[IMG]
men.png
OLTIN BALDOQ

 Odamda, harchand uringani bilan o'zgartirolmaydigan g'alati fe'l-atvorlar bo'ladi. Mening ham qiziq odatim bor: birovni ranjitib qo'ysam (adolatli xafa qilgan bo'lsam ham) o'sha odamdan ko'proq o'zimning dilim vayron bo'lib yuradi. Bu odat onamdan yuqqan shekilli. Oyim bizlarga hech qattiq gapirmas, mabodo xafa qilib qo'ysa birpasdan keyin o'zi yalinar edi. Faqat bir marta meni qarg'agan, yomon qarg'agan. O'shanda ayb kimda bo'lganini hali ham bilmayman.
Bahor kirib, oftobning iliq nurlari yelkani qizitadigan bo'lib qolgan kunlar edi. Bodom tagida o'tirib varrak yasashga tushdim. O'rikning yelimi qog'ozga yopishsa qamishga yopishmaydi, qamishga yopishsa qog'ozga... Burnimni tortib-tortib urinib yotibman. Oyim nariroqda, tagiga po'stak tashlab, kir yuvyapti. Dadam kambag'albop kiyim deb aka-ukalarga chiyduxoba shim olib bergan. Chiyduxoba asli yaxshi narsa-yu, chillak o'ynagandami, koptok tepgandami, bir dumalasang, ora-orasiga loy kirib ketishi yomon. Uch kunda bir yuvaverib, onamning esi ketadi. (Xuddi shu chiybaxmal zamonlar o'tishi bilan butun Yevropaga moda bo'lishini dadam xayoliga ham keltirmagan bo'lsa kerak. Uning uchun chiyduxoba kambag'albop kiyim edi, xolos.) Xullas, oyim unisini olib bunisini qo'yib, shimlarni yuvar, har siltab ishqaganda jomashovdan ko'pik sachrar, atrofni sovun hidi tutib ketgan edi. Uning ro'parasida Sepkilli xola to'nkarilgan paqir ustida o'tirardi.
Sepkilli xolani yomon ko'raman. O'zinimas, qizini. Saini senga beraman, olsang ham olasan, olmasang ham, - deydi, - olmasang tugun-tersagi bilan uyingga opchiqib tashlayman, kichkinaligingda qulog'ini tishlagansan, deydi. Saini qulog'ini tishlagandan ko'ra kuchugimning qulog'ini tishlayman. Saida yomon: o'g'il boladan battar. Lanka tepayotganda bir urib Toyning burnini qonatgan. Sepkilli xola to'nkarilgan paqir ustida o'tirib nuqul hasrat qilar edi:
- Kechasi bilan tishim o'lgur shundoq og'ridi, shundoq og'ridi, jonimni qo'yishga joy
topolmadim.- U sepkil bosgan lunjini silab qo'ydi.
- Isiriq damlab chayqamadingizmi? - deb maslahat berdi oyim hamon engashib kirni g'ijimlar ekan.
- E, hammasini qildim! - Sepkilli xola yana inqilladi. - Achchiqtoshgayam g'arg'ara qildim. Qani bosilsa.
Ikkovlari bir zum jimib qolishdi.
- Uff! Isib ketdim! - Oyim ko'pikli qo'lini sidirib, yoqasi bo'g'iq to'rko'ylagini yechdi-da, chekkaga tashladi.
- O'lmagan qul, bahorgayam chiqdik, - Sepkilli xola xo'rsindi. - Shu yil kuzda Hakimimning boshini ikkita qilib qo'ysak degandik. To'y qilish osonmi? Hali unisi yetmaydi, hali bunisi... Otasining ahvoli bu bo'lsa...
Sepkilli xola eridan ko'p shikoyat qilardi. Chindan ham Isroil mo'ylov ko'p ichadi. Ishining tayini yo'q. Buning ustiga ichib oldimi, tamom, uy ichini tiriqtirib quvadi. Sepkilli xola ko'pincha Saidani dikonglatib biznikiga qochib chiqadi. Yarim kechada, eri uxlaganidan keyin sekin uyiga chiqib ketadi.
- Hakimjon hali yosh-ku, - dedi oyim o'ychanlik bilan. - Bu yil bo'lmasa, yanagi yilga bo'lar to'yi...
- Shundoq deysizu quda tomon shoshiryapti. - Sepkilli xola yana inqilladi. - Shu o'lgurni oldirib tashlab qutulaman shekilli. Kecha dadasiga tish qo'ydirsammikan, desam, otangni xumga ko'mib qo'ygan tillalarini olib kelib qo'ydiraver, deydi... Hayronman, bisotimdagi bitta bilaguzugimni beraman shekilli. Og'zimni o'radek ochib yursam uyat bo'lar.
...Varragimni yelimlab bo'lib, endi qamishini tortib bog'lagan edim, qars etib sindi. Qamish sinsa mayli-ya, qog'ozniyam yirtib yubordi. O'zim katta akamga yalinib-yalinib arang olgan edim. Tamom, Hammasi tamom bo'ldi. Alamimdan yig'lab yuboray dedim. Varrakni bir tepgan edim, yerga yopishib qoldi.
- Ha? - dedi Sepkilli xola. - Nima qildi, kuyov bola?
- Sindi.
- Akangga ayt, boshqasini yasab bera qolsin.
Yasaydi-ya, yasaydi! Mendan boshqa ishi yo'qmi? Maktabdan beri kelmaydi-ku. Alam bilan varrakni yana bir tepdim-da, ko'chaga chiqib ketdim. Shu ketgancha, kun botganda qaytib keldim. Hovlidagi arqonda qator qilib ilingan shimlar, ko'ylaklar... Bir chekkada bizning qushim boshi o'ynaganda loyga qorishaverib, unniqib ketgan do'ppi ham qiyshayib turibdi. Oyim nimqorong'ida bodom tagida timirskilanib yuribdi.
- O'lsin, echkiyam sog'ilmadi, - dedi meni ko'rib. - Yur, ushlab tur.
Echkimiz yuvosh bo'lgani bilan ba'zan jini tutib qolar, sog'ib bo'lguncha tipirchilab, odamni bezor qilardi. Shunda kichik akammi, menmi birontamiz cho'nqayib uning orqa oyoqlaridan mahkam ushlab turishga majbur bo'lardik. Hech ham yoqmaydigan bu mashg'ulot bugun mening zimmamga tushishini bilib, qochib qolishni mo'ljallab turgan edim, oyimning jahli chiqib ketdi:
- Sen qachon odam bo'lasan, zumrasha! Yoshing to'qqizga chiqibdi-yu, ko'chada shataloq otishdan beri kelmaysan! Hech foydang tegmasin, xo'pmi!
- To'qqizdamas, sakkizda, - dedim chiyillab.
- O'chir ovozingni! - Oyim bir dag'dag'a qilgan edi, istar-istamas borib echkining oyog'idan ushladim. Echki bari bir echki-da! Pitir-pitir qilgani ham may-li-yu, oyim sog'ayotganida, iyib ketsa qiladigan xunuk qilig'i bor. Keyin yarim soat ko'ylakning oldini tozalashga to'g'ri keladi...
Oyim naridan-beri ishini tugatdi-da, buyurdi:
- Yechib yubor anovi savillarni!
Uloqchalarni arqondan bo'shatishim bilan ikkalasi dikonglab onasining yeliniga yopishdi. Oyim bo'lsa sutni tovoqlarga soldi-da, yana bodom tagida timirskilanib bir nimani qidira boshladi.
- Nimani qidiryapsiz? - dedim yaqin borib.
Boya urishgani uchun o'zi achinib turgan ekan shekilli, yelkamga qoqdi.
- Hech nima. Bor, ovqatingni ye, qorning ochib qolgandir. - Keyin birdan qaddini rostladiyu xitob qildi. - Voy, qayoqdan kun chiqdi?! Assalomu alaykum! O'girilib qaradimu uch-to'rt qadam narida turgan ammamga ko'zim tushdi. Oyim mehmonni ko'rmay qolganidan xijolat chekib quchoq ochib ko'rishdi. Ammam juda chiroyli, yuzida xoli bor, qosh-ko'zi chaqmoqdek xotin. Ammo juda shaddod. Har gapini xuddi mix qoqqandek tarsillatib gapiradi. Oyim undan qo'rqadi. Kelganda hurmatini joyiga qo'ymasin-chi, o'zini qayerda ko'rarkan.
- Ha? - dedi ammam yo'g'on tovushda. - To'rvasini yo'qotgan gadoydek talmovsirab qopsiz, kelinposhsha?!
