[IMG]
men.png
 SOVCHILAR

 Ishdan charchab qaytdim. Bilamanki, bunaqa paytda televizor ro'parasiga o'tirsangiz, tamom! Bahona o'zidan o'zi topilaveradi. Bosh qurg'ur toliqqani, yangi film boshlangani...
Yaxshisi, kabinetga kirib ishlash kerak. Hech bo'lmasa kitob o'qish... Jurnalning yangi sonini varaqlab o'tirsam, eshik taqillab, qassob qo'shnimizning qizi - Guli kirib keldi.
- Kel, Guli, - dedim jurnaldan bosh ko'tarmay. - Yaxshimisan? Guli eshik oldida turib qoldi.
- Ensiklopediya kerak edi, - dedi negadir qovog'ini solib.
- Ana, xohlagan tomingni olaver.
Shunday dedimu yana jurnalni o'qishga tushdim.
Ko'p o'tmay Guli ishini bitirdi shekilli, eshik oldiga bordi. Ammo chiqib ketmadi.
- Menga qarang, - dedi eshik tutqichini ushlab. - Siz hayotiy problemalargayam aralashasizmi yo nuqul kitob yozaverasizmi?
Rostini aytsam, esankirab qoldim.
Bu qizning falsafa fakultetida o'qiyotganini eshitgandim, mahalladagi eng modniy qizlardan ekanini, jinsi shim kiyib yurishini bilardimu kechagina ko'chada cherta o'ynab yurgan qizaloqdan bunchalik ilmoqli savol kutmagan edim. Beixtiyor jurnalni bir chekkaga surib qo'yib unga tikilib qoldim. Avvalgidek sansirashni ham, sizlashni ham bilmasdim.
- Nima bo'ldi? - dedim dovdirabroq. Guli kresloga o'tirarkan, qoshini chimirdi.
- Mana, sizlar eskilik sarqitini yo'qotish kerak, u-bu deb yozasiz, to'g'rimi? Indamay bosh silkidim.
- Unaqa bo'lsa nimaga ko'zingizning oldida bo'p turgan sarqitga qarshi kurashmaysiz? Ko'rdimki, ro'paramda cherta o'ynab yurgan qizaloq emas, jiddiy odam o'tiribdi.
- Kechirasiz, - dedim sizsirab. - Nima bo'ldi o'zi?
- Sovchi degan gap qayoqdan chiqqan? - Guli jahl bilan qo'l siltadi. - Hali unisi keladi qiyshayib, hali bunisi keladi, tugunini osiltirib!
E, bo'ldi, gap buyoqda ekan-da!
Kulib yubormaslik uchun labimni tishlab, uni yupatgan bo'ldim.
- Qizlik uy bozor! Keladi-da, xaridorlar! Yaxshi qiz ekansizki, sovchilar keladi.
- Nima, bozor bo'lib men echkimanmi! - Jahli chiqqanidan Gulining yuzi qizarib, chiroyli kipriklari pirpirab ketdi.
- Hech kim sizni sotib yuborayotgani yo'q-ku, - dedim kulib. - Shunaqa bo'ladi-da taomili!
- Kitobda boshqa gaplarni yozasiz-ku! - Guli jahl bilan qo'l siltadi. - Umrimda ko'rmagan o'g'lini maqtaydi. O'qituvchi deydi. Boshimga uramanmi!
- Balki, o'g'li rostdan ham yaxshi boladir...
- Mard bo'lsa o'zi gaplashsin! Onasini elchi qilishga balo bormi? Jinimdan yomon ko'raman, shunaqa lattachaynar yigitlarni!
Bildimki, Gulining o'z yigiti bor. Yana yupatdim.
- Sovchi degani keladi. So'raydi, surishtiradi...
- So'ramasayam hammasini biladi.
- O'zingiz xohlagan yigitning onasiyam keladi-da, bir kun.
U kelib-kelib senga maslahat solamanmi, degandek hafsalasi pir bo'lib chiqib ketdi. Xona jimjit bo'lib qoldi. Shunda g'alati xayollarga bordim. Sovchi desa muncha hurkmasa bu qiz! Axir ota-onasi oyoq-qo'lini bog'lab birovga berib yuboradigan zamon emas-ku, hozir! Shuni o'yladimu bir vaqtlar sovchilar bizning ham eshigimizning turmugini buzgani yodimga tushdi.

* * *
Erta bahor edi. Kunlar ilib qolgan, ammo yerdan hali qishning zahri ketmagan, unda- munda yovvoyi sarimsoqlar nish urgan, tol novdalari sarg'ish rang olib, hushtak yasashga yaroqli bo'lib qolgan... Opam ishda, akalarim maktabda. Bir o'zim zerikkanimdan darvoza oldida cho'zilib yotgan xariga minib olgancha, burnimni tortib- tortib akamning qalamtaroshida hushtak yasab o'tirardim. Kuchugim oyog'im ostida o'zini oftobga toblab yotar, ora-chora itpashshalarni quvib, dumini tishlar, ammo
pashshalar tutqich bermay uchib ketar, zum o'tmay, yana qo'nib g'ashiga tegardi. Bir mahal kuchugim dik etib turdi-yu, akillagancha yugurgilab qoldi. Ellik qadamcha narida kelayotgan ikki xotinni ko'rdim. Biri paranji yopinib olgan, past bo'yli, qo'lida hassa-tayoq, oqsoqlanib qadam tashlaydi. Yana biri yoshroq, boshiga g'ijim ro'mol o'ragan, atlas ko'ylagining ustidan baxmal nimcha kiygan. Har ikkalasining qo'lida tugun borligini ko'rdimu darvozadan baqirib kirdim.
- Oyi! Opamga sovchilar kelyapti!
Sovchi xotinlarni uzoqdanoq taniydigan bo'lib qolganman. Albatta qo'lida tuguni bo'ladi. Keyingi paytda uyimizga bunaqa xotinlar serqatnov bo'lib qolgan: kun ora har xili kelib ketadi.
Oyim ayvonda cho'kkalab o'tirgancha un elayotgan ekan.
- Voy o'lay, - dedi-yu, ildam o'rnidan turdi. Elakni supraga o'rab, hujraga yugurdi. Zum o'tmay qo'lini yuvib chiqdi-da, mehmonlarni kutib olish uchun shoshildi. Oyimdan oldinroq men yetib bordim. Mehmonlar darvozaga yaqin kelib qolishgan, kuchugim ularning atrofida gir aylanib vovullar, goh unisiga, goh bunisiga hujum qilar edi. Ayollar itga qarab-qarab sekin yurib kelishardi. Kuchugimga pakana xotin xunukroq ko'rindi shekilli, paranjisining etagiga yopishdi.
- Yot! - dedim o'dag'aylab.
Kuchuk bo'lsa meni ko'rib ruhlanib ketdi, pakana xotinga koptokdek otildi. Ammo xotin, pakana bo'lsayam balo ekan! Hassasi bilan mo'ljallab bir tushirgan edi, kuchuk oqsoqlangancha angillab qochib qoldi. Ancha nariga borib, orqa oyog'ini yaladi.
- Voy o'rgilaylar! - dedi onam eski qadrdonlarini ko'rgandek, quvonib. - Xush kepsizlar!
U har ikkala ayol bilan quchoqlashib ko'rishdi. G'ijim ro'molli ayol ko'rishayotganda nima uchundir oyimning sochini hidlagandek bo'ldi. Onam pakana xotinning paranjisini qo'lga oldi. Aylanib-o'rgilib, uyga boshladi. Atlas ko'ylakligi esa negadir lip etib oshxonaga kirib ketdi. Zum o'tmay chehrasi yorishib chiqib keldi.
Akamning qalamtaroshini joyiga qo'yish bahonasida sekingina sirg'alib uyga kirdim. Oyim yaqinda ko'milgan tancha o'rniga qo'yilgan xontaxta atrofiga darrov ko'rpacha yozdi. Tokchadan patnis oldi. Patnisda nimalar borligini aniq bilaman: turshak, chaqilgan yong'oq, jiyda, oltita zog'ora non, bitta likopchada maydalab qirqilgan kalla qand. Qand tanqis bo'lsa ham, oyim bu - mehmonlarga atalgan deb ko'p tayinlagani uchun biz - bolalar unga tegmasdik. Mehmonlar fotiha o'qishdi. Oyim choy quyib uzatdi.
- Endi, o'rgilay, - deb gap boshladi atlas ko'ylakli xotin, uzoq hol-ahvol so'rashganidan keyin,- agar taqdir qo'shgan bo'lsa qarindosh bo'larmiz, degan umidda eshigingizni supurgani keldik.
Oyim indamadi.
- Olib o'tiringlar, - dedi anchadan keyin dasturxonga imo qilib.
- Eshitdik, o'zim o'rgilay, - dedi pakana xotin,- tag-zotli odamlar ekansiz. Bolalar katta bo'lgandan keyin ota-ona zimmasidagi qarzini uzgisi kelib qolarkan. Bizning o'g'limiz ham yaxshi, mo'min-qobil yigit. Muallim...
U, endi siz gapiring, degandek atlas ko'ylakli ayolga sekin burilib qaragan edi, sochining uchiga taqilgan so'lkavoylari jiringlab ketdi.
- Bizlar ham hurmat ko'rgan odamlarmiz, - atlas ko'ylakli xotin qalin bilaguzuk taqqan qo'llari bilan o'zi keltirgan tugunning bog'ichini yecha boshladi.
- Ovora bo'lmang, aylanay, - dedi oyim uning qo'lidan ohista tutib. - Nasib etsa, hali ko'p borish-kelish qilamiz.
Oyim hech qaysi sovchining dilini og'ritmas, ammo sovchilar tugib kelgan nonni sindirishga yo'l ham qo'ymasdi. Hozir ham shunday qildi.
- Mayli, sizlar ham so'rang, surishtiring, - dedi pakana xotin choy ho'plab. - Qa'nida turamiz. Shundoq guzar oldidagi qo'shqavat darvoza. Odilxo'ja desangiz hamma biladi. Mahmud bukurning yonidagi hovli.
- Ovsinim kuyov bo'lmishning onalari! - Atlas ko'ylakli ayol jilmaydi. - Muborak chevar desangiz, hamma taniydi. Zinger mashinalari bor.
Meni Odilxo'jayu Mahmud bukur ham, Muborak chevaru, Zinger mashinasi ham qiziqtirmas, ikki ko'zim qandda edi. O'zimning borligimni bildirib qo'yish uchun qalamtaroshni qo'limdan tushirib yubordim. Oyim yalt etib qaradi-yu, pastki labini tishlab, bilinar-bilinmas bosh chayqab qo'ydi. Bu - uyat bo'ladi, chiqib ket, degani edi. Qanddan umidimni uzib chiqib ketishdan bo'lak choram qolmadi. Yarim soatdan keyin sovchilar ketishdi. Kuchugimning alami ichida qolgan ekan shekilli, oyimning hay- haylashiga qaramay, sovchilarni ancha joygacha kuzatib keldi. Uch kundan keyin sovchilar tag'in kelishdi. Sochining uchiga so'lkavoy taqqan paranjili xotin bilan yana o'sha novcharog'i. Bu safar novcha xotin qarg'ashoyi ko'ylak kiygan, bo'yniga dur osib olgan edi. Oshxonada ovqat qilayotgan opam darvozadan kirib kelayotgan mehmonlarga ko'zi tushishi bilan tomorqaga qochib ketdi. Bu safar sovchilar uzoqroq o'tirishdi, oyim ularni moshxo'rda bilan mehmon qildi. Kechki ovqatdan keyin opam idish-tovoqni yuvish uchun oshxonaga chiqib ketganida oyim dadamga qaysi kungi sovchilar tag'in kelishganini aytdi.
