga qaradi. Ko'zlarida alam, ta'na bor edi. Birpasdan keyin opam, akalarim dasturxon atrofida yig'ilishdi. Har bittasiga yarim qoshiqdan tolqon yo tegdi, yo tegmadi. Keyin dadam keldi, oyim oshxonadan bug'i chiqib turgan bir lagan lavlagi ko'tarib chiqdi. Lavlagi shirin narsa-yu, har kuni yegandan keyin jonga tegadi. Bari bir non emas.
- Tolqon qilmadingmi? - dedi dadam bir bo'lak lavlagini puflab-puflab yer ekan. Qo'rquv ichida oyimga qaradim.
- Qiluvdim, - dedi u sekin.
- Qolmadimi?
- O'g'ir o'lgur ag'darilib ketdi, - dedi onam aybdor ohangda.
- Nima? - dadam lavlagi bo'lagini qo'lida tutgancha jahl bilan onamga qaradi.
- To'kilib ketdi, - dedi oyim boshini quyi solib.
- Padaringga la'nat! - dedi dadam sekin, ammo tahdidli ohangda. - Kap-katta xotin uvol qilib o'tirsang. Bilib qo'y, non ko'r qiladi seni! - U shahd bilan o'rnidan turdi-da, bir hatlab supadan tushdi. Tez-tez yurib ko'chaga chiqib ketdi.
Men oyimga qaradim. U bo'lsa hamon bosh ko'tarmay o'tirar, ko'zlarida iztirob bor edi.

 BOLA YIG'ISI

 Onamning jahli chiqqanini kamdan-kam ko'rardim. Ammo bu gal juda qattiq achchiqlandi. Opamnikiga ketayotgan edik. Tor ko'chaga burilishimiz bilan yig'i ovozi eshitildi. Ko'cha chetida uch yoshlardagi bola yerga dumalab tajanglik bilan chinqirar, oppoq ko'ylagi, ishtonchasi qora tuproqqa belangan edi.
- Mashinani to'xtat, o'g'lim, - dedi onam xira tortgan ko'zlarini o'sha tomonga tikib.
- Nima edi?
- To'xtata qol, bolam, - deya onam ma'yus jilmaydi. Ikkilanibroq to'xtatdim.
Onam inqillab-sinqillab eshikni ochib tushdi. Uvishgan oyoqlarini uqalagancha oqsoqlana-oqsoqlana orqaga, bola yig'layotgan tomonga qarab ketdi. Men ham beixtiyor ergashdim. Bola hamon yerga dumalar, har dumalaganda quloqni teshib yuborgudek chinqirar edi. Uning tepasida o'zi ham o'pkasini arang bosib turgan yoshgina juvonga endi e'tibor berdim.
- Jinni bo'lib qolgan bu, - dedi juvon yig'lamoqdan beri bo'lib. - Morojniy ober, dedi. Olib bersam bunaqa qilyapti.
Bola hamon chinqirib yig'lar, xarxasha qilar edi:
- Issiq manoj! Issiq manoj obering!
- Unaqasini qayoqdan topaman! - Juvonning toqati toq bo'ldi shekilli, dumalayotgan o'g'lini yerdan yulqib ko'tardi. Orqasiga bir-ikki shapatiladi.
- Hoy, qizim, bola-ya bu, bola-ya! - onam chumchuqdek chirqillab juvonga yopishdi.
- Kel, jonim,- dedi bolani bag'riga bosib. - Kela qol, o'zim senga issiq morojniy olib beraman.
Bola yig'idan to'xtamadi. Ammo avvalgidek tipirchilamasdi. Uning shunchalik jahlini chiqargan sovuq manoj oqib ko'ylakchasining oldini shalabbo qilgan, boshdan oyog'igacha loy edi.
- Nimaga qarab turibsan? - dedi onam menga to'satdan. - Yo sen ham bolamisan? Bor, olib kel mashinangni. Hozir u-utaga boramiz. Di-ditga tushamiz-a?
Rostini aytsam, bolani shu ahvolda mashinaga o'tqazgim kelmadi. Chet eldan keltirilgan yangi parolon g'ilof olgan edim. Hammasini rasvo qilib yuboradi endi. Noiloj mashinani tislantirib olib keldim, qovog'imdan qor yog'ayotganini o'zim ham sezib turardim. Onam yoniga o'tirgan juvonga tushuntirdi:
- Bunaqada bola xuyli bo'lib qoladi, qizim. Aldab-suldab ovuting-da. Ana, di-ditga tushdik.