- Yo'q, opa, o'zim... - Oyim chaynalib qoldi. - Ziragim o'lgurning bir poyi tushib qopti. Haligina qulog'imda turuvdi.
Qarasam, oyimning o'ng qulog'idagi ziragi yo'q. Oyim kattakon oltin oybaldog'ini juda avaylar, qaynonamdan qolgan yodgorlik, deb maqtanib yurardi.
- Mayli, topilib qolar, - dedi u sekingina. - Shu yerga tushgan bo'lsa qayoqqa ketardi.
- Hmm! - Ammam shunday tahdidli bosh chayqadiki, qorong'i bo'lsa ham qoshi chimirilib ketganini aniq ko'rdim. - Ketsa, boydan ketibdi, deng! Belingiz qayishib topmaganingizdan keyin joningiz achimaydi-da, kelinposhsha!
Ammam qo'lidagi tugunni menga tutqazib, o'zi ham maxsili kalishining uchi bilan yerni titkilay boshladi.
- Qo'ying, opajon, - oyim uning yelkasiga ohista kaftini qo'ydi. - Yuring uyga, hali- zamon ukangiz kelib qoladilar.
- O'zi shunaqa bo'ladi, - dedi ammam yerdan bosh ko'tarmay. - Ot topadi, eshak yeydi! - Keyin birdan qaddini rostladi-da, oyimning ko'ziga tikilib so'radi. - Kim kirgan edi oldingizga?
- Hech kim. - Oyim bir zum talmovsirab turdi-da, sekin qo'shib qo'ydi. - Hali peshinda Sharopat opa keluvdi. Shu...
- Sharapatmi? - Ammam tushunarli degandek istehzo bilan labini burdi. - Bo'pti, omin oblohu akbar!
Hali oyimning oldida paqir to'nkarib o'tirgan Sepkilli xola ko'z o'ngimga keldi.
- Qo'ying, - dedi oyim yalingudek bo'lib. - Bechorani unaqa demang. Bir poy zirakni nima qiladi?
- Pishirib yeydi! - Ammam jahl bilan qo'l siltadi. - Qo'li egriligini bilasiz, o'lasizmi ehtiyot bo'lsangiz?
- Yo'g'-e, - dedi oyim yana ming'illab. - Bir poy zirakni nima qiladi?
- Yana gapiradi-ya! - Ammamning ovozi tahdidli ohangda balandladi. - Mana shu bir poy zirak qancha turishini bilasizmi? - dedi oyimning chap qulog'idagi oybaldoqni barmog'i bilan nuqib. - O'zi-ku to'yga borsa, qo'liga ilingan narsani tuguniga tiqadi. Oyim nima qilarini bilmay, javdirab qoldi. Dadam ikkalasi Sepkilli xolaning g'alati qiliqlarini gaplashishganini eshitganman. To'ylarda laganmi, piyolami yo'qolsa Sepkilli xolaning uyidan topishar, xola esidan chiqib uyga olib ketgan bo'lardi. Hozir shuni esladimu goh oyimga, goh ammamga qarab qoldim. Sepkilli xolani juda yomon ko'rib ketdim.
- Ukangiz eshitmay qo'ya qolsinlar, - oyim yana yalindi. - Topilib qolar.
- Go'rni topiladi! - Ammam qandaydir g'olibona qiyofada uy tomon yurdi. Ketidan kuymangancha oyim ham ergashdi.
Ertasiga ertalab tursam, oyim yana bodom tagini sinchiklab ko'zdan kechiryapti. Kechasi bilan uxlamagan shekilli, ko'zlari qovjiragan... Men ham yordamlashdim. Biroq oybaldoq ertasiga ham, indiniga ham topilmadi. Oyim dadam bilmasligi uchun zirakning ikkinchi poyini ham imi-jimida allaqayerga yashirib qo'ya qoldi.
... Ehtimol, oradan ikki oycha o'tib Sepkilli xola tilla tish qo'ydirmaganida, buning ustiga xuddi o'sha kuni ammam yana kelib qolmaganida, zirak ham, bu gaplar ham unutilib ketgan bo'lardi.
Ayni yoz chillasida ammam tag'in keldi. Yoz chillasi ekani shuning uchun yodimda qolganki, o'sha kuni ammam ikki bosh chillaki uzum olib keldi. Shaharda turishsa ham ularnikida tok bor edi. Akalarim bilan bir g'ujum-bir g'ujumdan talashib yedik. Qishloqni bilasiz, birovnikiga mehmon kelsa, albatta qo'shnilar chiqadi. O'sha oqshom birinchi bo'lib Sepkilli xola chiqdi. Ammam bilan aylanib-o'rgilib ko'rishdi. Keyin oyimga yuzlandi.
- Yarashibdimi? - U ustki labini barmog'i bilan sal ko'targan edi, ikkita oltin tish yaraqlab ketdi. Tishlar uning sarg'ish yuziga juda yarashgan, hatto sepkili ham bilinmay ketgan edi.
- Yarashibdi, - dedi oyim sekingina. - Bilaguzugingizni berdingizmi? Sepkilli xola negadir qizardi.
- Voy, yo'q, - dedi ko'ylagining yengini shimarib. - Mana! Dadasi aytdilar. Bermagin, keliningga ko'rmana qilasan, - dedilar. - U tilla tishini ko'rsatish uchun bo'lsa kerak labini buribroq jilmaydi.- Ancha insof kirib qoldi dadasiga. Hakimjonning to'yini tezlatib yubordik, ovsinjon! Xudo xohlasa, kuzda qarsbadabang bazm qilamiz.
- Asil tilla ekan! - dedi ammam achitib. - Buyursin ishqilib!
Sepkilli xola xursand, oyim nimadandir bezovta, ammam bo'lsa chimirilib o'tirardi.
- Ertalab choyni biznikida icha qoling, - deb taklif qildi Sepkilli xola.
- Yo'g'-a, men saharlab ketishim kerak! - ammam yuzini o'girdi.
Biroq u ertalab ketmagan ekan. Ammamning qattiq-qattiq gapirishidan uyg'onib ketdim.
- Birovning molidan hazar qilmagan noinsof! Hech bo'lmasa qo'shniligingni o'ylamaysanmi! Tish yasatish uyoqda tursin, ming ko'yga solsayam, onaginamdan qolgan molni taniyman.
- E, bunaqalarda insof nima qiladi! - Bu onamning ovozi emasdi. Ko'rpaning bir chetidan mo'ralasam, mahallaning otin xolasi - semiz xotin. - Qaysi kuni Inoy cho'loqning yil oshisida ikkita choynak yo'qoldi, - dedi u hasrat qilib. - Shundan boshqa it ham olmaydi, deb o'choqboshisiga kirsam, turibdi. Tumshug'idagi chegasidan tanidim. Ha? desam, Adashib kirib qolgandir-da, deydi. Ha, yer yutgur, choynakning oyog'i bor ekanmi, senikiga o'zidan-o'zi adashib kiradigan!
- Tag'in erini maqtaganiga o'laymi? Insof kirib qolgan emish! - Ammam jahl bilan qo'lini musht qilib, xontaxtaga botirgan edi, barmoqlari shiqirlab ketdi. - O'lganda insof kiradi, o'sha bangi mo'ylovga.
Oyim choy ko'tarib kirdi.
- Qo'yinglar endi, - dedi iltijoli ohangda. - Olgan bo'lsa olgandir. Birovning qo'lidan tutmagandan keyin nima deysiz? Mayli, mingdan-ming roziman.
- Siz unaqa boyvachchalik qilmang, kelinposhsha!- dedi ammam shaxt bilan. - Bolangizni kiyintiring. O'zingiz ham otlanib darrov oldimga tushing!
Oyim choynakni xontaxtaga qo'yarkan, goh ammamga, goh otin xolaga hayron bo'lib qaradi.
- Qayoqqa?
- Ochiq mozorga! - Ammam hammasiga oyim aybdordek piching qildi. - Mahallamizda folbin bor. Suf desa, ariqdagi suv teskari oqadi. O'shanga oboraman.
Mana, otin ham guvoh bo'ladilar, qaytarma qildiramiz. Qani, bo'yniga olmay ko'rsin-chi. Oyim boshini quyi solgancha turib qoldi. Chamasi ikkilanar edi.
- Endi, - dedi chaynalib, - ko'zdek qo'shni bo'lsak...