- Yaxshi, tag-zoti ko'rgan odamlarga o'xshaydi. O'g'liyam muallim emish. Uningiz yo'q, buningiz yo'q deb o'tirmaymiz, boriga baraka qilib to'y qilaveramiz deyishyapti. Dadam anchagacha indamadi.
- Surishtirib ko'rish kerak, - dedi oxiri. - Bu- umr savdosi. - Keyin shisha nosqovog'ini olib, nos otdi. - Qizingni ko'ngliniyam bilish kerak.
Shu bilan gap boshqa yoqqa aylanib ketdi. Dadam eski paxtaligini kiyib, kechqurungi smenaga ishga jo'nadi. Biz - aka-ukalarga jon kirdi. Qushim boshi o'ynadik, o'rta barmoqni topish o'ynadik. Oxiri o'yindan o'q chiqdi. Oshxo'rakam kaptar o'ynayotganimizda akamning boshi ukamning boshiga qattiqroq urilib ketdi shekilli, ukam arillab yig'lay boshladi. Oyim bilan opam koyib-koyib, joy solib berishdi. Hamma uxlab qoldi. Men bo'lsam anchagacha uxlolmay yotdim. Bir mahal tashqarida chaqmoq chaqdi. Ketidan momaqaldiroq gulduradi. Sharillab jala quyib yubordi.
- O'lsin, - dedi oyim o'rnidan turib. - Chakka o'tyapti.
Opam ikkovlari tokchadan tovoqlarni olib chakka o'tadigan joyga qo'yishdi. Ko'zimni yumib yotsam ham qayerdan o'tishini bilaman. Burchakda, sandiqning oldidan, keyin kavshandoz yaqinidan o'tadi.
Opam bilan onam yana joylariga kelib yotishdi. Opam deraza tagiga, oyim - ukamning yoniga. Men bo'lsam chakkaga quloq solib yotibman. Chak-tik-puk, Chak-tik-puk... Chakillayveradi, chakillayveradi, xuddi soatga o'xshaydi. Faqat ohangi har xil: chak-tik- puk...
Endi ko'zim ilingan ekan, opamning xo'rsinganini eshitib yana uyg'onib ketdim.
- Nimaga kelishaveradi, oyi!
- Sovchimi? - dedi oyim. - Keladi-da, qizim. Qizlik uy - bozor. Shoh ham keladi, gado ham. Birovning eshigiga umid bilan kelgan odamni xafa qilish gunoh. Oyimning uyqusi o'chib ketdi shekilli, ovozini ancha balandlatib gapira boshladi.
- Qadim zamonda bir saxoba o'tgan ekan. Oy desa oyday, kun desa kunday, yakkayu yagona qizi bor ekan. Bir kuni uch joydan uch sovchi kepti. Saxoba sovchilarning dili og'rimasin, deb uchalasigayam rozilik berib yuboribdi. Keyin nima qilishni bilmay, Xudoga nola qipti. O'zi bittayu bitta qizim bo'lsa, uch joyga so'z berib qo'ygan bo'lsam, endi nima qilaman, deb yig'labdi. Shunda Xudoning rahmi kelib bir kechada saxobaning sigiri bilan echkisiniyam qiz qilib qo'yibdi. Uchala qiz bir xil emish. Uch sovchi uch qizini to'y-tomoshalar bilan olib ketibdi. Shunda saxoba Xudoga yana nola qipti. Qaysi biri o'zimning qizim ekanini endi qayoqdan bilaman, debdi. Xudodan nido kepti: eshikdan kirib borganingda salom berib kutib oladigan, erini, qaynota-qaynonasini, qayn- bo'yinlarini hurmat qiladigan qiz- o'zingning qizing. Hech kimni hurmat qilmaydigan, shaltoq qiz sigiring. Hech kimni hurmat qilmaydigan og'zi shaloq qiz - echking bo'ladi debdi. Har xil xotinlar o'shandan tarqalgan emish. Biri esli-hushli, chaqqon, biri - shaltoq, biri adabsiz...
- Kennoyiga o'xshaganmi? - deb yuborganimni o'zim ham bilmay qoldim. Bu shunday kutilmaganda bo'ldiki, oyimning cho'pchagi shartta kesilib qoldi. Keyin opam ikkovlari sharaqlab kulib yuborishdi.
- Voy shayton, uxlamaganmiding?! - dedi opam qaddini rostlab. O'rnidan turdi-da, piligi pasaytirilgan lampali tokcha oldidan o'tib kelib, meni quchoqladi. U yuzimdan, bu yuzimdan o'pdi. Opam urishib beradi, deb qo'rqib turgandim. O'pgani uchun judayam yaxshi ko'rib ketdim...
Ertasiga choydan keyin oyimning mahsi kiyayotganini ko'rib, mehmonga otlanayotganini sezdimu darrov ergashdim.
- Menam, menam boraman!
- Mehmonga ketayotganim yo'q, - dedi oyim bosh chayqab. - Ishim bor.
- Boraman, oborasiz!
Onam bir zum ikkilanib turdi-da, rozi bo'ldi.
- Mayli, ammo charchadim demaysan.
Ona-bola yo'lga tushdik. Yomg'ir kechasi tinib qolgan, ammo yer hamon ko'pchib yotibdi. Oyoq bossangiz bir botmon loy yopishadi. Avval jiydazordan, keyin Qonqus ustiga tashlangan yakkacho'pdan o'tdik. Lopillab turgan yakkacho'pdan o'tayotganda qo'rqdimu o'tib olgandan keyin shundoq suv bo'yida o'sib yotgan sambittollarga angrayib qoldim. Sambittol zo'r! Hushtak yasasa ham bo'ladi, ot qilib o'ynasa ham...
- Yur, tezroq, - dedi oyim qo'limdan tutib...
Nihoyat guzarga yetib keldik. Choyxonada odam yo'q hisob, eski namat tashlangan so'rida bir chol oftobda mudrab o'tiribdi, yonida tumshug'i chegalangan choynak, sopol piyola... Keyin devorlari nurab ketgan otxona oldidan o'tdik. Qovurg'asi sanalib qolgan uchta ot dumi bilan pashsha qo'rib charchoq qiyofada boshini solintirgancha mudraydi. Otxona hovlisining burchagiga uyib qo'yilgan go'ngdan hovur ko'tariladi.
- Qayoqqa ketyapmiz, oyi?
- Keldik shekilli, - dedi onam atrofga alanglab.- Qurib ketsin, so'raydigan odam ham yo'q.
Ikki betida tollar, teraklar o'sib yotgan loy ko'chadan yana ozgina yurgan edik, obkashda suv ko'tarib kelayotgan semiz xotin ko'rindi.
- Hoy egachi, shu yerlikmisiz? - dedi oyim, yaqinroq borib.
Semiz xotin obkashni yelkasidan oldi. Ustiga chambarak tashlangan ikki paqir suvni yerga qo'ydi. Harsillab oyim bilan ko'rishdi.
- Mahmud bukurning uylari qaysi, o'rgilay? - dedi onam semiz xotinga iltijoli termilib. Semiz xotinning rangi o'chib ketdi.
- Bukur bo'lsa Xudo qilgan! - dedi harsillab. - Tavba deng!
Shunday dediyu, sharaq-shuruq qilib ilgakni ilgancha obkashni ko'tardi. Shartta burilib ketdi. Sirg'alib-sirg'alib borarkan, obkashi bilan qo'shilishib orqaga burildi.
- Ta'na tagi tayg'oq, - dedi harsillab. - Betamiz!
Oyim hang-mang bo'lib qolgan, og'ir-og'ir kiprik qoqar, hozir yig'lab yuboradigan alpozda edi.
- Voy, sho'rim! - dedi pichirlab. - Kelib-kelib xotinidan so'rabman shekilli.
U hamon sirg'angancha obkashini lapanglatib ketayotgan ayolga anchagacha qarab turdi-da, qo'limdan tutdi.
- Yur, keta qolaylik.
Bu yerga nima uchun kelganimizni tushungandek bo'ldim.
Kecha dadam surishtirib ko'rish kerak degan edi. Bundan chiqdi oyim sovchilarni qo'ni-qo'shnisidan bilib olmoqchi.
Choyxona ro'parasida pastak tomiga qora qog'oz tashlangan, derazasining ko'ziga yaltiroq xitoy qog'oz yopishtirilgan sartaroshxona bor ekan. Ichkarida kim borligini bilmadimu, biroq do'kon eshigi oldidagi yog'och xarrak bo'sh edi. Uch-to'rt qadam yurgandan keyin oyim to'xtab qoldi.
- Sochingni oldiramizmi? - dedi to'satdan.
Ikkilanib qoldim. Sochimni oldirib borsam, akalarim, jo'raboshi albatta boshimga shapatilab ustara haqi olishadi.
- Yura qol, - oyim yelkamga qoqdi. - Soching o'sib rangingni siqib yuboribdi. Ochiq eshikdan sekin mo'raladim. Ichkarida mijozlar yo'q, oldiga kir peshband taqqan sartarosh devor tomonga qarab choy ichib o'tirgan ekan. Kechagi yomg'irda bu yerdan ham chakka o'tgan shekilli, hujraning xomsuvoq qilingan devoriga uzun-uzun zahkash iz tushib qolgan. Oyim eshikdan mo'ralab, sekin yo'taldi.
Sartarosh yelkasi osha burilib qaradi. Mo'ylovi tekis qaychilangan qisiqroq ko'zli kishi ekan.
- Jiyanning sochini olamizmi? - dedi o'rnidan turib. Shundagina uning bitta oyog'i yog'och ekanini ko'rdim. Nosrang galife shimining yog'och oyog'idagi pochasini qayirib qo'yibdi. U taxtalarining orasi ochilib yotgan polni do'pillatib yaqin keldi. - O'tir, jiyan,
- dedi eski kursiga imo qilib.
Devorga tirab qo'yilgan xira toshoyna ro'parasiga o'tirdim. Oyim boshimdan do'ppimni yechdi-da, boya sartarosh o'tirgan kursiga joylashdi.
- Ustarada olamizmi, mashinadami? - sartarosh stol ustida yotgan, soch tolalari yopishgan matoni qoqib-qoqib bo'ynimga solarkan, onamga yuzlandi.
- Mashinada ola qoling, - dedi oyim.
Sartarosh qutichadan yaltiroq mashinasini oldi. Chakkamga mashinani tirab shiq-shiq qilgancha sochimni olishga tushdi.
- Nega ixraysan? - Sartarosh boshimni besh barmog'i bilan changallagancha dashnom berdi. - Soldat hamma narsaga chidashi kerak. Za Rodinu, deb atakaga borsang ham ixraysanmi?
Oyimdan panoh kutib, aksini oynada ko'rish umidida mo'raladim. Biroq ko'zgu shunaqangi xira ediki, o'zimning yuzimni zo'rg'a ko'rardim.
- Siz shu yerlikmisiz? - dedi onam bir mahal.
- Sho'tlikmiz, - sartarosh ishini davom ettirarkan, onamga burilib qaradi. - Nimaydi?
- Men bir xayrli yumush bilan keluvdim, - dedi oyim osoyishta ohangda. - Odilxo'ja deganni taniysizmi? Ayollari chevar ekan. Muborak chevar.
- Nega tanimas ekanman! - Sartarosh tantana bilan ovozini balandlatdi. - Shundoq Mahmud bukur bilan qo'shni turadi-da, otxonadan o'tsangiz to'rtinchi darvoza!
- Bir narsani bilmoqchiydik, - oyim bir zum jimib qoldi-da, davom etdi. - Xudoyligingizni aytsangiz: qanaqa odamlar o'zi, tag-zoti qanaqa, asli shu yerlikmi yo boshqa joydan kelishganmi?