Bola endi yig'lamas, ammo o'pkasi to'lib to'xtovsiz hiqillar edi.
- Qayoqqa ketayotgan edinglar, o'rgilay? - dedi onam ayolni ham yupatuvchi ohangda. Meni ona-bolaning qayoqqa borishi emas, o'rindiqning qancha joyi loyga belangani ko'proq o'ylantirardi.
Ayol chimirilib o'tirganimni sezdi shekilli, xijolat chekib shosha-pisha qo'l siltadi.
- Mana, keldik. Rahmat. Shu yerda trolleybusga chiqamiz. - U ovunib qolgan o'g'ilchasini ko'tarib shosha-pisha mashinadan tushdi. - Katta rahmat, baraka topinglar. Qarasam, xuddi o'zim o'ylagandek: o'rindiqning yarmi loyga belanibdi.
- Qiziqsiz, - dedim jahlimni bosolmay, - hammaning ishiga aralashaverasizmi?
- Nima hammaning ishi?
- Birovning bolasi bo'lsa... Yig'lasa, sizga nima? Yig'lab-yig'lab ovunadi.
- Nimaga birovning bolasi bo'larkan! - To'satdan onamning jahli chiqib ketdi. - Yig'lab turgan bolaning begonasi bo'ladimi? Uyalmaysanmi shunaqa degani? Yig'lab turgan norasidaga rahmi kelmagan odam - odammi?
Indamadim. Ammo bari bir o'shanda onamni nohaq hisoblagan edim. Yo'q, chamamda, onalarning biz tushunmaydigan, bizning o'lchovimizga sig'maydigan o'z olami borga o'xshaydi.

 XIYONAT

 Hali maktabga qatnamasdim. Mahallamizdan ikki chaqirimcha narida allaqanday bolalar uyi bor edi. Katta bolalarning aytishiga qaraganda, o'sha yerda tez-tez kino bo'lib turarkan. Bir kuni akalarim qo'shni bolalar bilan pichir-pichir qilishayotganini eshitib qoldim:
- Eshitdinglarmi, bugun kino kelarmish.
- Urush kino ekan.
Akalarim kinoga borsa, men qarab turarmidim.
- Men ham boraman, - dedim qaysarlik bilan.
- Bo'pti, borasan. Aytgan ishlarimizni hammasini qilsang, oboramiz.
Shu kuni nima yumush buyurishsa, oyog'im olti, qo'lim yetti bo'lib yugurib yurdim. Yong'oqqa bog'lab qo'yilgan echkini ikki marta sug'ordim, hovlidagi supaga to'shalgan bo'yra ustiga yoyilgan turshaklarni qush talamasin deb qo'riqlab o'tirdim... Hatto rogatkamning rezinkasini uzib, ukamga ishtonbog' qilish uchun berdim. Kechqurun qulog'imni ding qilib turgan edim, ko'chada qo'shni bolalar chaqirib qolishdi. Akalarimga ergashib yugurdim. Akamning Damin degan o'rtog'i meni ko'rib so'radi:
- Sen qayoqqa?
- Kinoga! - dedim ishonch bilan. Damin o'ylanib qoldi.
- Bo'lmasa, botinkangni kiyib chiq, - dedi oyog'imga qarab. Hammamiz yalangoyoq edik.
- Botinkani nima qilaman?
- Devordan oshib tushamiz, bildingmi! - Birdan Daminning jahli chiqib ketdi. - Qorovul quvlasa, yantoqzordan qocha olasanmi? Chop, kiyib chiq! Biz kutib turamiz. Otilib hovliga kirdim.
Oyim cho'nqayib o'tirib, echki sog'ayotgan ekan. O'tirgan joyida shu saratonda botinka nimaga kerak bo'lib qolganini surishtirdi.