- Ho-o! - ammam o'rnidan turib ketdi. - Beli og'rimaganning non yeyishini tomosha qilinglar! Onaginamdan qolgan bittayu bitta yodgorlik yo'q bo'lib ketaverarkanu qo'shningizga joningiz achib qoldimi? Mening sovunimga kir yuvmabsiz hali. Haq joyida qaror topmaguncha, qo'ymayman. - U menga o'girildi-da, ovozini muloyimlatdi. - Mana, bola bilan fol ochadi. Norasta bola rostini aytadi. Borasanmi?
O'rnimdan irg'ishlab turib ketdim.
- Boraman! Boraman! - dedim baqirib.
Bo'lmasa-chi, ammamnikiga borsak, tramvayga tushamiz! Maza qilib uzum yeyman! Choy ichib bo'lgandan keyin, ammam, oyim, otin xola, men - to'rtovlashib yo'lga chiqdik. Beshyog'ochga yetib borsak, bo'ldi. U yog'iga tramvayga o'tiramizu jiring-jiring qilib ketaveramiz. Maza!
Mazalikka mazaku-ya, biroq Beshyog'ochga yetib olguncha ancha gap bor-da! Do'mbrobodga chiqishimiz bilanoq botinkam oyog'imni siqa boshladi. Yechib, qo'limga olvoldim. Yozning tong pallasida yalangoyoq tuproq kechib yurishning zavqi boshqacha bo'ladi. Undek mayin, salqin tuproq barmoqlaringiz orasidan bilq-bilq otilib chiqadi. Ketaverasiz, ketaverasiz, hecham charchamaysiz.
Laylaktepadan o'tib Qozirobodga borganda qaynama buloqdan muzday tiniq suv ichdik. Keyin Chilonzor keldi. Yo'lning shundoqqina bo'yida oqish yaprog'ini chang bosgan, tikanlari tish qayrab turgan chakalakzor - chilon jiydalar (shuning uchun bu yerni Chilonzor deyiladi). Yo'lning ikki chetida nok ko'p - nashvati nok, tosh nok, gulobi nok. Nok hali pishmagan. Faqat tagidan o'tayotganingizda tuproqqa to'kilgan bargi tovoningizga yopishib, g'ashni keltiradi.
Siymonko'prikdan o'tishning o'zi bir tomosha. Terak bo'yi chuqurlikda suv qorayib oqadi. Mo'ralasangiz boshingiz aylanadi. Oyim ko'prik chetiga borishga qo'ymaydi: suv chaqirarmish, odam o'zidan-o'zi tushib ketarmish... Ko'prik o'rtasidan ot aravalar, eshak aravalar qatorlashib o'tadi. Bir tomondagisi o'tguncha ikkinchi tomondagisi poylab turadi. Aravakashlar so'kingan, eshaklar hangragan, og'zidan tupugi osilgan, ustiga qop- qop somon tog'dek uyulgan tuyalar ham o'tib qoladi. Shu ko'prikdan o'tilsa, tramvayning g'iyqillagani eshitilib turadi - uyog'i Beshyog'och.
... Ammam aytgan folbinni xuddi Acha xolamga o'xshagan lo'li bo'lsa kerak, deb o'ylagandim. Yo'q, boshqacha ekan. Tramvaydan tushgandan keyin ikki tomonidagi devorlardan pishgan o'riklar mo'ralab turgan jinko'chalardan o'tdik. Keyin gulsafsarlar o'sib yotgan allaqanday zahkash, katalakdek hovliga kirib qoldik. Yerto'la soyasida yotgan kuchukni ko'rib, to'xtab qoldim. Xuddi o'zimning gurji kuchugimga o'xshash kichkina, faqat qora emas, oppoq ekan. Negadir akillamadi ham. To'rttovlashib ayvonga chiqdik. Oppoq ro'mol o'ragan, keng yengli ko'ylak kiygan yumshoqqina kampir kulimsirab qarshi oldi. Shu xotinning folbin ekaniga ishongim kelmasdi.
- Aynovniy, - dedi u yuzimdan o'pib. - Muncha shirin bu bola!
Ayvon vassajuftiga to'rqovoq ilingan, to'rqovoqdagi bedana sayramas, ammo hadeb sakrar, har sakraganda sholcha ustiga allaqanday don to'kilar edi. Bedanani tomosha qilib o'tirarkanman, ammam bo'lgan voqeani tushuntirib berdi.
- Yuringlar, - dedi kampir o'rnidan turib. Keyin mening yelkamga qoqdi.
- Sen ham yur, shirin bola.
Hammamiz birgalashib devori xomsuvoq qilingan, pastak tokchalariga barkashlar, allaqanday arabcha kitoblar taxlab qo'yilgan nimqorong'i xonaga kirdik. Kampir indamay
chiqib ketdi. Ammam, oyim, otin xola, men - hammamiz shaparak ko'rpachaga tizi- lishib o'tirdik. Bir mahal kampir bir qo'lida kattakon chinni kosa, bir qo'lida choyshabga o'xshash oq mato ko'tarib kirdi.
- Sen bunday o'tir, shirin bola, - dedi menga imo qilib. Xonaning o'rtasiga meni o'tqazib qo'ydi. - Oyog'ingni uzatib o'tir. Yo'q, oyog'ingni ochibroq o'tir.
Kampir aytgandek qilib o'tirgan edim, u oyog'imning orasiga kosani qo'ydi. Qarasam, kosa to'la suv.
- Suvga qarab o'tir, - dedi u muloyimlik bilan.- Men duo o'qiyman, sen ko'zingga kim ko'rinsa o'shani aytasan. - Shunday dediyu ustimga choyshabni yopdi. Bir zumda hammayoqni zulmat qopladi. Kampir men tushunmaydigan allanimalarni gapira boshladi. Birpasda damim qaytib ketdi. Yuragimni vahima bosdi.
- Oyi-i-! - dedim yig'lamsirab. Kimdir yelkamga turtdi:
- Jim o'tir, oying qochib ketgani yo'q.
Ammamning zardali ovozini eshitib, damim ichimga tushib ketdi. Ko'zim endi g'ira-shira ko'ra boshladi. Biroq, kosada xira yaltirab turgan suvdan boshqa narsa ko'rinmas edi. Kampir hamon bir ohangda allanimalar der, ko'z o'ngimda xira yiltirayotgan suvdan bo'lak narsa ko'rinmas edi. Oradan ancha o'tdi. Qimirlamay o'tirganim uchun bo'ynim, oyog'im og'riy boshladi. Meni shuncha azobga qoldirgan ammamni ham, Sepkilli xolani ham yomon ko'rib ketdim. Sepkilli xola oyimning ziragini o'g'irlamaganida hozir maza qilib o'ynab yurgan bo'lardim. Shularni o'ylab o'tiraverdim, o'tiraverdim... Bir mahal qarasam, suv ichida Sepkilli xola mo'ralab turibdi. Nuqul kuladi. Hatto yuqori labi ostidagi ikkita tilla tishigacha aniq ko'rdim. Jonholatda baqirib yubordim:
- Sepkilli xola! Ana, Sepkilli xola!
Birpasda ustimdagi choyshabni olishdi. Qo'rqqanimdanmi, nafasim qaytgani uchunmi, terlab ketgandim.
- Gumoningiz to'g'ri ekan, - dedi folbin kampir oyimga emas, ammamga qarab. - Xudo xohlasa, olgan molini qaytarib beradi, eshonoyi!
- Ana, aytmadimmi! - ammam g'olibona qiyofada atrofidagilarga birma-bir qarab chiqdi. - Borib itning kunini boshiga solmasam yurgan ekanman!
O'sha kuni ammamnikida yotib qoldik. U o'zi aytganidek, ertasiga Sepkilli xolaning boshiga itning kunini soldi. Uch xotin meniyam yetaklab qo'shninikiga chiqishdi. Sepkilli xola supaga bo'yra yozib paxta savab o'tirgan ekan. Savag'ichni har urganda gup-gup etgan tovush chiqadi, chang ko'tariladi. Eshikdan kirib kelayotgan mehmonlarni ko'rib, savag'ichni ushlagancha dik etib o'rnidan turdi. Endi ko'rishmoqchi bo'lib quchog'ini yozgan edi, ammam bobillab berdi:
- Birovning moliga tish qo'ydiradigan haromxo'r bilan ko'rishmayman! Sepkilli xola qo'lidagi savag'ichni osiltirgancha talmovsirab qoldi.
- Bu... bu nima deganingiz, eshonoyi? - dedi rangi o'chib.
- Bu deganim shuki, o'g'irlagan narsangizni joyiga qo'ying! Sepkilli xolaning rangi battar o'chib ketdi.
- Nimani o'g'irlabman? - dedi ovozi qaltirab. - Ayting, nimani olibman?