- Ha-a-a! Bundoq demaysizmi? - Sartarosh onamning maqsadini tushundi shekilli, bosh irg'adi.- Tag-zoti toza odamlar! Qadimdan shu yerda turishadi. Ota-bobosi bog'bon o'tgan. Katta uzumzori bo'lardi. Shibilg'oni deysizmi, shakarangur deysizmi,
echkiemarmi - hammasi shu bog'da bo'lardi. Ana uzumu mana uzum! Urushning kasofati bilan ko'plari yo'q bo'p ketdi. Qo'li qisqalik qip qoldi bechoralarni! Sartarosh gapirgan sayin g'ayratga kirar, g'ayratga kirgan sayin mashinani tezroq shiqirlatar, unga sayin sochim ko'proq yulinar edi. Ko'zimdan yosh chiqib ketdi.
- Avlodida yomon odamlar chiqmaganmi? - dedi onam. - Qimorboz, o'g'ri, nashavand deganday...
- Yo'q! - dedi sartarosh qat'iyat bilan. - Hammasi yaxshi odamlar. Onam yengil tortib, xo'rsinib qo'ydi.
Endi sochimning orqasini olishga navbat keldi. Sartarosh kaftini botirib, nuqul boshimni pastga egadi. Boshim egilgan sayin paydarpay burnimni tortaman.
- O'g'li-chi? - dedi oyim asosiy maqsadga o'tib.- To'laganxo'ja degan o'g'li bor emish...
- Vo! - Sartarosh mashina bandiga tiqilgan bosh barmog'ini dikkaytirib ko'rsatdi. - Meravoy bola! Ma'lim! Maktabda ma'limlik qiladi.
- Urushga bormaganmi?
- Yo'q, - sartarosh qitig'imni keltirib tag'in bo'ynimga mashina soldi. Shilt etib burnimni tortdim.- Ma'limlarni urushga olishmagan. Ammo mera-voy bola! Nima, quda bo'lmoqchimisizlar?
- Qaydam, - dedi oyim sekin. - Taqdir qo'shgan bo'lsa...
- Ammo og'iz solishgan bo'lsa shu boladan qolmanglar. Tag-zoti ko'rgan, buning ustiga kimsan, ma'limni kuyov qilasizu jon demaysizmi, singil! O'zingiz kimning oilasi bo'lasiz? Oyim hammasini batafsil aytdi. Dadamni, asli qayerdan kelib chiqqanimizni...
- Yulduzinglar yulduzlaringga to'g'ri kepti! - dedi sartarosh mashinani puflab-puflab tozalar ekan.- Xudo xohlasa osh yer ekanmiz-da!
Qutulganimga shukur qilib, dik etib o'rnimdan turdim. Onam do'ppimni boshimga kiygazib, sartaroshga pul berdi.
- Ie, qudalardan pul olsak qandoq bo'larkin? - Sartarosh pulni shimining kissasiga tiqarkan, tayinladi.- Shulardan qolmang, yaxshi odamlar.
Uyga qaytishimiz bilan bir burda zog'orani oldimu ko'chaga yugurdim. Maydonchada o'ynab yurgan Toy, Vali, jo'raboshi - hammasi paysalga solmay ustara haqi olishdi. Ayniqsa jo'raboshi o'rta barmog'i bilan chertganda boshim og'ridi. Lekin chidab turdim. O'zim olib kelgan yangilik bilan hammani qoyil qoldirmoqchi edim.
- Yaqinda biznikida to'y bo'ladi! - dedim maqtanib. - Opamning to'yida rosa osh yeymiz! Keyin quda buvi menga ko'ylak tikib beradi. Zinger mashinasi bor!
...Lekin to'y bo'lmadi. Bir oydan keyin ham, bir yildan keyin ham... Bir-ikki marta opam, kerakmas, deb yig'laganini, oyim, ko'nglingdagini ayt bo'lmasa, deganini eshitib qoldim.
Tanish sovchilar hamon tez-tez kelib turishar edi. Bir kuni ertalab tursam, oyim yo'q. Tushga yaqin xomushroq qaytdi. Ertasiga opam ishga ketganida, nonushta ustida dadamga qiziq gap aytdi.
- Pishmaydigan savdoga o'xshaydi. Urug'ida jinni bor ekan. To'laganxo'janing katta amakisi uch-to'rt marta jinnixonaga tushgan ekan.
- Bo'lmaydi! - dedi dadam keskin qo'l siltab. - Sovchilar yana kelsa javobini berib yubor.
Bir narsani hech tushunmasdim. O'shanda onam sovchilarning kelib chiqishi qayerdanligiyu, avlodida yomonotliq odamlar bor-yo'qligini, kasb-kori nimayu, qarindoshlarida kasallar bor-yo'qligini nima uchun bunchalik surishtirganiga hech aqlim bovar qilmasdi.
Bu savdolar, bu savollar bora-bora yodimdan chiqib ketdi. Biroq kunlardan birida g'alati
voqea bo'ldi. Redaksiyada ishlab o'tirsam, egnidagi kiyimidan tortib taqinchoqlarigacha juda yarashgan ko'hlik ayol kirib keldi.
Anchagacha gapni nimadan boshlashni bilolmay uyalib o'tirdi-o'tirdi-da, oxiri dardini ochdi.
- Usmon akam ikkalamiz bir-birimizni yaxshi ko'ramiz. Ammo ajrashmasak bo'lmaydi. Xudo haqqi, bunaqa masalalarga aralashishni jinimdan yomon ko'raman.
Ko'hlik juvonga to'g'risini aytdim, o'z hayotingizni o'zingiz hal qiling, dedim. Ayol bir zum yerga qarab turdi-da, iltimos qildi.
- Usmon akam bilan bir gaplashib ko'rsangiz...
Usmon akasi kelishini xayolimga ham keltirmagan edim. Uch kundan keyin eshikdan har jihatdan mukammal yigit kirib kelib o'zini tanishtirganida hayron qoldim. Ikkovlari bir-biriga shu qadar munosib ediki, shundoq oilaning ajrashmoqchi ekaniga achinib ketdim. Gapni nimadan boshlashni bilmay garangsib turgan edim, Usmonning o'zi muddaoga o'tdi.
- Xotinim meni, men xotinimni sevaman. Bolamiz yo'qligiga xafaman. Ammo choramiz ham yo'q!
- Hozirgi zamon meditsinasi uchun shuyam problema bo'ptimi, - dedim Usmonni yupatib. - Uchrashib ko'ringlar axir.
Ma'yus jilmaydi.
- O'zim vrachman. Vrach bo'lganim uchun xotinimning tug'ishini xohlamayman. Butunlay esankirab qoldim.
- Nega axir? Bir-birlaringni sevsangiz. Munosib bo'lsangiz...
- Men vrachman, - dedi Usmon yana bo'g'iq ovozda. - Genetikani yaxshi bilaman. Xotinimning o'g'il tug'ishidan qo'rqaman. - U yana xo'rsindi. - Qo'rqaman. Umuman, hammasiga o'zim aybdorman. Nazirani sevardim. Xudbinlik qildim. Boshida aytishim kerak edi.
U nimanidir, juda muhim narsani aytishga ikkilanar edi.
- Mayli, - dedi nihoyat. - Rostki, sizga yuragimni ochdimmi, bu yog'iniyam aytishim kerak. Mening buvam - dadamning otasi ShZ bo'lgan.
- Nima u ShZ? - dedim daf'atan tushunolmay.
- Shezofreniya kasalligi. Ruhiy xastalikni meditsinada shunaqa deyiladi. Bu - naslga o'tadigan dard. Ota avlodida bo'lsa o'g'ilgami, nevaragami, xullas kimgadir o'tadi.
- Qiziq ekansiz, - dedim uni yupatib. - Vrachlar vahimachiroq bo'ladi o'zi! O'tmasa- chi!
- O'tsa-chi! - Usmon mahzun qiyofada boshini quyi soldi. - Men-ku mayli, Nazirada nima ayb? Ruhiy xasta bola bilan umrbod ezilib yuradimi?!
Yana allanimalar deb ko'nglini ko'targan bo'ldim. Usmon mahzunlik bilan jilmayib o'tirdi- o'tirdi-da, indamay chiqib ketdi.
...Shunda chakka o'tgan o'sha kecha, erta bahorda oyim bilan loy kechib, Qa'niga borganimiz, frontovik sartarosh, yana ko'p narsalar yodimga tushdi. Onamni qo'msash aralash sog'inch tuyg'usi vujudimni sirqiratib yubordi. Shu paytgacha o'zim tushunmay yurgan ko'p haqiqatlarni anglagandek bo'ldim.
...Qaysi kuni metro stansiyasi oldida Gulini ko'rib qoldim. Yonida baland bo'yli, jingalak sochli yigit. Mo'ylovi o'ziga xo'p yarashgan. U Gulining jajji sumkachasini ko'tarib olgan. Guli uni qo'ltiqlab kelar, yigit xushchaqchaq bo'lsa kerak, allanimalarni gapirar, Guli xandon otib kular edi.
Uch kundan keyin Gulini ko'chada uchratdim.
- Yaxshi bolaga o'xshaydi, - dedim o'sha yigitni eslab.
- Kim?
- O'sha kungi yigit. To'y qachon?
Guli qizardi. Ammo quvonchini yashira olmadi.
- Farhod akam yoqdimi sizga? - dedi jilmayib.
- Yoqdi, - dedim rostini aytib. - Kasbi nima?
- Oshpaz, - Guli yana jilmaydi. - Shefpovar.
- Qarindoshlaring emasmi?
Guli yo'q degandek bosh chayqadi.
- Qayerlik ekan o'zi?
Guli hayron qolib chiroyli kipriklarini pirpiratdi.
- Buning nima ahamiyati bor?
- Mabodo avlodidan o'g'rimi, nashavandmi chiqmaganmi? - Beixtiyor og'zimdan onamning savoli chiqib ketdi.
Guli birdan jiddiy tortdi. Qoshini chimirdi.
- Nima deganingiz bu?
- Jinni-chi? Mabodo qarindosh-urug'larida ruhiy kasallar yo'qmi? Surishtirib ko'ring. Guli ko'zimga tikilib turdi-da, sekin-sekin orqasiga tisarila boshladi. Nariroqqa borib birdan yugurib ketdi. Chamasi meni esdan og'ib qolgan deb o'yladi.

 ERMON BUVANING TILAGI

 Agar dunyoda ikkita beozor odam bo'lsa bittasi Ermon buva. Agar dunyoda ikkita beozor odam bo'lsa yana bittasi - Ermon buvaning kampiri - Habiba buvi. Mabodo dunyoda ikkita yuvosh sigir bo'lsa bittasi Ermon buvaning ola sigiri. Agar shunaqa sigir dunyoda bitta bo'lsa shu sigirning o'zi.
Ermon buvaning chap oyog'i oqsoq: hassa bilan yuradi. Sigirining o'ng shoxi singan. Ola sigirning shoxi qandoq singanini hech kim bilmaydi. Ammo Ermon buvaning oyog'i nega oqsoqligini hamma biladi. Biladi-yu, hamma har xil gapiradi. Oyimning aytishiga qaraganda, Ermon buvaning oyog'i bosmachilar bilan urushda singan emish. Dadam bo'lsa boshqacha tushuntirgan. Qishloqni bosmachi bosganida Ermon buva daraxtga chiqib ketayotganda yiqilib, oyog'i cho'loq bo'p qolganmish.