- Kerak! Kerak! - dedim nafasim tiqilib. Oyimning javobini ham kutmay bostirmaga yugurdim. Eski lash-lushlar qalashib yotgan sandiqni kavlashtirib, poshnasi qiyshayib ketgan botinkamning bir poyini topdim. Aksiga olib ikkinchisi yo'q edi. Hammayoqni ag'dar-to'ntar qilib tashladim. Mana, nihoyat ikkinchisi ham topildi. Ikki poy botinkani ikki qo'limda ushlagancha ko'chaga chopdim. Chiqsam... Akalarim ham, bolalar ham yo'q. Meni kutishga va'da bergan Damin hammani boshlab ketganini tushundim. Yalangoyoq tuproq sachratgancha katta ko'chaga yugurdim. Yo'q, hammayoq jimjit edi...
Hovliga qaytib kirdimu botinkalarni yerga uloqtirgancha yig'lab yubordim. Ilgari hech qachon bunaqa alam bilan yig'lamagan bo'lsam kerak, oyim qo'rqib ketdi.
- Nima bo'ldi? - dedi tepamga kelib.
- Meni aldashdi!
- Kim, nimaga?
- Aldashdi! Aldashdi! - Boshqa gap aytolmasdan nuqul shu so'zlarni qaytarar, yer tepinib yig'lar edim.
- Aldashdi! Aldashdi!
Oyim sut hidi anqib turgan qo'llari bilan peshonamni siladi.
- Qo'yaver, o'g'lim. Ba'zan shunaqasi ham bo'p turadi. - U bir zum jimib qoldi-da, sekin qo'shib qo'ydi. - Faqat o'zing bunaqa qilmagin, xo'pmi?
...To'rtinchi sinfda o'qiyotganimda yana bir voqea bo'ldi. Bir sinfda o'qiydigan, bir partada o'tiradigan o'rtog'im bor edi. Uning dadasi urushdan qahramon bo'lib kelgan, o'zining oti ham Qahramon edi. Otasi qahramon bo'lgani uchunmi, o'qituvchilar uni yaxshi ko'rishardi. Maktabimiz hovlisida yong'oq ko'p bo'lardi. Katta tanaffusda o'qituvchilarning ko'zini shamg'alat qilib, yong'oq qoqardik. Faqat issiqxona yonidagi yong'oqqa kesak otishga hech kim jur'at qilmas, oyna sinsa, oqibati yaxshi bo'lmasligini bilardik. Bir kuni katta tanaffusda Qahramon o'sha yoqqa boshlab qoldi.
- Qo'ysang-chi, - dedim uning qo'lidan tortib. - Teplitsaning oynasi sinadi.
- Shunaqa qo'rqoqmisan! - Qahramon kuldi. - Bunday qilamiz. Sen qarab turasan.
Men qoqaman. O'qituvchi ko'rinib qolsa, hushtak chalasan.
Yong'oq, hech qoqilmagani uchun bo'lsa kerak, g'uj-g'uj bo'lib yotardi. Qahramon bir kesak otgandayoq o'ntachasi duv etib to'kildi. U ikki cho'ntagini to'ldirib oldi-da, kattaroq kesakni olib, yana otdi. Bu safar mo'ljali xato ketdi shekilli, qars etgan tovush eshitildi. Teplitsa oynasi chil-chil sindi. Nima bo'lganini anglab yetgunimcha, Qahramon lip etib g'oyib bo'ldi. Shu payt birov qo'limdan mahkam ushlab tortdi. Qarasam, sinf rahbarimiz. Maktabdagi eng badjahl o'qituvchi shu edi. Qo'rqib ketdim.
- Nima qilding? - deb so'radi u darg'azab bo'lib.
- Hech nima, - dedim tovushim titrab.
U qo'limni qo'yib yubormay, sudrab ketdi. O'qituvchilar xonasiga olib borsa kerak, deb battar qo'rqib ketdim. Biroq u idoraga emas, sinfimizga yetaklab kirdi. Qiy-chuv qilayotgan bolalar bir zumda jimib qolishdi. O'qituvchi partalar orasidan yetaklab o'tib meni doska oldiga turg'azib qo'ydi. Sekin Qahramonga qaradim. Begunohgina bo'lib derazaga qarab o'tiribdi.
- O'rtoqlaringni oldida ayt! - dedi sinf rahbarimiz dona-dona qilib. - Hozir nima qilding?
- Hech nima, - dedim yerga qarab.
- Teplitsani kim sindirdi?