- E qo'ying-e! - ammam jahl bilan qo'l siltadi.- Kelinimning ziragidan tish yasatib olib, tag'in o'zini go'llikka solib o'tiribdi. - U otin xolaga yuzlandi. - Mana, guvoh! Norasida bola bilan fol ochirdim. Aniq-taniq sizni aytdi.
- Voy o'lmasam! - Sepkilli xolaning qo'lidan tayog'i tushib ketdi. - Bu qanaqa tuhmat!
- dedi yig'i aralash. Keyin oyimga yuzlandi.
- Uyalmaysizmi, ovsin poshsha! Mana, ne niyatda o'tiribman. Agar ninangizga tekkan bo'lsam, niyatimga yetmay! - Keyingi so'zlar uning bo'g'izidan yig'i aralash otilib chiqdi.
- To'rtta bolamning o'ligini ustida o'tiray, xo'pmi!
- Voy, ovsinjon, voy gapingiz qursin! - dedi oyim ovozi titrab. - Qaytib oling gapingizni! Olgan bo'lsangiz ham mingdan-ming roziman!
- E, yana, gapiradi-ya! Boyvuchcha bo'lmay tusingni yel yesin! - Ammam shahd bilan burildi-da, nari ketdi. Darvoza oldiga borganida orqasiga qayrilib qaradi. - Yaxshisi bo'yningizga oling, bo'lmasa, qiyomatda azobini tortasiz!
Zum o'tmay ammam bilan otin xola chiqib ketishdi. Sepkilli xola hamon piqillab yig'lar, oyim supa oldida boshini xam qilgancha mung'ayib turar edi.
- Iloyo tuhmat qilgan tuhmat balosiga uchrasin!- dedi Sepkilli xola yig'lab. - Iloyo niyatiga yetmasin!
- Qo'ying, ovsinjon. - Oyimning o'zi ham yig'lab yuboray deb turardi. - Xudoyo o'sha bir poy zirak o'lsin! Ko'nglingizga olmang, jon ovsinjon!
- Tuhmat balosiga uchramasa, rozimasman! - Sepkilli xola shunday dediyu yig'lagancha uyiga kirib ketdi.
Oyim bir zum supa oldida turdi-turdi-da, birdan menga o'shqirdi:
- Nimaga serrayib turibsan? Yo'qol ko'zimdan, juvonmarg!
Yomon bo'ldi. O'sha kundan boshlab Sepkilli xola oyim bilan yuzko'rmas bo'lib ketdi. Ammo eng yomoni yana ikki oycha o'tgach, salqin tushgan kunlardan birida bo'ldi. O'sha kuni maktabdan qaytsam, oyim sandiq ustiga muk tushib o'tiribdi. Issiq kiyimlarni sandiqdan olgan shekilli, uy ichini kuya dorining hidi tutib ketgan, bumazi ko'ylaklar, choponlar, quloqchinining ipi uzilgan telpaklar yer bilan bitta bo'lib yotibdi. Yig'layverib, oyimning ko'zlari shishib ketgan. Dadam urgan bo'lsa kerak, deb qo'rqib ketdim. Sekin oldiga keldim. U bo'lsa qayrilib qaramadi. Qo'lidan ushlagan edim, oyim ilon chaqqandek qo'lini tortib oldi.
- Sen bolani yer yutsa bo'lmasmidi! - dedi g'azabdan ko'zi yonib. - Shu kuningdan ko'ra o'lib qo'ya qolsang bo'lmasmidi, yer yutkur!
Oyim hech qachon bunaqa qarg'amagani uchunmi, yig'lab yuboray dedim. Ammo shuncha yomon gapni to'satdan eshitganimga karaxt bo'lib qolgan edim.
- O'shanda nega unaqa deding, bo'yginang lahatda chirigur! - dedi u yana dag'dag'a bilan.
- Qachon? Nima dedim?
- Folbinnikida, go'rso'xta, folbinnikida! - Oyim ovozi boricha chinqirdi. - Nega Sepkilli xolamni ko'rdim, deding?
- Nima qilay? - dedim alamdan chiyillab. - Ko'zimga ko'ringanini aytdim-da!
- Mana-ku, ko'zginang teshilgur, mana-ku! - Oyim kaftidagi allanimani yerga uloqtirdi. Oltin baldoq yerga tushib jiringlab sakrab ketdi.
- To'rko'ylagimga ilinib qolgan ekan-ku! Yo'qot, ko'zimdan yo'qot! Bir begunohga tuhmat qilgandan ko'ra o'lganim yaxshimasmi! - U birdan meni quchoqlab, yuzimni yuziga bosgancha hiqillab qoldi. - Endi nima qilamiz, jon bolam!
Oyimning ko'z yoshi birpasda yuzimni jiqqa suv qilib yubordi.
- Nima qilamiz, o'g'lim! Bu sharmandalikka qandoq chidayman, o'g'iljonim! - Oyim madori qurigandek, sandiq ustiga muk tushib qoldi.
Oradan ko'p o'tmay to'y bo'ldi. Sepkilli xola oyimni to'yga aytmadi. Biroq oyim bir tog'ora qushtili pishirdi. Hech nima bo'lmagandek, to'yxonaga chiqdiyu yelib-yugurib xizmat qilib ketaverdi.
Kechqurun hovlining o'rtasida to'nka qo'yib gulxan yoqishdi. Sepkilli xolaning o'ziga o'xshab ketadigan sarg'ish yuzli Hakim akaga to'n kiygizib, salla o'ratishdi, gulxan atrofini uch marta aylantirishdi, karnay-surnay chalindi... Uy ichida ayollar, Zebi xola dutor chertgan, xotinlar tortishmachoq qilgan... Xo'ja, Toy, Vali, men - to'rtovlashib
tortishmachoq bilan ovora bo'lib turgan xotinlar orasiga sho'ng'iymizu cho'ntakni shirinlikka to'ldirib chiqamiz... Keyin to'yxonaning qorong'i burchaklarida rosa bekinmachoq o'ynadik.
O'sha kuni kech yotgan bo'lsam ham juda erta uyg'ondim. Endi tong otgan ekan. Qarasam, uyda hech kim yo'q. Demak, to'yxonaga chiqishgan.
Men ham yuzimni mushuk yuvish qildimu o'sha yoqqa chopdim. Bo'lmasa-chi, hozir kelin salom bo'ladi-da.
Xayriyat, kelin salomga kech qolmabman. Hovli betkayida Sepkilli xolaning qarindosh- urug'lari, to'yda xizmat qilganlar to'planib turishibdi. Erkaklar kam, xotinlar ko'p. Faqat oyim ko'rinmaydi. Hovli etagidagi to'nkarib qo'yilgan qozon orqasida g'o'laga minib o'tirgan Valini ko'rib, imlab chaqirdim.
Bir mahal otin xola (Sepkilli xolaning qo'li egriligidan shikoyat qilgan, biz bilan folbinnikiga borgan xuddi o'sha semiz otin xola) oq sholro'mol yopingan, atlas ko'ylagi ustidan oldiga uqa tutilgan nimcha kiygan kelinchakni yetaklab ostonaga olib chiqdi. Parda orqasidan kelinning yuzi yaxshi ko'rinmas edi. Biroq yaqinroqda turgan notanish xotinning ko'zi o'tkir ekan.
- Vuy, muncha chiroyli! - dedi qattiq shivirlab. - Bir qoshiq suv bilan yutgudek-a!
- Baxti bor ekan sariq mashakni! - dedi boshqasi unga javoban. Otin xola bir tomoq qirib oldi-da, ovozi boricha baqirdi:
- Assalomu alaykum, kelin salo-o-om!
Kelinchak ohista bosh egdi. Hovlidagilar chekka-chekkadan ma'qullab javob qilishdi:
- Baraka topsin!
- Rahmat.
- Qo'shgani bilan qo'sha qarisin.
Otin xola yana bir marta tomoq qirib, ovozini sozlab oldi-da, boyagidan ham balandroq hayqirdi:
- Assalomu alaykum, kelin salo-o-o-m! Karmonni katta ochgan
Ayamay pulni sochgan, Qorinlari qopday, Mo'ylovlari shopday Qaynotasiga salo-o-m!