Xullas, nima bo'lgandayam u oqsoqlanib yuradi. Bahor paytlari ola sigirini yetaklab kelib qoladi. Qo'lida hassa, sigirining butun shoxiga tuguncha ilib qo'yilgan. O'tloqqa yetganidan keyin sigirning shoxidagi tugunchani oladi-da, o'zini qo'yib yuboradi. Belidagi qiyiqchasini tol soyasiga tashlab bismillohu rahmonur rahim deb maysa ustiga yonboshlaydi. Ola sigir shundoqqina uning yonida poyezddek pishillab o'tlashga tushadi. Ora-chora shu ishim ma'qulmi, degandek egasiga qarab-qarab qo'yadi. Shunaqa yuvosh sigirki, bolalar tagiga kirib emsa ham hoy, nima qilyapsan, deb qayrilib qaramaydi. Biroq bolalar Ermon buvani ham, sigirini ham qattiq hurmat qilishadi. Hatto jo'raboshimiz ham buvani ko'rishi bilan yuvosh tortib qoladi, ikki qo'lini ko'ksiga qo'yib:
- Assalomu alaykum, buvajon, - deb salom beradi.
- Vaalaykum assalom, mullo bo'ling, tasadduq, - deydi Ermon buva salmoqlab. Bari bir uning ovozi salmoqli chiqmaydi: xotinlarnikidek ingichka, ammo nihoyatda mehribon. Uni har ko'rganda oyim aytib bergan Xizr esimga tushadi. Nega deganda Ermon buvaning sochi ham, soqoli ham, hatto ko'ziga qayrilib tushgan o'siq qoshlarigacha oppoq. Oppoq yaktak, lozim kiyib yuradi. Habiba buvi kiyimini doim top-toza qilib yuvib, dazmollab beradi. Yaktagining delvagay yoqasidan ko'rinib turgan ko'kragidagi tuklariyam oppoq. Faqat ikki yuzi qip-qizil. Oyimning aytishiga qaraganda, farishtali odamning yuzidan nur tomib turarmish. Farishtaning qanaqa bo'lishini bilmaymanu, ammo Ermon buvani yaxshi ko'raman. Judayam yaxshi ko'raman.
U yonboshlab yotganicha yaktagining cho'ntagidan nosqovog'ini chiqarib bir otim nosni tili tagiga tashlaydi-da, ko'zlarini qisib bahor oftobiga tikilgancha hassasini chertib xirgoyi qiladi:
Tolda chumchuq sayraydi, ko'rsam ko'nglim yayraydi...
Shunda endi yo'lga kirgan ukam ishtonchan chopqillagancha uning yoniga keladi. Ermon buva xirgoyisini to'xtatadi. Ukamning buti orasiga qo'l cho'zib hazillashadi:
- Nosdan bering, otam, nosdan bering.
Ukam qitig'i kelib qiqirlab kuladi. Ermon buva tirnoqlari qiyshayib ketgan barmoqlarini hidlagan bo'ladi-da, ataylab aksa uradi.
- Ap-ap-ap-shu! Voy-bo'! Nosingiz zo'r ekan-ku, otam!
Ukam huzur qilib qiqirlaydi. Nariroqqa qochib boradi-da, tag'in buvasiga nos bergisi kelib qoladi. Qaytib keladi. Keyin hammasi yangitdan boshlanadi. Bir mahal oyim maydon chekkasida turib meni imlab chaqirayotganini ko'ramanu yuguraman. Oyim qo'lidagi obdastani uzatadi.
- Ma, buvangga oborib ber.
Bilaman, obdastada iliq suv bor. Bir qo'lim bilan obdastaning bandidan, ikkinchi qo'lim bilan jo'mragidan tutib halloslab chopib kelaman.
- Mang, buva!
Ermon buva hayron bo'lgandek qarab turadi-da, mamnun jilmayadi:
- Peshin bo'p qoldi deng, qoravoy? Barakalla! Umringizdan baraka toping, Poshsha qizim sizlarning rohatingizni ko'rsinlar.
Shunday deydi-da, bir qo'lida hassa, bir qo'lida obdasta panaga o'tadi. Bir ozdan so'ng yuz-qo'lini artib qaytib keladi. Qiyiqchani joynamoz qilib o't ustiga tashlaydi-da, pichirlab uzoq namoz o'qiydi. Bolalar jimib qolishadi. Nihoyat u cho'kkalab o'tirgancha ovozini chiqaradi.
- Ilohi omi-in! Yurtimiz tinch bo'lsin, u dunyoyu bu dunyo qirg'inbarot bo'lmasin, ollohu akbar.
Bolalaru qizlar chuvillashib baravar salom berishadi. Ermon buva alik oladi-da, chordana qurib o'tiradi. Boyagi tugunni shoshilmasdan yechadi.
- Qani qoravoylar! Qani popuklar, - deydi qandaydir tantanavor ohangda. - Dasturxonga marhamat. Uyalmanglar, tasadduqlar!
Dasturxonda zog'ora nonmi, arpa nonmi bo'lgan kuni hammamizga bayram. Ko'pincha unisiyam bo'lmaydi, bunisiyam. Biroq tutmayiz albatta bo'ladi. Tutmayizni yeb olsangiz darrov qorningiz to'yadi. Shunaqa shirin, shunaqa mazali! Men bir kaft mayizni og'zimga tashlaymanu uyga g'irillayman. Oyim albatta choy damlab qo'ygan bo'ladi. Olma choymi, boshqami, ishqilib choy-da! Shundoq qilib hammamiz birgalashib ovqatlanamiz. Oxirida Ermon buva dasturxonga fotiha o'qiydi.
- Yaratgan ne'matingga shukur! - deydi ingichka ovozda. - Ilohi omi-in! Yurtimiz tinch bo'lsin, u dunyoyu bu dunyo qirg'inbarot bo'lmasin, ollohu akbar!
Ana undan keyin Oltmishvoyning ta'rifi boshlanadi. Oltmishvoy Ermon buvaning o'g'li. Habiba buvi ko'p tuqqan. Hammasi chillasi chiqmasdan o'lib ketgan. Ammo Oltmishvoy boshqacha yigit-da! Bittayam kasal bo'lmagan. Menday paytida otni egarlab o'zi choptirgan. Jo'raboshimizday bo'lganida ketmon bilan bir tanob yerni hashpash deguncha ag'darib tashlagan. Oltmishvoy ana shunaqa yigit!
Avvaliga Habiba buvi oltmishta tuqqani uchun Oltmishvoyning oti shunaqa deb o'ylagan edim. Yo'q, keyin tushundim. Oltmishvoy Ermon buva oltmishga kirganda tug'ilgan ekan.
- Mening Oltmishvoyimdaka yigit dunyoda yo'q,- deydi Ermon buva har kungi gapini qaytarib. - Bunaqa yigitni xudo bitta yaratganu qolipini sindirib tashlagan! - U o'zining
hikoyasidan o'zi zavqlanib ketadi. Nosqovog'idan kaftiga mo'lroq solib tilining tagiga tashlaydi. - Mana, hozir nemisning dodini berib yuribdi. O'ziyam Azob dengiz degancha bor-da, tasadduq! Bir shamol tursa bormi, har suv ko'tariladiki, tog'dek keladi. Ammo mening Oltmishvoyim azobdan qo'rqmaydi. Rosa savalayapti, pashist demaganni! Komandiri mazasi yo'q bola ekan! Oltmishvoy giroy bo'lib o'ldi, deb yozibdi... - Ermon buva birdan jimib qoladi. Oppoq quyuq qoshining tagidagi ko'zlari negadir yiltirab ketadi. Kuladimi, yig'laydimi hech kim bilmaydi. - Mana, meni aytdi dersizlar, - deydi ovozi titrab. - Erta-indin kirib keladi. Qo'sha-qo'sha ordin taqib kirib keladi. O'shanda kamandiriga xat yozaman. Oltmishvoyga aytib turaman, o'zi yozadi. Sen bola, diyman, mazasi yo'q bola ekansan, diyman. Mana, Oltmishvoyim keldi-ku, giroy bo'lib kirib keldi- yu, diyman.
Ermon buva sukutga cho'kadi. Bolalar ham, qizaloqlar ham jimib qolishadi. Ermon buva nosini tupuradi. Kaftining orqasiga labini artib sigiriga qarab qo'yadi.
- Oltmishvoyim kelsa, sigirni sotib to'y qilamiz,- deydi orzumandlik bilan. Keyin hassasini chertib xirgoyi qiladi:
Tolda chumchuq sayraydi, ko'rsam ko'nglim yayraydi...
Ermon buva qo'shiq aytadi. Men bo'lsam unikiga oyim bilan borganim, Oltmishvoyning suratini ko'rganimni eslab ketaman. Aslida Ermon buvaning uyi hammamizniki. Ayniqsa tut oqarishi bilan qishloqning hamma bolasi Ermon buvanikiga ko'chib boradi. Uning devori juda past. Eshak minib o'tsangiz, hovlisi ko'rinib turadi. Lekin bu hovliga devorning keragiyam yo'q. Eshik doim ochiq turadi. Kirib borishingiz bilan doka ro'molini u yoqqa tashlagan, bu yoqqa tashlagan Habiba buvi peshvoz chiqadi.
- Voy uyingga bug'doy to'lgurlar, voy ko'paygurlar, kela qolinglar, - deydi ovozi tovlanib. O'sha zahoti bolalar tutga tarmashadi. Tut ham egasiga o'xshagan. Hovlining yarmini egallab yotadi-yu, ammo tik o'sganmas. Shoxlari tarvaqaylab ketgan. Bemalol osilib chiqaverasiz. Shundoq bo'lsayam, Habiba buvi bolalarni tutga chiqarmaydi.
- Hoy ko'paygur, osilma! - deydi chirqillab. - Yiqilib ketasan. Hozir buvangni chaqiraman!
Zum o'tmay ayvon yonboshidagi pastak hujradan hassasiga tayanib Ermon buva chiqadi.
- Iye-iye, qoravoylar, kep qopsizlar-da! - deydi quvonib. - Qani, kampir, chodirni opchiq.
Habiba buvi qirq yamoq bo'lib ketgan chodirni olib chiqadi. Kamida o'ttizta bola qaldirg'ochdek tizilib chodirning to'rt tarafidan ushlab turadi. Ermon buva oqsoqlagancha tut tagiga boradi-da, inqillab-sinqillab shoxga minadi. Habiba buvi pastdan turib uzun tayoq uzatadi. Ermon buva bismillo deb tayoqni bir urishi bilan duv etib tut yog'iladi. Tut bo'lgandayam shunaqangi tutki, har bittasi pilladek keladi. Bolalar chodirni qo'yib yuborgancha qiy-chuv qilib o'rtaga tarmashadi. Yuqorida Ermon buvaning ingichka tovushi keladi.
- Shoshmanglar, popuklar, shoshmanglar qoravoylar, yana besh-o'n marta qoqay, hammalaringga yetadi.
Qarabsizki, hammamiz tutga to'yib olamiz. Ayvonda esa uchta kattakon xum qatorlashib turadi. Har bittasi mendek keladi. Habiba buvi shinni pishirib shu xumlarga to'ldirib qo'yadi. Qish bo'yi qachon kelsangiz, shinniga to'yasiz.
Shunday qilib, Ermon buva har qachon Oltmishvoyni gapirganida oyimga ergashib ularnikiga borganim esimga tushadi. Ayni tut pishig'i edi. Ermon buva tut qoqib berdi. Habiba buvi yuvib, tozalab, sopol laganga to'ldirib keldi. Maza qilib yedik. Keyin Habiba buvi kuyunchaklik bilan tushuntirdi.
- Tut yurakni o'rtab yuboradi, ko'paygurlar. Yuringlar, choy ichamiz.