- Bilmayman.
- Bilmaysanmi? - O'qituvchi qahr bilan ovozini balandlatdi. - Bo'lmasa, kim tosh otdi? Tomog'imga bir nima tiqilib turar, gapirsam yig'lab yuborishimni bilar edim.
- Kim?! - dedi o'qituvchi battar g'azablanib. Labimni tishlagancha bosh chayqadim.
- Mana bu, - dedi u barmog'ini menga nuqib, - qilg'iliqni qilib qo'yib, tonyapti. - Uning ovozi birdan pasaydi. - Bolalar, uning yong'oqqa tosh otganini hech kim ko'rmadimi?
Iltijo bilan o'rtoqlarimga qaradim. Hamma jim edi.
- Sen-chi? - dedi o'qituvchi ovozi tovlanib. - Sen ham ko'rmadingmi, Qahramon? Qahramon sekin o'rnidan turdi.
- Ko'rdim, - dedi ming'illab. - O'zi otdi.
Ko'z o'ngim qorong'ilashib ketdi. Uning nima deyayotganini yaxshi eshitmasdim. Faqat bitta gap qulog'im ostida jaranglab turardi: Ko'rdim, o'zi otdi.
- Xayriyat! - o'qituvchi bosh silkidi. - Oranglarda hech bo'lmasa bitta mard bor ekan. O'tir, Qahramon. - U menga yuzlanib davom etdi. - Sen yolg'onchisan! Yolg'onchi bo'lganing uchun qo'rqoqsan. Dadangga borib ayt, hoziroq oynani joyiga keltirib qo'ysin. Ko'zimga yosh quyilib kelar, butun sinfga, butun maktabga eshittirib hayqirgim kelardi: Men emas, o'zi otdi, o'zi sindirdi! Ishonmasanglar cho'ntagini qaranglar! Shunday degim kelardi-yu, negadir ovozim chiqmasdi. Sinfdan otilib chiqib ketdim. Ko'chaga chiqqandan keyingina yig'lab yubordim. Uyga kelib entika-entika hammasini oyimga aytib berdim. Oyim boshimni silagancha, ohista yupatdi:
- Qo'yaver, o'g'lim. Ba'zan shunaqasi ham bo'ladi. Faqat o'zing unaqa qilma. Ko'rdingmi, yolg'on gapirgani uchun o'rtog'ingni yomon ko'ryapsan. Agar yolg'on gapirsang seniyam hamma yomon ko'rib qoladi.
...Student edim. Farishtadek go'zal, farishtadek pokiza bir qizni sevib qoldim. Oy sutdek yorug' nur sochgan oqshomlari uzoq sayr qilardik. Bizning o'z xiyobonimiz, o'z anhorimiz, o'z skameykamiz bor edi. Keyin... negadir u mendan o'zini olib qochadigan bo'lib qoldi. Xayol suradi, ko'zini yashiradi...
Aybim nimaligini bilolmasdim. Hasratimni eng yaqin do'stimga aytardim. Do'stim bilan tanaffus paytlari to'rt tiyinlik studentlik somsasini bo'lishib yerdik. Paxtaga, hasharga
chiqqanda, bir kosada sho'rva ichardik, biznikiga kelganida bir ko'rpada yotardik. Do'stim onamni oyi deb atar edi. Oyim ham uni beshinchi o'g'lim, derdi. Shunday qilib, hamma sirlarimni shu do'stimga aytardim. Do'stim ishning ko'zini biladigan yigit edi. Qo'yavering, - derdi u yupatib, - qizlarning shunaqa noz-firog'i bo'ladi. Nimaga noz qilayotganini o'ziyam bilmaydi. Siz indamay yuravering, bir kuni o'zi bosh egib keladi... Do'stim to'g'ri aytardi. Men endi oqshom sayllari o'rniga kutubxonada o'tiradigan bo'ldim.