Odamlar chekka-chekkadan kulib yuborishdi. Isroil mo'ylov hovli etagidagi xonadan karnayga o'xshatib o'ralgan kattakon namatni qo'ltiqlab chiqdi. Hovli o'rtasidan pishillab o'tdi-da, namatni oborib kelinning oyog'i tagiga qo'ydi. Mo'ylovini g'olibona qiyofada bir buragan edi, xotinlar qiy-chuv solib kulib yuborishdi. Isroil mo'ylov uvali-juvali bo'linglar, deb fotiha o'qidi. Otin xola yana bir tomoq qirib oldi:
- Assalomu alaykum, kelin salo-o-o-om! Tili bilan teng aylanadigan, Xizmatiga shaylanadigan,
To'ydan quruq qaytmaydigan So'zlari moyday, yuzlari oyday, Qaynonasiga salo-o-m!
Yana qahqaha ko'tarildi. Sepkilli xola qizarib-bo'zarib, odamlar orasidan o'tdi-da, kelin tomonga talpindi. Qo'lidagi bir dasta chinni kosani kelinning boshiga qo'ydi. Otin xola tag'in davom etdi.
- Assalomu alaykum, kelin salo-o-o-m! Dutorini sayratgan,
Dilimizni yayratgan,
Zebi opaga salo-o-m!
Zebi xola erkakcha yurish qilib yaqin borgan edi, ichkaridan tugun olib chiqishdi. Zebi xola tugunni olarkan, kelinning yelkasiga qoqdi.
- Baxtli bo'lgin, qizim!
Otin xola u yoq-bu yoqqa qarab oldi-da, davom etdi.
- Assalomu alaykum, kelin salo-o-om! Biri biridan shirin, biri-biridan asal qaynsingillariga salo-o-om!
Hakim akaning ukasi yo'q, uchta singlisi bor edi. Uchovlari ikkita-ikkitadan piyola ko'tarib qatorlashib borishdi. Biriga atir, biriga sochiq, eng kichkina Saidaga ro'molcha tegdi...
Otin xola kelinning ro'molini o'nglab qo'ydi-da, tag'in yangi kuch bilan hayqirdi:
- Assalomu alaykum, kelin salo-o-om! Oyog'i olti, qo'li yetti bo'lib xizmat qilgan, kelinning qo'lidan ishini oladigan, og'ziga oshini soladigan yon qo'shni-jon qo'shnilarga salo-o-o-om!
Oyim shu yerda ekanini endi payqadim. U odamlar orasidan rangi o'chibroq o'tdi-da, qandaydir, ishonchsiz qadamlar bilan kelin tomonga yura boshladi. Hatto ostona oldiga borganda bir qalqib ketgandek bo'ldi. Qo'lida hech nima yo'q edi. Biroq sekin-sekin zinadan ko'tarildi-yu, kelinning yuzidagi pardani qiya ochdi. Hovlidagi xotinlar pichir- pichirga tushib qolishdi.
- Nima qilyaptilar?
- Voy, o'lmasam!
Otin xolaning ham g'ashi keldi shekilli, dashnom berdi:
- Nomahramlar bor-a, poshsha!
- To'xtang, - dedi oyim negadir ovozi titrab. Shosha-pisha kelinning qulog'idagi ziraklarni yecha boshladi.
- Ushlang buni! - dedi sirg'alarni kelinning qo'liga tutqazib. Keyin o'zining nimchasiga qo'l soldiyu kattakon oltin oybaldog'ini chiqardi. Qo'llari titragancha ikkalasini kelinning ikki qulog'iga taqdi.
- Niyat qilgandim, - dedi oyim otin xolaga qarab.- Shuni niyat qilib qo'yuvdim. - Shunday dediyu sekin egilib, kelinning peshonasidan o'pdi.
- Iloyo qo'sha qaringlar!
Oybaldoq shol ro'mol tagidan ham yaraqlab ko'rinib turar, kelinning husniga husn qo'shib yuborgandek edi. Chekka-chekkadagi xotinlarning hayratli xitobi eshitildi:
- Vuy-y-y-y!
- Asl tillamikan?
- Nima, qalbakisini qilib esini yebdimi?
- Mana bundoq qo'shnilar bo'ladi jahonda!
Bir zum gangib qolgan otin xola ovozi boricha hayqirdi:
- Qilichdek o'g'illarni o'stirgan, to'yda yelib-yugurgan, oy desa, oydek, Xotam Toydek poshsha opasiga salo-o-m!
Oyim odamlar orasidan turtinib o'tdi-da, chekkaga chiqdi. Shundagina kelin tomonga o'girilib, mamnun jilmaydi... Uning ko'zida yosh bor edi.

#00FF00 O'RIS BOLANING OYISI

 Shanba kuni mashinani darvoza oldiga olib chiqishim bilan motor o'chib qoldi. Generator tok beryapti, benzin nasosi ishlayapti. Tavakkal qilib karbyuratorni kavlashtirishga tushdim. Ochishga ochdimu bemorning qornini yorib qo'yib, u yog'iga nima qilishini bilmagan no'noq jarrohdek dovdirab qoldim. Mushtdek apparat ichida shuncha murvat borligini bilmagan ekanman. Hammasini qandoq bo'lsa shundoqligicha joy-joyiga qo'yib chiqqan edim, yana allaqancha vintlar, gaykalar ortib qoldi. Nima qilishimni bilmay tajang bo'lib tursam, orqada yuk mashinasining voshillab tormoz bergani eshitildi. Kabina eshigi taraqlab ochildi. Qarasam, o'zimning bolalikdan birga o'sgan o'ris o'rtog'im Vali tushib kelyapti (Asli oti Valentin ekanini keyin bilganman.) Mahallada shu bolaning oldiga tushadigan shofyor yo'q. O'zi ham mushtdek boshidan temir-tersakka qiziqadi.
- Bormisan! - dedim quvonib. - Kasal tuzalaman desa, tabib o'z oyog'i bilan keladi- da.
U shoshilmasdan oldimga keldi.
- Nima bo'ldi? - dedi motorga mo'ralab.
- Buni ko'rmaysanmi, - deb qo'limdagi murvatlarni ko'rsatdim. - Olmadek narsaga shuncha lash-lushni erinmasdan joylashganiga qara! Injenerlar ham ovsar ekan!
U operatsiya bo'lgan karbyuratorga qaradi-da, hushtak chalib yubordi.
- Injenerlar ahmoqmas, sen ahmoqsan! - dedi jingalak sochlarini silkitib. - Ertadan boshlab men ham kitob yozib tashlasam nima bo'ladi? Aqling yetmagan ishga aralashib nima qilasan?
G'aribona qiyofada iljayib turgan bo'lsam kerak, u kulib yubordi. Paralon kurtkasini yechib, mashina tomiga tashladi-da, buyurdi:
- Otvertkangni ol! Biroq ishga kirishmadi.
- Aytmoqchi, mamashkani olib keluvdim, - dedi ZIL tomonga imo qilib. - Sizlar gaplashib turgunlaringcha buyog'ini amallab ko'raman.
Boyadan beri e'tibor bermagan ekanman. Yuk mashinasining kabinasida o'tirgan Zebi xolani endi ko'rdim. Ikkovlashib mashina oldiga bordik. Vali zinaga sakrab chiqib kabina eshigini ochdi. Boshiga qalin ro'mol o'ragan, qora baxmal nimcha kiygan oyisini ko'targudek bo'lib zinadan tushirdi. Qarasam, Zebi xola mushtdekkina bo'lib qolibdi. Oyimning ma'rakalarida kelganida o'z tashvishim bilan bo'lib, razm solmagan ekanman, endi payqadim. Avvalgi alp qomatli, yurganida yer gursillaydigan Zebi xolaning yarmi ham qolmabdi. Ro'moli ostidan chiqib turgan sochlari qordek oqarib ketibdi. Qop-qora yuzi yanayam qorayib, ko'kimtir tusga kirgandek.
- Poshsha singlimdan qolgan yodgorim! - dedi u meni bag'riga bosarkan, bo'g'iq ovozda. Ozg'in qo'li bilan yelkamga qoqib, og'ir-og'ir harsillab nafas oldi.- O'zimning shirin o'g'limdan o'rgilay, yaxshi o'tiribsanmi?
Bolalikdan qulog'iga rayhon taqib yurishiga ko'nikib qolganim uchunmi, hozir ham undan rayhon isi anqib ketgandek bo'ldi.
- Yuring, - dedim uyga boshlab. - Birpas dam oling.
- Yo'q, u yoqdamas, singlimning uyida o'tiraman.- Zebi xola og'ir-og'ir qadam bosgancha, oyimning xonasiga qarab yurdi. - Singlimning joyida birpas o'tiray, - dediyu doim oyim o'tiradigan joyga, deraza tagiga cho'kdi. Bo'g'iq ovozi titrab uzoq tilovat qildi.
- Dunyo shunaqa ekan, jon bolam, - dedi o'ychan ovozda. - Hamma bir-bir ketaverarkan...
