[IMG]
men.png
Ular yozuvga tikilib turgan rohibga qarashdi.
- Bu so'z sizga biror narsani anglatadimi? - so'radi Torn.
- Cherveteri, - javob berdi rohib. - Menimcha, bu Cherveteri.
- Nima u? - so'radi Jennings.
- Eski qabriston. Etrussklarniki. Di Santanjelo qabristoni.
Ruhoniyning tanasi yana qaltiradi, u nimadir demoqchi bo'lib ingradi, ammo jim bo'lib qoldi.
Torn bilan Jennings rohibga tikilishdi, ammo u boshini chayqadi va ijirg'anib dedi:
- Cherveteri xarobaga aylangan joy. Techalkning maqbarasi qoldiqlari.
- Techalkning? - so'radi Jennings.
- Etrussklarning iblis ma'budi. Ular shaytonparast bo'lishgan. U ko'milgan joy ular uchun muqaddas sanaladi.
- U nima uchun bu so'zni yozdi? - so'radi Torn.
- Bilmadim.
- Qabriston qaerda? - so'radi Jennings.
- U yerda qabrlar va... yovvoyi itlardan boshqa hech narsa yo'q, senor.
- U qaerda? - toqatsizlik bilan so'radi Jennings.
- Haydovchingiz bilishi kerak. Rimdan ellik chaqirim shimolda.

Rimda boshlangan shamol shahar tashqarisiga o'tgan, kuchli yomg'ir mashinaning tez yurishiga xalal berar, ular shossedan tor va loy ko'chaga burilishgach, ularning yurishi yanada qiyinlashgandi. Bir marta mashinaning orqa g'ildiragi chuqurga tushib tiqilib qoldi, ular mashinani surib chiqarishlariga to'yori keldi. Tong otib kelayotgandi. Nihoyat ular manzilga yetib kelishdi. Ularning oldida temir panjara namoyon bo'ldi, panjara ortida esa qabrlar ko'zga tashlanardi. Jennings mashina yukxonasini ochib fotoapparatini topdi va unga yangi tasma qo'ydi. Uning nigohi yukxonaning bir burchagida qalashib yotgan moy yuqi lattalar orasidagi temir lomga tushdi. Jennings uni kamariga qistirgancha panjara bo'ylab keta boshladi. Yer quruq edi, Jennings sovuqdan qaltiragan ko'yi qabriston darvozasini izlardi. Ammo darvozani topolmadi. Fotoapparatini yana bir marta tekshirib olgach, u daraxtga osilib panjara ustiga chiqdi. Muvozanatini yo'qotganicha, qabriston ichiga ag'anadi. Jennings o'rnidan turib, ichkariga yo'l oldi. Osmon yorishib ketgan, u endi atrofdagi qabrlar va haykallarning siniq parchalarini bemalol ko'rayotgandi.
Ayozga qaramasdan, Jennings terlab ketganini sezdi. U asabiy holatda yon atrofga alanglaganicha yo'lida davom etardi. Jennings xuddi birov o'zini kuzatib turgandek his qilardi. Haykallar uni kuzatayotgandek tuyulardi. Jennings o'zini bosib olish uchun to'xtadi va yuqoriga qaradi. Uning ro'parasida Jenningsga vajohatli ko'zlarini tikkan ulkan haykal turardi. Jenningsning nafasi ichiga tushib ketdi, haykalning irg'ib chiqqan ko'zlari go'yoki uning bu yerdan tezda jo'nab ketishini talab qilayotgandek edi. Tosh qiyofaning uzun sochlari peshonasiga tushgan, burni go'shtdor, katta og'zi g'azab bilan ochilib turardi. Jennings o'zidagi qo'rquvni yengdi va haykalni uch marta suratga tushirdi...