Imtihonlar yaqinlashib qolgan edi. Bir kuni qiroatxona yopilguncha o'tirdim. Ko'chaga chiqdimu o'sha o'zimizning xiyobondan o'tgim keldi. Iliq yoz oqshomi edi. Osmonda to'lin oy pokiza nur sochar, yulduzlar xushchaqchaq porlar, bog' ustida shabada shodon shivirlar edi. Suv bo'yidagi o'zimizning skameykaga yaqin keldim. Keldimu juda tanish, juda jarangdor kulgini eshitib, taqqa to'xtadim. Bu kulgini bir chaqirim naridan ham tanir edim. Ichimda bir nima uzilib ketgandek bo'ldi. Xuddi o'sha joyda, yaqindagina men bilan o'tirgan skameykada o'sha qiz o'tirardi. Mening o'rnimda esa... do'stim o'tirar, qizning yelkasidan quchib, ko'ksiga tortar, qiz esa undan o'zini olib qochgandek bo'lar, mening bag'rimda qanday kulgan bo'lsa, uning quchog'ida ham shunday g'amza bilan jilpanglar edi... Odam bir yo'la ham muhabbatidan, ham do'stidan ayrilib qolsa og'ir bo'larkan... Uyga qaytdimu, hovli o'rtasidagi supaga muk tushib yotib oldim. Hozir hech kimni, hatto onamni ham ko'rishga ko'zim yo'q edi. Ancha yotdim. Bir mahal ko'cha eshik tomonda do'stimning ovozi keldi:
- Assalomu alaykum, oyi!
G'azabdan butun vujudim qaltirar, ammo o'rnimdan turolmas, oyimning u bilan aylanib- o'rgilib ko'rishganini eshitib yotar edim. Keyin uning xushchaqchaq tovushi eshitildi:
- Iya, bizning o'rtoqqa nima bo'ldi?
Bilmayman, sakrab turib basharasiga musht tushirdimmi yo ustimga egilganida urib yubordimmi... Shunisi esimdaki, u so'lagi sachrab ketgan labini artib qandaydir g'ayritabiiy, behayo iljaydi-da, indamasdan chiqib ketdi. Nariroqda oyim karaxt bo'lib turardi. Negadir madorim qurib yana yotib qoldim. Osmonda xoin oy kezar, behayo iljaygancha harom nurini sochar, xiyonatkor yulduzlar xoinlarcha ko'z qisishar, xiyonatkor shamol xoinona qiqir-qiqir kular edi.
Bir mahal tepamga onam keldi. O'zimni uxlayotganga solib ko'zimni chirt yumib oldim. U anchagacha yonimda o'tirdi-o'tirdi-da, sekin pichirladi:
- Qo'yaver, o'g'lim, ba'zan shunaqasi ham bo'lib turadi. Faqat sen...
Gapining davomini eshitmadim. Eshitishni xohlamasdim ham. Nima men?! - dedim xayolan xitob qilib. - Men nima qilay? U ko'zing bu ko'zingni o'yaman desa, eng sirdosh kishilaring xiyonat qilsa, do'sting xiyonat qilsa, nima qilish kerak?! Birov xiyonatni shunchaki kasbga aylantirib olgani uchun, birov ishini bitirib olish uchun, birov hasad qilgani uchun xiyonat qilaveradimi? Shuning uchun bu dunyoni yolg'onchi dunyo deyishadimi? Unday bo'lsa, yashashning nima ma'nisi qoldi?! Qani ayting, nimaga isho- nish kerak, kimga ishonish kerak?
Yuragim gursillab urgancha xayolan shunday deb hayqirdim. Biroq vujudimni o'rtagan savollarga javob topolmasdim. Onam esa jimgina peshonamni silab o'tirar, qo'llari bilinar-bilinmas titrayotganini sezib turardim. Shunda to'satdan yana yosh bolaga aylanib qoldim. O'shanda akamning o'rtog'i aldab ketganida, sinfdosh o'rtog'im tuhmat qilganda... onamning yupatishlariga ovungandek... Qalbimning zulmat bosgan qaysidir burchagida ojiz, ammo ishonchli bir nur yilt etdi. Onang-chi, onang hech qachon xiyonat qildimi senga! Biron marta, aqalli bir marta xiyonat qildimi? Har kim har kimning ko'ziga cho'p solishi mumkin, har kim har kimga xiyonat qilishi mumkin. Faqat ona o'z
bolasiga hech qachon xiyonat qilmaydi. Ehtimol, inson hayotining shuncha yillardan buyon davom etib kelayotgani shundandir.
Onamning bilinar-bilinmas titrab turgan qo'llarini tutdimu sekin labimga bosdim.