- O'zingiz bardammisiz, xola? - dedim so'lg'in yuziga, titrab turgan qop-qora qo'llariga qarab. - Nevaralar katta bo'lib qoldimi!
- Xudoga shukur, bolaginam o'zidan ko'paydi. Olti nevaraning duosini qilib o'tiribman. Valijonim bitta bo'lsa ham o'ntaga tatiydigan chiqdi. - Zebi xola shoshilmasdan choy ho'plarkan, devordagi mixga ilig'lik duxoba g'ilofli dutorga qarab-qarab qo'ydi. Oyim dutorni juda avaylar, adangdan qolgan yodgorlik, deb doim ko'z o'ngida saqlardi. Shu
ondayoq bolalikdagi xotiralar, Zebi xolaning dutor chalganlari esimga tushdiyu sekin so'radim:
- Hali ham chalib turasizmi? Zebi xola ma'yus jilmaydi.
- Dutor chalish qatta, bolam. Qo'l o'lgur titraydi.- U bir zum jimib qoldi-da, o'ychan davom etdi.- Qaysi kuni tush ko'rsam, poshsha singlim bilan bir joyda o'tiribmiz. Nuqul dutor chalayotgan emishman.- U shikasta kuldi. - Odamzod shunaqa ekan,- dedi xo'rsinib. - Bola-chaqam derkan, yelarkan-yugurarkan, endi og'zi oshga yetganda yiqilarkan.- U titroq qo'llari bilan tizzasining ko'zini siladi. - Sal sovuq tursa, oyog'im shishib ketadi. Valijon maxsi oberaman, o'zingiz kiyib ko'rib tanlaysiz, deb qo'ymadi. Ketayotgan joyimda birrov singlimnikiga kirib chiqay, dedim.
Yana choy quyib uzatgan edim, Zebi xola bosh chayqadi.
- Mayli, bolam, men bora qolay endi.
Ikkovlashib tashqariga chiqqanimizda Vali mening mashinamda o'tirar, motorni gurillatib sinab ko'rar edi.
- Bo'ldi, - dedi o'tirgan joyida derazadan boshini chiqarib. - Ikkinchi bunaqa ustachilik qilsang, o'zingdan ko'r.
Ikkovlashib Zebi xolani kabinaga chiqardik. Vali narigi eshikdan kirdi-yu, mashinasini gurillatgancha haydab ketdi. ZIL muyulishda ko'zdan g'oyib bo'lishi bilan g'ira-shira tong
pallasida ko'rgan tushdek xotiralar yopirilib keldi.
* * *
Zebi xoladan hayiqmaydigan bola yo'q edi. Erkaklardek barvasta gavdali, qop-qora bu xotinning yo'g'on ovozi ham, uzun qirra burni, ketmonni yelkasiga tashlagancha etik kiyib g'oz yurishi ham boshqa ayollarga o'xshamas, hatto qoramtir siyrak mo'ylovigacha bor edi. U qachon qarasa qulog'iga rayhon taqib yurar, Darhon arig'i bo'yidagi hovlisida yoz bo'yi rayhonlar barq urib yotardi. Uni birinchi marta ko'rganimdayoq qo'rqib qolganman. O'shanda juda kichkina bo'lsam kerak. Oyimga ergashib Zebi xolanikiga bordim. Nimagaligi esimda yo'g'u xarxasha qilaverdim. Oyim u deb ko'rdi, bu deb ko'rdi, bo'lmadi. Shunda Zebi xolaning jahli chiqib ketdi.
- Jim bo'lasanmi yo hozir ishtonimga qamab qo'yaymi! - dedi do'rillab. Uning vajohati shu qadar qo'rqgulik ediki, ovozim o'chdi-qoldi.
...Zebi xola sap-sariq jingalak sochli, ko'k ko'z o'ris bolasini - Valini jonidan yaxshi ko'rardi. Qaysi to'yga borsa, ko'ylagining yengiga popukqand, monpasi, jiyda solib kelardi. Uning yengi shunchali barakali ediki, Valining do'ppisi birpasda shirinlikka to'lib chiqardi. Vali qizg'anchiq emas, oyisi olib kelganlarni hamma bilan baham ko'radi... Biroq, bironta bola Valini chertsa bormi, oyisidan baloga qoladi. Zebi xola o'sha zahoti aybdor bolaning onasini yumma talaydi. Sen echkiga o'xshab har yili bolalaysan, meniki atigi bitta! - deydi shang'illab. - Qani, yana bir marta qo'l tegizib ko'rsin-chi, qo'lini sindirib o'choqqa tiqaman!
Zebi xola bolasini bunchalik avaylagancha bor edi. Dadamning aytishiga qaraganda, urush bo'layotgan joydan keltirilgan bolalardan bittasini berasanlar, deb Zebi xola ham boribdi. Ammo o'sha idoradagilar ko'nishmabdi. Siz so'qqaboshsiz, topish-tutishingiz- ning mazasi yo'q, deyishibdi. Shunda Zebi xola kursini mushtlab chunonam to'polon ko'taribdiki, noiloj mana shu Valini xatlab berishibdi.
Zebi xola so'qqabosh bo'lsayam, Valini kamsitmagan. Qo'y so'yib, yurtga osh berib, to'yini ham qilib bergan.
Vali ham birinchi sinfda men bilan o'qir, hisobdan yaxshi edi-yu, ona tilidan qiynalardi.
Q bilan G'ni aytishga hech tili kelishmasdi. Risolat opa degan chiroyli o'qituvchi opamiz buni bilgani uchun Valini ko'p ham qiynamasdi. U doim deraza oldidagi partada o'tirardi.
Bir kuni maktabga komissiya kelib qoldi. Bir emas, to'rt kishi orqa partaga borib o'tirishdi. O'qituvchi opamiz dars o'tyapti-yu, hayajondan ovozi titraydi. Sinf jimjit. Shu payt deraza sharaqlab ochildi-da, Zebi xolaning yo'g'on ovozi eshitildi.
- Vali, ma, non!
Hammamiz o'sha tomonga qaradik, Valining sariq yuzi olovdek yonib ketdi. Nima deyishini bilmay nuqul keting, deb imlaydi. Zebi xola bo'lsa derazadan ikkita arpa non uzatib turibdi.
- Olsang-chi, qo'lim kuyib ketdi! - dedi u zarda bilan. Sinfxonani birpasda issiq non hidi tutib ketdi.
Risolat opamiz bir zum esankirab turdi-da, tashqariga yugurdi.
- Nima qilyapsiz, xola? - dedi yig'lagudek bo'lib.- Maktab-ku bu!
- Maktabligini o'zim ham bilaman! Machitga kelganim yo'q! - Zebi xola ovozini baralla qo'yib do'rilladi. - Bolam ertalab choy ichmasdan chiqib ketuvdi. Och o'tirsinmi endi? Risolat opamiz yalinishga tushdi:
- Jon xola, komissiya bor.
- Nima, kamissiyang non yemaydimi! Bolam bir kun kech olim bo'lsa bo'lar. Kamissiya keldi, deb tishining kirini so'rib o'tirsinmi?
Boyadan beri suv quygandek jimjit bo'lib turgan sinfxonada to'satdan qahqaha portladi.
- Ana, kamissiyangning o'ziyam kulyapti-ku! - Zebi xola derazadan boshini suqdi. - Ma, bolam, yeb ol, uyalma!
...Bir kuni jo'raboshimiz sigirini qaytarmagani uchun Valini urib burnini qonatdi. Ertasiga qiziq bo'ldi. Tol soyasida dam olib o'tirsak, maydoncha chetida Zebi xola ko'rindi. Toy jo'raboshining yelkasiga turtdi.
- O'lding! Zebi xola kelyapti, qoch!
Jo'raboshining ko'zi olayib ketdi. Qaddini rostladi-yu, keyin qo'l siltab shineliga yonboshladi.
- Qatta uradi! O'zi zo'rg'a kelyapti-ku.
Qarasak, Zebi xola chindan ham zo'rg'a-zo'rg'a kelyapti. Qo'lidagi tayoqqa suyanib ikki qadam yuradi-da, to'xtaydi. Oqsoqlanib qadam bosadi.
- Yiqilib oyog'i singanga o'xshaydi, - dedi jo'raboshimiz.
Zebi xola inqillab-sinqillab yaqin keldi. Ammo besh qadamcha qolganda birdan cho'loqligi tuzalib qoldi. Tayoqni baland ko'targanicha ikki hatlab jo'raboshining tepasiga keldi. Tayoqning qarsillashi bilan jo'raboshining dodlashi baravar eshitildi.