Oldinma-keyin tizilishib pastak hujraga kirdik. Tokchalarga eski barkashlar bezak qilib qo'yilgan xonaga kirishim bilan eng avval nonga ko'zim tushdi. Bunaqangi chiroyli nonni birinchi ko'rishim edi. Ustiga sedana sepilgan, qip-qizil patir non. Qiziq, nonni negadir devorga mixlab qo'yishibdi. Bir chekkasi kemtik.
- Oyi-i, non! - dedim yalinib.
Oyim yarq etib qaradi-yu, labini tishlab bosh chayqadi. Bildimki, onam uyalyapti. Endi Habiba buviga tarmashdim. Bilaman, dunyoda Habiba buvidan saxiy odam yo'q.
- Buvi, non, - dedim yana o'sha ohangda. Devordagi nonni ko'rsatdim. - Buvi, no-o- on!
Qiziq, negadir Habiba buvi bu safar saxiylik qilmadi.
- Bu nonga tegib bo'lmaydi, ko'paygur, - dedi boshimni silab. - Qorningni qorachig'idan aylanay, tegib bo'lmaydi. Bu non Oltmishvoy akangniki. Ko'rdingmi, bir chetini tishlab ketgan. Kelganida yana bitta tishlaydi-da, qolganini senga beraman. Ana, Oltmishvoy akang ham senga qarab turibdi.
Qarasam, nonda chindan ham Oltmishvoy akaning tishlagan izi ko'rinib turibdi. Nonning tagida esa o'zining surati. Surat negadir sarg'ayib ketgan. (Habiba buvining ko'z yoshi tomaverib sarg'ayib ketganini keyin tushunganman). Suratda dengizchilarning kokildor shapkasini kiygan qop-qora yigit jilmayib turibdi.
- Qurut yeysanmi? - dedi Habiba buvi yana boshimni silab.
Oyimga qarasam, qovog'ini solib turibdi. Indamay qo'ya qoldim. Tashqariga chiqqanimizdan keyin onam dashnom berdi.
- Uyatga o'ldirding-ku, bolam. Nonni Oltmishvoy akangga atab qo'yishibdi, bildingmi? Oltmishvoy akangdan qoraxat kelgan, tushundingmi?
Nimani tushundim, nimani tushunmadim, bilmaymanu, ammo Ermon buvaning gaplariga ishongim keladi. Erta-indin Oltmishvoy aka giroy bo'lib keladi. Ermon buva uning komandiriga xat yozdiradi. Sen yaxshi bolamas ekansan, deydi. Mana, Oltmishvoyim giroy bo'p keldi-ku, sen bo'lsang uni o'ldi deyapsan, deydi... Keyin ola sigirni sotib to'y qilishadi.
Ermon buva Oltmishvoy akaning ta'rifini rosa keltirganidan keyin har kuni aytadigan afsonasini boshlaydi. Shu cho'pchagi menga hech yoqmaydi: qo'rqaman. Ammo hadeb qaytaravergani uchun yodimda qolgan. Qiziq, negadir jo'raboshimiz xuddi shu cho'pchakni yaxshi ko'radi.
- Buva, - deydi yalinib. - U yurt bilan bu yurtni aytib bering. Ermon buva jon deb rozi bo'ladi.
- Bo'pti, qoravoylar, popuklar, yaqinroq kelinglar.
Aytmoqchi, Ermon buva hech qaysimizni otimizni bilmaydi. O'g'il bolalarning hammasi uning uchun qoravoy, qizlarning hammasi popuk. Bundan tashqari, hech kimni sen demaydi, hammani sizlab gapiradi. U nosni yana otib oladi-da, afsonasini boshlaydi:
- Bir bor ekan, bir yo'q ekan... Bir-biri bilan qo'shni turadigan ikkita yurt bor ekan. - Ermon buva birdan jimib qoladi-da, qizlardan biriga dashnom beradi. - Hoy popuk, ukangizni burnini artib qo'ying, tasadduq!
Popuk birovning ukasi bo'lsayam, etagini qayirib, yonida o'tirgan bolaning burnini artishga majbur bo'ladi.
- Barakalla! - deydi Ermon buva mamnun bo'lib.- Shundoq qilib desangiz, u yurtdagilar ham, bu yurtdagilar ham tinchgina bug'doyni sepib, molini boqib yurarkan. Ammo-lekin tasadduqlar, g'alamis degani o'sha zamonlardayam bor ekan-da! O'rtaga g'alamis aralashib ikki yurtning orasini buzibdi. U yurtning ichiqora odamlari o'z podshosini yo'ldan uribdi. Bu yurtda shunaqangi yaylovlar borki ot minib uch kun
choptirsangiz u boshidan bu boshiga yetolmaysiz, debdi. Bosib olsangiz xazinangiz oltinga to'ladi, debdi. Bu yurtning ichiqora odamlariyam o'z podshosini ko'ngliga g'ulg'ula solibdi. U yurtda shunaqangi bog'-rog'lar borki, jannatga o'xshaydi, debdi. Bosib olsangiz xazinangiz oltinga to'ladi, debdi. Ermon buva nosini tupurib birdan Toyga ko'zi tushib qoladi.
- Iya, qoravoy, sizniyam burningiz oqib ketdi-yu, artib oling, tasadduq!
- Qo'yavering, buva! - deydi jo'raboshimiz bilag'onlik qilib. - Artgani bilan foydasi yo'q. Buniki qaynab chiqaveradi.
Toy jahl bilan shilq etib burnini tortadi. Zum o'tmay yana oqib ketganiga parvo qilmaydi. Ermon buva bo'lsa berilib hikoya qiladi.
- Shundoq qilib, u yurtning podshosi ham, bu yurtning podshosi ham lashkar to'plashga kirishibdi. Tag'in qanaqa lashkar deng! Har bittasi mening Oltmishvoyimga o'xshagan norg'il yigitlar emish. Yigitlarning mo'ysafid otalari, keksa onalari g'amboda bo'lib qolishibdi. Urushdan kimga foyda-yu, kimga ziyon, deyishibdi. Urush qilib xazinasini boyitadigan podsholaru bolamizni ajalning og'ziga yuboradigan bizmi, deyishibdi. Ammo kambag'alning dodini kim eshitardi, tasadduqlar! U yurtning lashkari bu yurtnikiga ot suribdi. Bu yurtning lashkari u yurt ustiga bostirib boribdi. Shundoq qilib desangiz, qirg'inbarot boshlanibdi. Ne-ne oydek qizlar oyoqosti bo'pti, beshikdagi bolalar onasidan, onalar bolasidan ayrilibdi. Popukday qizlar, nozaninday juvonlar, norasida bolalar Xudoga nola qilishibdi. Podsholar bir-birining yurtini bosib olaman desa bizda nima gunoh, deyishibdi. Nimaga bizni onamizdan judo qilasan, akamizdan ayirasan? deyishibdi. Lekin ularning nolasi Xudoga yetib bormabdi.
Ermon buva jimib qoladi. Xazinasini oltinga to'ldiraman deb urush ochgan u yurtning podshosini ham, bu yurtning podshosini ham yomon ko'rib ketaman. Onalarni bolasidan, bolalarni onasidan judo qilgan u yurtning g'alamis odamlarini ham, bu yurtning g'alamis odamlarini ham yo'q qilib tashlagim keladi.
- Iya, qoravoy, ishtonni ko'taring, ishtonni, - deydi u kulimsirab. - Bulbulingiz ko'rinib ketdi-ku, tasadduq.
Shosha-pisha ishtonni ko'taraman.
- Barakalla, tasadduq! - deydi Ermon buva jilmayib. - Umringizdan baraka toping... Shundoq qilib, qirq yil qirg'in bo'libdi. U yurt ham, bu yurt ham vayronaga aylanibdi. Yo tavbangdan ketay, tasadduqlar, ne-ne daryolar qurib, ne-ne bog'lar kultepaga aylanibdi. Boringki, yilt etgan bitta giyoh qolmabdi. Tikkaygan bitta daraxt qolmabdi. Jamiki parrandalaru darrandalarga qiron kepti. Oxiri daraxtlaru o't-o'lanlar, daryolaru qushlar Xudoga nola qipti: Urushni qiladigan-ku odamlar, bizda nima gunoh, debdi. Sen bizni odamlar uchun yaratgan eding-ku, nimaga odamzod bizga qiron keltiradi, debdi. Odamzodning fe'li shunaqa yomon bo'lsa biz nima qilaylik, deb yig'lashibdi. Ana o'shanda Olloyi-taoloning qattiq qahri kepti. U yurtni ham, bu yurtni ham cho'l- biyobonga aylantirib tashlabdi. U yurtda ham, bu yurtda ham, bironta qimirlagan jon, na bitta daraxt, na bitta o't-o'lan, na bir tomchi suv- hech nima qolmabdi. O'shandan buyon oftob ham shu yurtlarni chetlab o'tarmish. Shamol yaqiniga bormasmish. Qush uchmasmish. U yurt ham, bu yurt ham zimistonga aylanib qolgan emish.
Ermon buva nosini tupurib chuqur xo'rsinadi. Ana shunaqa gaplar, degandek ma'nodor bosh chayqab qo'yadi.
- Mana, tasadduqlar, pashist deganiyam jazosini oldi-ku. Meni Oltmishvoyim ham pashistni jazosini beraman deb qilich o'ynatib yuribdi-da. Bo'lmasa Azob dengizda suzish osonmi! - U menga qarab ko'zini qisib qo'yadi. - Oltmish akangizni-chi qilichi bor. Alpomishnikiga o'xshab qirq gaz keladi. Qaytib kelgandan keyin o'sha qilichni sizga beraman.
...Ermon buva va'da qilgan Oltmishvoy akaning qirq gazli qilichi menga nasib etmadi. Uning o'zi ham, qilichi ham urushdan qaytmadi. O'sha yili birinchi qor tushgan kuni Ermon buva yana bitta afsona aytib berdi. Bu cho'pchakni atigi bir marta aytgan bo'lsa ham negadir xotiramda saqlanib qoldi.
Kechqurun Ermon buvaning ayvoniga to'plandik. Tashqarida gupillab yirik-yirik qor yog'ar, ayvon oldiga o'zimiz tut qoqib yegan qirq yamoq chodir tutib qo'yilgan, sovuq edi. Hammamiz sandalga oyoq tiqib o'tiribmiz. Oyoq iligani bilan badandan muz o'tib ketgan. Sandal ustiga bir qop ko'sak uyub tashlangan. Ermon buvaning aytishiga qaraganda o'n pud ko'sakni chuvish zimmamizga tushgan emish. Ertagacha chuvib bo'lmasak, brigadir Haydar shamol xafa bo'larmish. Ko'raklar sovuqda muzlab qolgan, ushlasangiz qo'lingizni uzaman deydi. Ikkita tokchaga bittadan lip-lip chiroq qo'yilgan. Chiroqlarning piligi lipillagan sayin xotinlarning devordagi bahaybat soyalari ham afsona- viy devlardek sakrab-sakrab ketadi. Xotin-xalaj indamay ko'rak chuviydi. Bir qopi tugashi bilan Ermon buva ikkinchi qopni eski dasturxonga ag'daradi... Qo'lim akashak bo'lib qoldi. Buning ustiga ko'rak tikandek qotib qolgan. Paxtasini sug'urib olguncha tirnog'ingiz orasiga kirib qonatib yuboradi. Ermon buva menga qarab-qarab qo'yadi.
- Qo'lni isitib oling-da, qoravoy! Oxiri onamning ham toqati toq bo'ldi.
- Paxtasiyam o'lsin! - dedi zorlanib. - Qo'limda qo'l qolmadi-ya! Ermon buva sokin bosh chayqadi.
- Unaqa demang, Poshsha qizim, - dedi ingichka ovoz bilan. - Gunoh bo'ladi. Paxta jannatdan chiqqan, tasadduq!