- Mana urish! - dedi Zebi xola do'rillab. - Urish mana bunaqa bo'ladi. - U jo'raboshining gardaniga tag'in tushirdi. - O'zidan kichkinaning burnini qonatish mana bunaqa bo'ladi!
Jo'raboshi jonholatda dumalar, ammo qocholmasdi.
- Oyi! Urmang, oyi! - Vali oyisining qo'lidagi tayoqqa yopishdi.
- Tavba qildim! - Jo'raboshi tipirchilab, kafti bilan boshini pana qildi. - Jon xola, o'lay agar, ikkinchi qilmayman!
- Oyi! - Vali Zebi xolani quchoqlab oldi. - Kerakmas! Zebi xola tayoqni uloqtirdi.
- Nima, meni bolam malaymi senga?! - dedi dag'dag'a bilan. - Sening molingni boqsin, deb katta qilib qo'yibmanmi bolani?!
...O'sha voqeadan keyin jo'raboshimiz ancha yuvosh tortib qoldi. Uchinchimi, to'rtinchi kuni mog'or bosgan kattakon qovoq ko'tarib keldi. Tol soyasida o'tirib qovoqni ikki
pallaga ayirdi-da, qirg'ich bilan tozalashga tushdi. Keyin pallalarning qirrasini arraning tishiga o'xshatib jimjimador qilib qirqib chiqdi. Ikki pallani bir-biriga yopgan edi, orasi kovak koptokka aylandi qoldi.
- Nima qilmoqchisan? - dedi Toy burnini tortib.
- Burningga osib qo'yaman! - dedi to'ng'illab jo'raboshi. - Artib ovora bo'lib yurmaysan. - Keyin qovoqni bir chekkaga qo'ydi-da, Toyga buyurdi. - Qorong'i tushganda shu yerga kelasan. Sen ham, - dedi menga imo qilib. - Xo'ja bari bir kelolmaydi. Dadasi chiqarmaydi.
- Nimaga o'zi? - dedim tushunmay.
- Tomosha ko'rsataman.
- Vali-chi, Vali ham keladimi? - dedim nariroqda tol yog'ochidan hushtak yasayotgan Valiga imo qilib.
- Yo'q, - Jo'raboshi keskin bosh chayqadi. - U ham oyisidan qo'rqadi. Es-es, kim kelmasa pes!
Kechki ovqatdan keyin bekinmachoq o'ynayotgan akalarimning ko'zini shamg'alat qilib maydonchaga chiqdim. Qorong'ida, tol tagida Toy bilan jo'raboshi turibdi. Jo'raboshining qo'lida boyagi qovoq. Faqat odamning boshiga o'xshatib og'iz-burun teshib qo'yibdi. Negadir hammayoqni lampamoy hidi tutib ketgan...
- Laychang nimaga keldi? - deb to'ng'illadi jo'raboshi. Qarasam, gurji kuchugim oyog'im tagida dumini likillatib turibdi.
- O'zidan so'ra! - dedim men ham to'ng'illab. Jo'raboshi yerdan kesak olib otgan edi, it angillab qochdi.
- Nega urasan?
- Xalaqit beradi! - dedi jo'raboshi zarda bilan.- Yur, bo'lmasa kech qolamiz.
Toy ikkalamiz beixtiyor unga ergashdik. Qatorlashib Darhon arig'ining bo'yiga bordik. Ariq shu yerdan burilib oqar, nariroqda shox-shabbalar ustiga tuproq tashlab yasalgan ko'prik bor edi. Jo'raboshi Toy ikkalamizni majnuntollar quyuq o'sgan qorong'i sohilga olib tushdi. Negadir yuragimni qo'rquv bosdi.
- Nima qilamiz o'zi? - dedim ovozimni balandlatib.
- O'chir! - Jo'raboshi kerosin hidi anqib turgan mushtini burnimga tiradi. - G'ing desang, suvga otvoraman.
Shu payt uzoqdan allakimning qadam tovushi eshitildi.
- Kelyapti! - dedi jo'raboshi pichirlab. Shosha-pisha qovoq pallasini ochdi. Kerosin hidi qayerdan kelayotganini endi bildim: qovoqning ichi to'la lampamoyga botirilgan latta ekan. Jo'raboshi yonidan gugurt olib chaqqan edi, lop etib olov ko'tarildi. U chaqqonlik bilan ikkinchi pallani yopdi-da, qovoqni suvga qo'yib yubordi. Suv yuzasida og'iz- burnidan olov chiqarayotgan kalla qalqib-qalqib suzib ketdi. Jo'raboshining niyatini endi tushundim. Boyagi qadam tovushlari Zebi xolaniki ekanini ham endi bildim. Qorong'i bo'lsa-da, katta-katta qadam tashlashidan, yelkasidagi ketmonidan tanidim. Hushimni yig'ib olgunimcha u tuproq ko'prik ustiga kelib qoldi. Suv yuzida qalqib kelayotgan olovli kallani ko'rdiyu taqqa to'xtadi.
- Voy, voy o'lmasam! - dedi-da, ko'prik ustiga tappa o'tirib qoldi. - Bis-bis-bismillo...
- dedi duduqlanib. Hatto tovushi ham ingichkalashib ketgandek bo'ldi. Keyin gandiraklab o'rnidan turdi-da, ovozi boricha qichqirdi. - Dod, voy-dod! O'rnimdan otilib turdim.
- Qo'rqmang, xola! - dedim baqirib. Ammo jo'raboshi bilagimdan mahkam tutib, kerosin hidi anqib turgan kafti bilan og'zimni to'sdi. Ko'nglim aynib ketdi.
- Qo'yvor, eshak! - dedim bo'g'ilib. - Baribir aytib beraman!
- Aytib ko'r-chi! - Jo'raboshi yana mushtini do'laytirdi. - Jig'ingni ezib qo'yaman!
Boyadan beri angrayib turgan Toy jahl bilan qo'l siltadi-da, indamay nari ketdi. Ertasiga choy ustida oyim vahimali xabarni dadamga aytib berdi:
- Zebi opa sho'rlik bir holatda yotibdi. Ajina ko'rdim, deydi. Og'zidan olov sochib bechoraga daf qilganmish. Yo ko'ziga ko'ringanmi...
Dadam jerkib berdi:
- Ajinaga balo bormi? Bitta-yarimta xudobexabar qo'rqitgandir-da.
- Bechoraga shu ko'rgilik ham bor ekan, - dedi oyim iztirob bilan. - O'zining g'ami yetmasmidi...
Hammasiga men aybdordek sekin boshimni ichimga tortdimu mum tishlab o'tiraverdim. Zebi xolaning nima g'ami borligini bir haftadan keyin tushundim. O'sha kuni Hoji buvining chorbog'ida sumalak bo'ldi. Qiyg'os gullagan o'rik tagiga sholcha yozilgan, hamma topganini olib chiqqan, xotinlar bir-biriga gap bermay chuvillashar, biz bolalar ham sumalak yalashdan benasib qolmaslik uchun atrofda o'ralashar edik. O'shanda Vali bilan yangi o'yin topib olgandik. Baquvvatroq simni Ch raqamga o'xshatib buklaymiz- da, eski bochkadan chiqqan temir halqaga tirab g'ildiratamiz. Qancha tez yugursak, g'ildirak shuncha qattiq jaranglaydi. Agar ovozini pasaytirmoqchi bo'lsak, buning ham yo'li bor: g'ildirakni suvga botirib olsak, ovozi chiqmaydi. Maza! Bir mahal Zebi xolaning oldida o'tirgan oyim imlab chaqirib qoldi.
- O'rtog'ing bilan borgin-da, - dedi sekin, - adangning hujrasidagi dutorni obke. Ikkilanib qoldim. Dutorga hech kim qo'l tegizolmas, dadam uni doim hujrasida saqlar, ba'zan kechqurunlari Dilxiroj, To'rg'ay, Qari navo, yana allaqanday kuylarni chalib o'tirishni yaxshi ko'rardi. Oyimning aytishicha, dadam dutorni yoshligida eng zo'r ustaga buyurtirib yasatgan ekan.
- Bilib qolsalar urishadilar-ku, - dedim oyog'im tortmay.
- Bilmaydi! - Zebi xola qo'l siltab do'rilladi. - Nima, yeb qo'yarmidim.
- Ketdik! - dedim Valiga.
Ikkalamiz g'ildiraklarni jaranglatgancha yugurib ketdik.
- Ehtiyot bo'l, sindirib qo'yma! - deb baqirdi oyim ketimizdan.
...Zebi xola g'ilofni ochgan zahoti dutor sadaflari yaraqlab ketdi. U dutorni cherta boshlashi bilanoq, boyadan beri chuvir-chuvir qilayotgan xotinlar jimib qolishdi. Qiziq, o'zim ham o'rikka suyangancha bir qo'limda sim, bir qo'limda g'ildirak bilan qotib qoldim. Dutor dadamning qo'lida qandaydir sho'x, baland ovozda jaranglar edi. Hozir Zebi xola chertganda esa ingrab yuborgandek bo'ldi. Go'yo dutorni Zebi xola chalmas, torlarning o'zi nola qilar edi. Ayollar har xil alpozda sehrlangandek qotib qolishgan, bahor chechaklari barq urgan daraxtzor orasida, oqish-pushti o'rik gullari qanotida, Hoji buvining qizg'aldoqlar lovullagan pastak tomi ustidan nurdek mayin kuy taralardi. Zebi xola bir-ikki tomoq qirib oldi-da, qo'shiq boshladi. Uning erkaklarnikiga o'xshash do'rillagan ovozi ashula aytganida shu qadar yoqimli bo'lib ketganiga hayron qoldim. Yo'q, uning tovushi mayinlashgani yo'q. Ammo u shunchalik bosiq, shunchalik o'rtanib kuylardiki, badanim jimirlab ketdi. Yor yurgan ko'chalarni supuray sochim bilan, Changi chiqsa suv sepay, ko'zdagi yoshim bilan...
Mayin shamol esar, o'rik gullari unsiz to'kilar, daraxtzor ostida maysalar ohista tebranar, ammo butun tabiat bir zum unsiz bo'lib qolgan, hamma-hammasi faqat mana shu dutor sadolariyu mana shu qo'shiqni tinglash uchun tinchib qolgandek edi. O'sha manzarani o'ylasam, xayolimga hadeb bir gap keladi.
Keyin, katta bo'lganimdan keyin ham muhabbat haqida, vafo haqida ko'p qo'shiqlar eshitdim. Biroq, ayol sadoqati to'g'risida bundan yaxshi ashula eshitganim yo'q... Zebi xola endi ko'zlarini yarim yumgancha boshqa qo'shiq aytardi.
Jon bolam, jonim bolam, qaylardasan, bergil xabar, G'amda boshim, ko'zda yoshim, ichganim bo'ldi zahar. Za'farondek sarg'ayurman hasratingda qon yutib, Ko'zlarimning nuri ketdi yo'llaringga ko'z tutib.
Hammamiz qo'rqadigan, ko'rganda hammamiz qochadigan Zebi xola shumi? O'sha qo'pol, o'sha jahldor Zebi xolami shu? Valining oyisida shuncha dard bormidi? Shuncha alami bor ekanmi? Nimaga biz bilmagan ekanmiz?
Zebi xolaning yumuq ko'zlaridan ikki tomchi yosh silqib chiqdiyu qirra burnining chetida to'xtab qoldi. Dutorni yonboshiga qo'ydi-da, keng yengining uchi bilan ko'zini artdi. Hamma jimib qolgan, hech kim birinchi bo'lib gapirishga jur'at etolmas edi.
- Hech bo'lmasa, Kimsanim kelgandayam mayli edi, - dedi u xo'rsinib.
- Qo'ying, opajon, - dedi oyim sekin. - Unaqa demang, Xudoga shukur, mana bor-ku.
- Oyim nariroqda g'ildirak ushlab mo'ltirab turgan Valiga imo qildi. - Nasib etsa, to'ylar qilasiz, qo'sha-qo'sha nevaralar ko'rasiz.
Zebi xola yalt etib Valiga qaradi. Ko'zida yosh bilan jilmaydi.
- Sumalak yedingmi, o'g'lim? Qorning ochib qolgandir?
- Yedim, - dedi Vali sekin. U ham oyisining yig'laganini ko'rib o'pkasi to'lib turardi.
- Bo'lmasa, o'ynay qolinglar.
Birpasdan keyin Zebi xola bizni yana chaqirdi.
- Oborib qo'ya qol joyiga, - dedi dutorni g'ilofga solib. - Dadangdan baloga qolib yurmay tag'in.
Bir qo'limda dutor, bir qo'lim bilan g'ildirak g'ildiratgancha yo'lga tushdim. Vali ham g'ildiragini aylantirib yonma-yon borar, ammo endi avvalgidek yugurmas edik. Qulog'imda hamon Zebi xolaning qo'shig'i yangrab turar, go'yo g'ildiraklar ham g'ildirak emas, dutorning ikki tori edi. Ana, ikkovi bir-biriga jo'r bo'lib jaranglayapti. Zebi xola bo'lsa hamon qo'shiq aytyapti:
Jon bolam, jonim bolam, qaylardasan, bergil xabar...
Chetini o't bosgan ariqchadan o'tayotganda g'ildiragim sakrab ketdi. Bir hatlab oldinga talpingan edim, o'tga sirg'anib yiqilib tushdim. Dutor yerga urildi... qars etdi. Tamom! Kuy ham, qo'shiq ham tindi-qoldi.
- Sindi! - dedim ovozim titrab. Vali yugurib tepamga keldi:
- Voy-y-y! Endi dadang o'ldiradi!
Ikkalamiz qo'limiz titragancha g'ilof bog'ichini yechdik. Qarasam, dutorning ip tortadigan qulog'i sinib tushibdi.
- Endi nima qilamiz? - dedi Vali ko'm-ko'k ko'zlarini jovdiratib. Yig'lamoqdan beri bo'lib, yelkamni qisdim.
- Yur! - Vali qo'limdan tutib uyiga boshladi. Ikkalamiz ularning hovlisiga kirdik. Hovli etagidagi bostirmada eski quti bor ekan. Vali qutini titkilab zanglab ketgan temir topdi.
- Mana! - dedi tantana bilan. - Endi hech ham sinmaydi!
Dutorning singan qulog'i o'rniga temir tiqdikda, imi-jimida g'ilofga solib joyiga ilib qo'ydik.
Kechqurun oyimga nima bo'lganini aytib bergandim, rangi o'chib ketdi. Lekin nima qilishni oyim ham bilmasdi.
O'sha kuni emas-ku, uch kundan keyin sir ochildi. Dadam hujradan turib jahl bilan qichqirib qoldi:
- Dutorga kim tegdi?
Zum o'tmay dutorni ko'tarib chiqdi.
- Garangmisanlar? Qaysi biring sindirding? Bu nima qiliq? - dedi Vali tuzatgan dutorni ko'rsatib.
Oyim aybdor qiyofada o'tirar, akalarim hayron bo'lib bir-biriga qarashar edi. Hozir katta janjal bo'lishini sezib qo'rqib ketdim.
- Tiling bormi?! - dadam battar tutaqib ketdi.
- Zebi opa chaluvdi, - dedi oyim sekin. - Sumalakka chiqqanimizda... bir chalib beray, devdi...
Qiziq, dadam birdan hovuridan tushdi.
- Mayli, - dedi ovozi pasayib. - Zebi chalsa mayli. - U hujraga kirib ketdi-da, anchadan keyin bir bo'lak yog'och ko'tarib chiqdi. Dandon sopli pichog'i bilan yog'ochni kesa boshladi. - Dutorning qulog'ini tutdan qilmasa sinaveradi, - dedi sekin. Yog'ochning uyoq-buyog'ini o'yar ekan, uh tortdi. - Qarab turib Xudoning ishlariga ham qoyil qolmayman. Ota-boladan bir oyda qoraxat kelsa-ya!
- Shuni ayting, - dedi oyim jonlanib. - Tag'in ham odamzod chidarkan. Ham eridan, ham yakka-yolg'iz o'g'lidan judo bo'lib o'tiribdi boyoqish. - U bir zum o'ylanib turdi-da, qo'shib qo'ydi. - Bechora, Valisiga juda suyanib qolgan. Ishqilib, orzu-havasini shundan ko'rsin...
* * *
Valentin tuzatib ketgan mashinani haydab borarkanman, beixtiyor Zebi xolaning ko'chasiga burildim. Ana, Valentinning uchastkasi. Shifer tomli uy oldida ZIL turibdi. Kabina zinasida katta-kichik uch bola oyog'ini likillatib o'tiribdi. Biri do'ppi kiygan, biri shapkasini bostirib olgan... Mashinani sekin haydab o'tib borarkanman, ichkaridan dutor sadolari eshitilgandek bo'ldi. Kim bilsin, ehtimol menga shunday tuyulgandir?