U qishda ham delvagay ochib yuradigan yaktagining cho'ntagini uzoq kavlashtirib nosqovog'ini topdi. Tilining tagiga uch-to'rt urib nos otdi.
- Paxta jannatdan chiqqan, - dedi ishonch bilan.- Men sizlarga bir hikmatni aytib beray, tasadduqlar.
Shunday deb men eshitmagan afsonani aytib berdi.
- Qadim zamonda bir yurtni yov bosibdi. Odamlar qal'a ichiga berkinib olishibdi. Yov shaharni o'rab olib kutaveribdi, kutaveribdi. Oxiri qal'a ichidagilar ham, yov ham holdan toyibdi. Qamalda qolganlarning ochlikdan sillasi quribdi. Odamlar oqsoqol oldiga borib, bo'ldi endi, shaharning darvozasini ochib beramiz, deyishibdi. O'zimiz och, bolalarimiz yalang'och, otlarga yem yo'q, o'tin yo'q, deb nolishibdi. Ammo oqsoqol dono kishi ekan.
- Ermon buva tantana bilan qaddini kerib qo'yadi. - Bir hujraga yig'ib qo'ygan allaqancha g'o'zapoyani opchiqibdi. Paxta degani jannatdan chiqqan, menga ishoninglar, tasadduqlar, debdi. Buni qarangki, chol aytgan gap to'g'ri chiqibdi. Paxtaning momig'ini askar bolalarning yarasiga bosishibdi. Tolasini yigirib bo'z to'qishibdi, kiyim tikishibdi, chaqaloqlarga yo'rgak qilishibdi, chigitni yog'ini eritib go'sht qovurishibdi. Kunjarasini otlarga berishibdi. G'o'zapoyani yoqib uylarni isitishibdi. - Ermon buva ovozini yanayam balandlatadi. - Qarabsizki, yovning holi tang. Sichqonning ini ming tanga bo'lib ketibdi.- Ermon buva namatni qayirib nosni tupuradi. Tomog'ini taqillatadi. - Ana ko'rdinglarmi paxtaning xosiyatini, tasadduqlar. Qani, kampir, shinnidan opke. Bir maza qilaylik!
Habiba buvi ildam o'rnidan turib xumga sopol piyolani botiradi. Yana bir marta... Keyin yana bir marta. Birpasda ayvonni tut shinnining isi tutib ketadi... ...O'sha birinchi qor tushgan kuni Habiba buvini oxirgi marta ko'rayotganimni bilmagan ekanman. Hali yangi yil kelmasidan ketma-ket qor yog'ib qahraton sovuq boshlandi. Shunday kunlardan birida ertalabki choydan keyin onam to'satdan so'rab qoldi.
- Ermon buvangnikiga borib kelamizmi?
Quvonib ketdim. Ermon buvanikiga bo'ladi-yu, yo'q deymanmi!
- Shinni yeyishgami? - dedim hovliqib. Onam ohista bosh chayqadi.
- Yo'q. Habiba buvi zotiljam bo'p qopti. O'tini yo'qmish. Ko'mir oborib beramiz. Bultur o'zimizning o'tinimiz qolmaganida qanaqa ahvolga tushganimiz esimdan chiqqanmas. Shuning uchun bo'lsa kerak, bu yil dadam ko'mirni yaxshilab g'amlab qo'ygan edi.
- Menam oboraman! - dedim irg'ishlab. - Qopda oboraman!
- Bo'pti, - oyim boshimni siladi. - Sen qop ko'tarolmaysan, chelakda oborasan. Dadam ishda, akalarim maktabda. Opam echki sutini sotish uchun shaharga ketgan. Uyda oyim, ukam qolgan. Ukamni amallab beshikka tiqdik. Oyim aldab-suldab uxlatdi. Oshxonaga kirib qopga ko'mir soldik. Men og'zini ochib turdim, oyim xokandoz bilan soldi. Sandalga yirik ko'mir bo'lmaydi. Albatta kukunidan solish kerak. Tez cho'g' oladi, uzoq turadi. Onam har gal xokandozni bo'shatganida qop-qora chang ko'tariladi. Bir zumda oyimning ham, mening ham og'iz-burnimiz qorayib ketdi. Keyin kichikroq paqirga men ko'mir to'ldirdim. Ikkalamiz yo'lga tushdik. Onam burni yerga tekkudek bo'lib enkaygancha qorda chuqur-chuqur iz qoldirib yurib ketdi. Ketidan men ergashdim. Kichkinagina chelak avvaliga yengil tuyulgan edi. Ellik qadamcha yurmasimdan juda og'irlashib ketdi. U qo'limdan bu qo'limga olaman, bu qo'limdan u qo'limga olaman, sirg'anib-sirg'anib ketaman. Bu ham yetmagandek, qo'limga so'zak kirib ketdi. Paqirning bandi kaftimga chippa yopishib qolgan. O'ng qo'limdan chap qo'limga olayotganimda terimni shilib olayotgandek bo'ladi.
- Oyi, qo'lim muzlab qoldi, - deyman yig'lamsirab. Onam menga achinib qarab qo'yadi-yu, to'xtamaydi.
- Yura qol, jon bolam, yaqin qoldi.
Qopning tagini ham sichqon teshgan ekan: qor ustida bora borgancha qop-qora iz tushib bordi.
Nihoyat Ermon buvaning ochiq eshigi oldiga keldik.
- Sen kirmay qo'ya qol, - dedi onam harsillab. - Men hozir. - Shunday dedi-yu, ikki bukilgancha hovliga kirib ketdi, zum o'tmay qaytib chiqib paqirni ham olib kirdi.
- Alahlab yotibdi bechora! - dedi qaytib chiqib. - Buvang tepasida duo o'qib o'tiribdi. Bu safar buvining shinnisiga umid bog'lamadim. Oyim ikkalamiz darrov izimizga qaytdik. Oyimning qo'lida paqir, paqir ichida bo'shagan qop...
Qorda tushgan ko'mir izini dadam ko'ribdi shekilli, kechqurun oyimdan so'radi:
- Kimga ko'mir berding?
Oyim aybdor qiyofada yerga qarab turdi-da, rostini aytdi.
- Habiba buvi shamollab qopti. Ko'miri yo'q ekan, oborib berdim. Dadam oyimni urishmadi.
- Chatoq bo'pti, - dedi sekin. - Achinskaga xabar berish kerak. Onam bosh chayqadi.
- Judayam zarilmas shekilli. Mana, uyi isib qoldi. Ajabmas, erta-indin tuzalib ketsa... Lekin Habiba buvi tuzalmadi... Indini ertalab ishga ketgan dadam yarim yo'ldan qaytib keldi. Ukamni tizzasiga o'tkazib choy ichirayotgan oyim hayron bo'lib dadamga qaradi:
- Tinchlikmi?
Dadam negadir ko'zini yashirdi:
- Odamzodning ahvoli shu ekan-da, - dedi xo'rsinib. - Habiba buvi omonatini topshiribdi.
- Voy... Voy bechora! - Oyimning rangi quv o'chgancha shunday ingrab yubordiki, qo'rqib ketgan ukam bir zum olazarak bo'lib turdi-da, chirillab yig'lay boshladi. - Kecha borganimda tuzalib qoluvdi-ku! - Oyimning ko'zidan tirqirab yosh chiqib ketdi. Ukamni
siltab ko'rpachaga o'tkazdi-yu, ikki kafti bilan yuzini to'sgancha o'kirib yubordi.
- Nachora, kuni bitgan-da, - dedi dadam tomog'ini bo'g'gan ko'z yoshidan ovozi hirillab. - Kim bilibdi shunaqa bo'lishini!
Dadam, uning ketidan ukamni ko'targan oyim, uning ketidan men Ermon buvanikiga yugurdik. Birpasda tumonat odam to'planibdi. Zebi xola u yoqdan-bu yoqqa yugurgan. Isroil mo'ylov hovlidagi qorni kuragan, Sepkilli xola bilan Kelinoyi voy onamlab yig'lashgan...
Ermon buva kimni ko'rsa javdirab qaraydi. Yaktagining delvagay yoqasidan ko'rinib turgan oppoq tuk bosgan ko'ksiga mushtlagancha ovozi yanayam ingichkalashib, nuqul bitta gapni qaytaradi:
- Bittagina bolasini ko'rolmay ketdi-ya! Oltmishvoyning diydoriga to'yolmay ketdi-ya! Yo'q. U yig'lamaydi. Faqat ingraydi. Titrab-titrab ingraydi. Bosh yalang bo'lib olgan. Oppoq sochlari, oppoq soqoli, oppoq ko'ksini muzday qor zarralari qoplagan.
Doim odamlarga buyruq berib o'rganib qolgan brigadir Haydar shamol ham tut tagida cho'kkalab o'tirgancha peshonasiga mushtlab yig'laydi.
- Voy onam-a! Ro'shnolik ko'rmagan onam-a!
Ustiga paranji yopilgan tobutni hovliga opchiqishganida ayniqsa qiyomat bo'ldi. Oyim dodlagancha tobutga yopishdi.
- Onajon! Yolg'izini ko'rolmay ketgan onajonim!
Erkaklar tobutni ko'tarishganida oyim besh-olti qadam yugurdi-yu, kalishi sirg'anib ketib chalqanchasiga yiqildi.
- Oyi, oyi! - dedim uning ustiga egilib. Yig'lab yubordim. Onamning ko'zi olayib ketgan, chamasi meni tanimas edi.
- Voy onajon-a! - dedi ingrab. - Kun ko'rib, kuni ro'shnolik ko'rmagan onam-a! O'sha kundan boshlab onam g'alati bo'lib qoldi. Bir nuqtaga tikilib o'tiraveradi, o'tiraveradi. Birov gapirsa eshitmaydi. Faqat ukam yig'laganida hushi joyiga keladi... U Habiba buvining kir yuvdisi, yettisida yelib yugurib xizmat qildi. Ma'rakaga borganida oyog'i olti, qo'li yetti bo'lib yuradi-yu, uyga kelganda yana g'alati bo'lib qoladi.
Habiba buvining yigirmasiga Ermon buva sigirini sotdi. Dadamning aytishiga qaraganda, Haydar shamol o'rtaga tushib, shu ishni qilmang, desa ham Ermon buva ko'nmapti. Kampirim bechora dunyoga kelib nima ko'rdi. Hech bo'lmasa o'zi ko'rmaganni arvohi ko'rsin, Oltmishvoyim kelganida amallab boshqa sigir olarmiz, debdi. Sigirni Dalavoy suv tekinga sotib olganmish...
O'shandan keyin onam sal o'nglangandek bo'ldi. Har kuni Ermon buvanikiga qatnaydi, goh yaktagini yuvib, sandal ustida quritib beradi, goh lavlagi sharbatiga holvaytar pishiradi... Nuqul bitta gapni qaytaradi: Buvangga jabr bo'ldi, bolam, buvangga jabr bo'ldi... 
Bir kuni dadam yangi gap topib keldi. Ermon buva kampirining qirqida ham yurtga osh berarmish. Odamlar o'rtaga tushib yo'ldan qaytarmoqchi bo'lgan ekan, ko'nmapti. Qirq degan xotinlarning ma'rakasi bo'ladi. Kampirimning arvohi shod bo'lsin, debdi. Xuddi o'sha ma'rakadan uch kunmi-to'rt kun ilgari g'alati voqea bo'ldi. Yakshanba bo'lsa kerak, dadam ham, akalarim ham uyda edi. Bir mahal hovli tomonda gurji kuchugim bir- ikki akilladi-yu, negadir jimib qoldi. To'satdan eshik ochildi. Ostonada yaktak kiyib olgan Ermon buva paydo bo'ldi. Tashqarida qor yog'ayotgan bo'lsa kerak, uning yalang boshi, yaktagining yelkasi qorga ko'milgan edi. Qiziq, qo'lida hassa yo'q. U ostona hatlab chiqqanidan keyingina oyoq yalang ekanini ko'rdim. Uning katta-katta oyoqlari qip-qizil go'sht bo'lib ketgan, negadir lozimining pochasini qayirib olgan, to'pig'igacha qoplagan tuklariga kir qor yopishib qolgan edi. Dadam bilan akalarim ham, oyim bilan men ham hayratdan qotib qoldik.
- Oltmishvoyim keldi, - dedi Ermon buva iljayib.- Keldi! Kampirim ham keldi. Ikkovlari mozor boshiga ketishdi.
Oyimning yuziga bir zum tabassum qalqidi-yu, keyin dahshat ichida dadamga qaradi.
- Keldi, - dedi Ermon buva tag'in g'alati iljayib. Keyin o'ng qo'li bilan chap qo'lini dutor qilib cherta boshladi. - Tolda chumchuq sayraydi, ko'rsam ko'nglim yayraydi... - U to'satdan jimib qoldi. Birdan menga ko'zi tushdi-yu, g'ayritabiiy, ingichka ovozda kulib yubordi. - Iya, sizam shu yerdamisiz, qoravoy! Oltmishvoy akangiz keldi. Keldi... - dedi ovozini pasaytirib. Keyin to'satdan xaxolab kula boshladi. Uning bunaqangi bor ovoz bilan kulganini hech qachon eshitgan emasdim. Go'shti chiqib ketgan oyoqlarini gursillatib yerga urgancha yana qo'shiq aytdi. - Tolda chumchuq sayraydi, ko'rsam ko'nglim yayraydi.
Hammamiz sehrlangandek qotib qolgan edik. Ermon buva xo'p o'ynadi! Yalang oyog'ining boldiriga yopishgan loy aralash qorlar namatga sachrab ketdi. Keyin u charchab, cho'kkalab qoldi. Kavshandoz tomonga qarab yuziga fotiha tortdi.
- Ilohi omi-i-in! Yurtimiz tinch bo'lsin, illo-billo qirg'inbarot bo'lmasin. Ollohu akbar! Ertasiga uni jinnixonaga olib ketishdi. Haydar shamol bilan dadam birgalashib oborishdi. Dadamning aytishiga qaraganda, Ermon buva jinnixonaning eshigidan kirayotganda ham qibla tomonni qidirib cho'kkalab olganmish. Osmonga qarab iltijo qilganmish.
- Ilohi omi-i-in! Illo-billo qirg'inbarot bo'lmasin, ollohu akbar! - deganmish.

 MENING ACHA XOLAM

 Oyim odamsiz turolmasdi. Qo'shni kelinchaklar, yetti mahalla narida turadigan kampirlar
- hammasi yig'ilishib gangir-gungir suhbatlashib o'tirishardi. Shuncha gap qayoqdan topilishiga ba'zan hayron qolaman. Har kuni ertalab gazeta olib keladigan pochtachi- tatar xotin eshikdan qayta qolmaydi. Albatta oyimning oldiga kiradi.
- Isanmisiz? - deb so'rashadi-yu, hasratini to'kib soladi. - Kitti, svolish! Yana uynashig'a kitti, parazit.
Oyim har galgidek uni yupatadi:
- Qo'ying, jon bolam, sabr qiling. Eringiz yomon bolamas.
- Razvodg'a biram! Alimentg'a dabitsa itam!
- Unaqa demang, o'rgilay, bolangizni tirik yetim qilmang.
- Ay, ni bo'lsa bo'lar! Sudg'a biram. Oyim ishonch bilan tushuntirdi:
- Mana, meni aytdi dersiz. Eringiz sizni jonidan yaxshi ko'radi. Ko'nglim sezib turibdi. Bugun-erta apoq-chapoq bo'lib ketasizlar.
Pochtachi ketishi bilan oqsoqlanib qo'shni kampir kirib keladi.
- Jigar-jigar, digar-digar ekan, o'rgilay, - deydi yig'lamsirab. - Rahmatullaga aytuvdim-a tog'angning qizini ol, ot tepkisi otga o'tmaydi deb. Yo'q, quloq solmadi. O'laman sattor, mana shu qirchang'ini olaman, deb turib oldi. Mana, oxiri nima bo'ldi... Kecha itni kunini boshimga soldi, aylanay! Xotin olgandan keyin ona kerak bo'lmay qolarkan. Shuni oldi-yu o'g'lim ham aynidi-qoldi, qoqindiq.
- Unaqa demang, ovsinjon. - Oyim osoyishta ohangda yupatadi. - Keliningiz yomon bolamas, qaysi kuni ko'chada ko'rib qoldim. Og'zidan bol tomib sizni maqtadi boyoqish.
- Voy, tilyog'lama bo'lmay tillari kesilsin. Siz uning tilini bilmaysiz, o'rgilay!
- Mana, meni aytdi dersiz, - oyim qandaydir ichki ishonch bilan tushuntiradi. - Keliningiz sizni o'z onam deb etagingizdan tutgan. Ko'nglim sezib turibdi... Oyimning sezgir ko'ngli qiziq. Hamisha yaxshilikni karomat qiladi.
Har gal shunaqa gaplarni eshitganimda bolaligimda ro'y bergan voqeani eslayman.
Urush tugagan paytlar edi. O'shanda go'dak tasavvurimga sig'magan narsani keyin tushunganman: urush bitib odamlarning yarasi yangilangan damlar ekan. Birovning eshigida surnay, birovnikida aza tovushi eshitilardi... Bir kuni akam eshikdan baqirib kirdi.
- Oyi! Lo'li kelyapti, lo'li!
Turgan joyimda tirrakdek qotib qoldim. Lo'lilar haqida shunaqa gaplar eshitgan edikki, nomi qulog'imizga chalinishi bilan sichqonning ini ming tanga bo'lib ketar edi. Lo'li ko'chada yurgan bolani qopiga solib ketarmish. Uyda kattalar bo'lmasa, bolalarni bo'g'ib o'ldirarmish-da, hamma narsani ship-shiydon qilib g'oyib bo'larmish. Akam bilan ketma-ket xuddi quvlagandek, qop-qora lo'li xotin kirib keldi. Uzun, isqirt ko'ylagining ustidan nimcha kiygan, shokilasi osilib yotgan qo'sh ko'zli xurjunini yelkasidan oshirib tashlab olgan, sochlarining uchiga so'lkavoy taqqan, oyog'ida eski qizil etik... Dahshat ichida oyimning pinjiga tiqildim. Uyda dadam yo'q-ku, endi nima qilamiz? Hovlining allaqaysi burchagida yotgan mushukdekkina gurji kuchugimiz g'azab bilan akillagancha lo'liga qarab yugurdi. Lo'li xotin bir lahza to'xtadi-yu, qiyshiq tayog'ini itga o'qtaldi. Sarosima ichida oyimga qaradim: tezroq haydab yuborsa-chi! Oyim lo'liga diqqat bilan qarab turdi-da, birdan yuzi yorishdi.
- Voy, Acha xola-ku! - dedi eski qadrdonini ko'rgandek quvonib. - Keling, aylanay. U lo'li tomon yura boshlagan edi, qo'lidan ushlab jonholatda orqaga tortdim.
- Bormang! - dedim yig'lamsirab.
- Qo'rqma, jinnivoy, Acha xolang-ku bu! - Oyim ayvondan ildam tushdi. Hovlining o'rtasiga kelib qolgan lo'li bilan aylanib-o'rgilib ko'rishdi.
Gurji kuchugimiz hamon to'xtovsiz akillar, lo'lining atrofida gir aylanar edi.
- Qani, kela qoling, - dedi oyim ayvon tomonga yurib.
- Yo'q, mango shu yer yaxshi! - Lo'li xurjunini yerga - bodom soyasiga tashladi-da, ustida o'tirdi. Issiqlab ketganidan keng ko'ylagining yoqasini g'ijimlab yelpingan edi, bo'ynidagi ikki shoda munchoq marjon ko'rinib ketdi. Qulog'idagi tilla oybaldog'ini ko'rdimu, negadir o'g'irlab olgan degan xayolga bordim. Tag'in qo'rqib ketdim. Hozir boshlaydi. Akalarim qulog'imga quygandek, poli keldi-poli keldi, deb fol ocha boshlaydi-da, avrab-avrab hammamizni o'ldirib ketadi.
- Oyi-i-i! - dedim chinqirib.
Lo'li menga qayrilib ham qaramadi. Qop-qora qo'llarini keng yoydi.
- Ovmin! Qadam yettu balo yetmasun! Pirlar madadkor bo'lsun. Dushmaning xoru zor bo'lsun, bacham!
Oyim ham yerga cho'kkalagancha unga qo'shilib fotiha o'qidi.
Akam xabar bergan bo'lsa kerak, bir zumda hovliga Hoji buvi, uch hovli narida turadigan kelinchak Xayri opa kirib kelishdi.
- Uyingda amol bo-or! - dedi lo'li cho'zib. - G'animing bo-or! Vujudimni yana qo'rquv bosdi. Ammo nima uchundir oyim xotirjam edi.
- Amal nima qiladi, xolajon, - dedi sekin. - Akamdan xavotirdaman. Ming yerimga pichoq ursa bir yerimdan qon chiqmaydi. Hamma qaytyapti, akam bechoradan darak yo'q.
Oyim urushga ketgan tog'amni ko'p gapirardi. Dadamni kasalligi tufayli urushga olishmagan, ammo oyim har ikki gapning birida akasini eslab yig'lardi. Hozir ham shuni gapirdi. Tushundim, fol ochirmoqchi.
- Bor, bolam, o'ynab kel, - dedi oyim mening hamon qo'rqib turganimni ko'rib. Biroq men sehrlangandek o'rnimdan jilolmay qoldim.
Lo'li shoshilmasdan xurjuniga qo'l suqdi. Kirligidan guli bilinmay ketgan tuguncha oldi. Hoji buvi bilan Xayri opa ham oyimning ikki tomoniga jimgina cho'kkalashdi.
- Acha xolamning romi doim to'g'ri chiqadi, - dedi oyim qo'shnilarga maqtanib. - Ko'p sinaganman.
Acha xola parvo ham qilmadi. Qop-qora barmoqlari bilan tugunchasini yechgan edi, bir hovuch tosh chiqdi. Qo'shni qizaloqlar sopalak o'ynaydigan mayda toshlarning o'zi. Faqat rangi har xil: oq, qora, ko'kimtir... U toshlarni to'da-to'da qilib qo'ydi-da, ko'zlarini yumib allanimalarni pichirlay boshladi. Uning yumuq kipriklari pirpirab-pirpirab qo'yar, shunda yuzidagi ko'kimtir xoligacha qimirlab ketganga o'xshar edi. Endi qo'rquv o'rnini allaqanday qiziqish egalladiyu angrayib qoldim. Hammamiz xuddi mo'jiza kutgandek qotib qolgandik. Hozir allanima bo'lishi, nimadir ro'y berishi kerakdek edi.
- Akang tirek! - dedi lo'li to'satdan. Kaftining orqasi bilan bir turtgan edi, to'dalanib turgan toshlar har yoqqa sochilib ketdi. Oppoq bir tosh dumalab oyimning oyog'i oldiga keldi.
- Akang keladu! - dedi oyimning ko'ziga tik qarab. - Yo'lga chiqq-o-on!
- Og'zingizdan aylanay, xolajon! - oyim dik etib o'rnidan turdi-da, uyga yugurdi. Bisotimizda bitta yaltiroq qoshiq bor edi. Oyim uni kumush qoshiq, deb maqtardi. - Mana, oz bo'lsa, ko'p o'rnida ko'rasiz. Akam eson-omon kelsa bosh-oyoq kiyim qilib beraman.- U qoshiqni Acha xolaga uzatdi. Lo'li qoshiqni shosha-pisha xurjuniga yashirishini kutib turardim. Ammo u shoshilmadi. Qoshiqni bir chekkaga qo'yib, Hoji buviga yuzlandi.
- Bolaginamni ko'rarmikinman? - dedi Hoji buvi ovozi titrab. - Yolg'izginamni ko'rib o'lsam, armonim yo'q edi.
Bu safar lo'li nimchasining cho'ntagini uzoq kavlashtirdi. Keyin yong'oqdek keladigan olti qirrali tosh oldi.
- Muhra bilan ocharkanlar, - dedi oyim pichirlab.
Lo'li hech nimani eshitmagandek, toshning u yog'ini aylantirdi, bu yog'ini aylantirdi. Uning qop-qora qo'li bilinar-bilinmas titrar, allaqanday chiziqlar tortilgan toshga tikilib to'xtovsiz pichirlar edi.
- Bachangni yo'li to'sulgon! - dedi u nihoyat.
Hoji buvining ko'zlarida, hamisha ma'yus boquvchi ko'zlarida cho'g' yaraqlab ketgandek bo'ldi.
- O'zi tirikmi axir? - u ingragudek ohangda lo'li tomon talpindi. - Uch yildan buyon na o'ligini bilaman, na tirigini. Joni omonmi ishqilib?
- Amon! Bachang amon. Kutasan. Ancho kutasan.
Boyadan beri nafasini ichiga yutib o'tirgan Xayri opa endi chidab turolmadi shekilli, hayqirib yubordi:
- Asqar akam-chi? Asqar akam qachon keladi? Jon xola, bir ko'ring! Asqar akamga nima bo'lgan? Gospitaldan bir xat keldi-yu, daraksiz ketdi. Jon xola, bir ko'ring... Lo'li unga sinovchan qarab qo'ydi-da, tag'in shoshilmasdan hurjunini kavlashtirib, kaftdek ko'zgu oldi.
- Ushla bune! - dedi oynani Xayri opaning qo'liga tutqazib. - Qarab o'ter! Xayri opa oynaga tikilib cho'kkalagancha qotib qoldi. Lo'li boshqa bir oynacha oldi.
- Yoshini ayt! - dedi qat'iy ohangda.
- Asqar akammi? - Xayri opa to'satdan uyg'onib ketgandek cho'chib lo'liga qaradi. - Yigirma ikkida. Agar... agar... - U nimadir demoqchi bo'ldi-yu, tutilib qoldi. - Yigirma ikkida, - dedi shoshilib. - Hozir yigirma ikkiga kirgan. - U bir zum jimib qoldi-da, ohista qo'shib qo'ydi. - Chillamiz chiqmasidan ketgan.
Lo'li o'zining qo'lidagi ko'zguga tikilib pichirlagancha boshini bir maromda tebrata boshladi. Xayri opa ko'zguga qarab qotib qolgan, go'yo qimir etsa fojia ro'y beradigandek edi. Nihoyat, Acha xola o'zi tutib turgan ko'zguni etagiga artib xurjuniga
tiqdi.
- Nima? - dedi Xayri opa pichirlab. - Nima? Asqar akam...
- Kuyoving amon... - Acha xola uning yuziga qaramasdan qo'lidan ko'zguni oldi. - Ko'zimga ko'rinde. Kuyoving kasal bo'lgon.
- Qachon, qachon ko'raman? - Xayri opa Acha xolaning qo'liga yopishdi. - Ayting, nima ko'rdingiz? Qachon ko'raman?
Acha xola o'ylanib qoldi:
- Yo'l ko'rdem, yo'l! Kuyoving keladu. Oy to'lganda, uxlamay osmonga qaro. Ko'rason!
- Nafasingizdan aylanay, xolajon! - dedi Xayri opa iltijo qilib. - Tilingizdan aylanay. Kuyovingiz kelsa, mana shu bilaguzugim sizniki. - U gapining rostligiga ishontirmoqchi bo'lgandek tilla bilaguzugini qo'lidan yechib ko'rsatdi. - Asqar akam menga boshqasini olib beradilar.
O'sha kuni uyimizda bayram bo'ldi. To'rt xotin o'tirishib olma choy ichishdi. Oyim ertalab yopgan zog'ora nonini, Xayri opa tolqonini, Hoji buvi bir hovuch tut mayizini o'rtaga qo'ydi.
O'sha kuni yana bir sirni bilib oldim. Bir haftadan keyin oy to'ladi. Uch qo'shni oyga tikilib xolaning romini amalda sinab ko'rishadi.
Kutilgan kechada Hoji buvi bilan Xayri opa biznikiga chiqishdi. Dadam ishda edi. Anchagacha u yoq-bu yoqdan gaplashib o'tirishdi. Keyin bolalarga supaga joy solib berishdi. Akalarim uxlab qolishdi. Men esa nima bo'lishini kutib poylab yotar edim. Nihoyat, uch ayol bodom tagidan yaydoq joyga borib, tizilishib o'tirishdi. Chigirtkalar chirillar, osoyishta osmonda to'lin oy sutdek mayin, sutdek iliq nur sochar edi. Oyim, Hoji buvi, Xayri opa oyga tikilgancha qotib qolishgan, hech qaysisi churq etmas, chamasi har biri o'zi izlagan odamni oydan topgisi kelar, oydan topishiga umid qilar, ishonar edi. Oradan ancha vaqt o'tdi. Hamon chigirtkalar chirillar, allaqayerda kaltakesak chirqillab qolar, hovli burchagida ora-chora echki ma'rab qo'yar, faqat oy, sehrli oy jimgina nur sochar, uch ayol esa unsiz qotib qolishgan, o'zi ham, soyasi ham qilt etmas, uchovi ham shu o'tirishda oyga tikilgancha haykalga aylanib qolgandek edi. Yotib-yotib zerikdim. Boshimni ko'taray desam oyimdan qo'rqaman. Endi ko'zim ilinayotgan ekan hayajonli hayqiriqdan cho'chib ketdim.
- Ana! Ana! Ko'rdim!
Boshimni ko'tardimu ikki qo'lini oy tomonga cho'zgancha iltijo qilayotgan Xayri opaga ko'zim tushdi.
- Ana! Asqar akam! Asqar akam! - Xayri opa nafasi qaytgandek sapchib o'rnidan turdi.
- Ana qaranglar, boshini bog'lab olibdi. Doka bilan boshini bog'lab olibdi! Boshini bog'lab olgan Asqar akani ko'rish umidida jonholatda oyga qaradim. Yo'q, oymomo hamon muallaq qotib turar, nim-qora dog'lardan boshqa narsa ko'rinmas edi.
- Voy, qani, qani? - oyim bilan Hoji buvi ham turib ketishdi. - Qani, biz ko'rmayapmiz-ku?
- Voy, ana-ku! Kulib turibdilar. - Xayri opa holdan toygandek ko'ksini changalladi. - Xudoga shukur, tirik ekansiz. - U birdan hiqillab yig'lab yubordi. - Voy ko'rdim-a, aniq- taniq ko'rdim-a...
- Aytmadimmi? - dedi oyim quvonib. - Acha xolaning foli to'g'ri chiqadi demaganmidim. Nasib etsa, Asqarjon kelsa, shunaqa to'ylar qilingki.
Xayri opaning o'sma tortilgan qoshlari, rangsiz chehrasi chiroyli, juda chiroyli ekanini birinchi marta payqadim. U nuqul kular, yig'lab turib kular, hadeb bir gapni qaytarar edi.
- Voy ko'rdim-a! Aniq-taniq ko'rdim-a.
...Uch ayol yangitdan choy qo'yishdi. Acha xolani maqtab-maqtab gangur-gungur suhbatlashishdi.
Chindan ham Acha xolaning foli to'g'ri chiqdi. Bittasi to'g'ri chiqdi. Qor tushgan kuni tog'am keldi. Qo'ltiqtayog'ini do'qillatib kirib keldi...
Hoji buvi Acha xola aytganidek o'g'lini kutdi. Yigirma yilcha kutdi. Ancha oydin kechalar o'tdi. Keyin... uni mahalla ko'mdi. Oydin kechada Xayri opa aniq-tiniq ko'rgan Asqar aka ham kelmadi... Lekin nima uchundir Acha xolani hech kim ayblamadi. Tog'am eson- omon kelganida oyim bosh-oyoq sarpo qilolmagani uchun Acha xola ham og'rinmadi. U onda-sonda xurjunini ko'tarib kelib qolar, oyim aylanib-o'rgilib kutib olar edi. Negaki, oyimning o'zi odamsiz turolmas, har doim xonasi gavjum bo'lar edi. Eshikdan kim kirib kelmasin, uning ko'ngli doim yaxshilikni sezib turgan bo'lardi. Bir galgisi ayniqsa oshib tushdi. O'zim bilan bir sinfda o'qigan bola prorab bo'lib mahallaning boyvachchasiga aylandi-qoldi. Shayton yo'ldan ozdirdimi, boshqami, ishqilib, bosar-tusarini bilolmay qoldi. Qo'sha-qo'sha imoratlar soldi. Oxiri lop etib qamalib ketdi. Bir kuni ishga ketayotsam, shu yigitning onasi oyimning oldida o'tirib hasrat qilyapti.
- To'xtavoyim tuhmatga uchradi, o'rgilay. Bolaginamning xusumatga yo'liqqaniga qandoq chidayman! O'zimning qon bosimim bor. Erta-indin o'lib ketsam, tepkilab ko'madiganimdan ayrilib qoldim, aylanay.
- Voy unaqa demang, ovsinjon. - Oyim uni ohista yupatdi. - Yaxshi gapgayam, yomon gapgayam farishta omin deydi. Nasib etsa hali hech nima ko'rmagandek bo'lib ketasiz. - U ovozini birdan pasaytirdi.- Ko'nglim sezib turibdi. To'xtavoy erta-indin kelib qoladi. To'xtavoyingiz qandoq yaxshi bolaki! Mana, meni aytdi dersiz. Erta-indin eshikdan kirib keladi.
- Voy, og'zingizdan o'rgilay, ovsinjon! Koshkiy-di-ya! - To'xtavoyning onasi yig'lamsirab fotiha tortdi. - Iloyo aytganingiz kelsin!
Oyimning hamma karomatlariga chidasam ham, bunisiga chidolmadim. Kechqurun ishdan kelganimda shundan gap ochilgan edi, koyib berdim.
- Sizga ham Acha xoladan yuqqan shekilli, - dedim yarim hazil, yarim kinoya qilib. - Nima, fol ochyapsizmi? Ko'pchilikning haqiga xiyonat qilgan qallobni maqtab o'tiribsiz. Oyim ko'zimga diqqat bilan tikilib qoldi.
- Qahring shunaqa qattiqmi? - dedi anchadan keyin.
- Qahrning nima daxli bor? - dedim qaysarlik bilan. - Qilg'ilikni qilgandan keyin jazosini olsin-da. Qadamini o'ylab bosadigan bo'ladi.
- Albatta, senlar o'qimishlisan, hamma narsani bilasan... - Oyim bir zum jimib qoldi- da, o'ziga-o'zi gapirayotgandek sekin qo'shib qo'ydi. - Onasida nima gunoh? Qon bosimi bo'lsa, ertaga puf etib dumalab ketsa, shunga suyunasanmi? Ona-ku bu... Shunaqa qahring qattiqmi?
Oraga noqulay sukunat cho'kdi. Negadir Acha xolani, o'sha oydin kechani, o'sha olma choyni esladim...