Torn ko'zlarini ochdi va Jenningsning yo'qligini ko'rdi. U mashinadan tushdi va qabriston tomon qaradi, haykallarning siniqlarini quyoshning ilk nurlari yoritayotgandi.
- Jennings?!
Unga hech qanday javob bo'lmadi. Torn panjara yoniga yaqinlashib yana ovoz berdi. Uzoqdan qandaydir ovoz keldi. Torn katta qiyinchilik bilan panjaradan oshib o'tdi.
- Jennings?..
Atrof jimjit bo'lib qoldi. Torn haykallar oralab Jenningsni izlay boshladi. U asta-sekin qadam tashlardi. Uning oyoqlari botib qolayotgandi. Torn ulkan haykallar orasida o'zini g'alati seza boshladi. Qabriston sukunati uni ezardi. Butun atrof jonsizdek edi. Torn ilgari ham mana shunday hisni boshidan kechirgandi. O'shanda u Pirfordda bir juft ko'z uning uyini kuzatayotganini ko'rgandi. Torn hozir ham o'zini kimdir kuzatayotganini sezib yurishdan to'xtadi. Jeremi qotib qoldi. Uzoqdan, butalar orasidan qandaydir shovqin eshitildi. Qadam tovushlari tobora yaqinlasha boshladi. Torn qochishga tutindi, ammo oyoqlari o'ziga bo'ysunmasdi. U ko'zlarini dahshatdan katta ochganicha joyidan qimirlamasdi.

- Torn!
Bu Jennings edi. U qo'lida temir lomni tutganicha butalarni yorib o'tib Tornning yoniga yaqinlashdi.
- Topdim! - dedi u. - Topdim!
- Nimani topding?
- Ketdik! Yur men bilan!
Ular oldinga tashlanishdi. Jennings qabrlar ustidan chaqqonlik bilan sakrab o'tar, Torn undan ortda qolmaslikka urinardi.
- Mana! Buyoqqa qara! Bu o'sha! - qichqirdi Jennings va yonma-yon qazilgan ikkita qabr oldida to'xtadi. Ular boshqa qabrlarga nisbatan yangi bo'lib, qabrlardan biri odatiy kattalikda, ikkinchisi esa kichkina edi. Qabrtoshlarida marhumlarning ism-sharifi va yillar yozilgandi.
- Kunini ko'ryapsizmi? - hayajon bilan so'radi Jennings. - Oltinchi iyun. O l t i n ch i i yu n! To'rt yil oldin. Ona va bola...
Torn qabrlar oldiga sekingina keldi.
- Bular qabristondagi eng yangi qabrlar, - dedi Jennings. - Qolganlari shunchalik eskiki, ulardagi yozuvlar ham o'chib ketgan.
Torn indamadi. U cho'kkalab olib, yozuvlarni o'qish maqsadida qabrtoshlaridagi loyni tozalardi.
- ...Mariya Avedichi Santoyya... Go'dak Santoyya... In Morte et in. Nate Amplexa rantur Generationes.
- Bu nima degani?
- Lotincha.
- Nima deb yozilibdi?
- ...O'lim... va tug'ilishda... avlodlar birlashadilar.

- Buni qara-ya!
Jennings Tornning yoniga tizzaladi va uning yiyolayotganini ko'rdi. Torn boshini quyi solganicha ho'ngrardi. Jennings u o'zini bosib olishini kutib turdi.
- Mana u, - ingradi Torn. - Endi bildim. Bu yerda mening farzandim yotibdi.
- Ehtimol, siz tarbiyalayotgan bolaning onasi ham shu yerga ko'milgandir.
Torn Jenningsga qaradi.
- Mariya Santoyya, - dedi Jennings qabrtoshiga ishora qilib. - Bu yerga ona va bola ko'milgan.
Torn uning so'zlari ma'nosini tushunishga urinarkan, bosh silkidi.
- Menga qarang, - dedi Jennings. - Biz Spillettodan bolaning onasi qaerdaligini so'ragandik. Mana onasi. Bunisi esa sizning farzandingiz bo'lsa kerak.
- Ammo nega bu yerda? Nega bunaqa joyda?
- Bilmadim.
- Nima uchun bunday dahshatli joyda?!
Jennings Tornga qaradi. Uning o'zi ham hech narsani tushunmayotgandi.
- Buni aniqlashning bitta yo'li bor. Asosiysi, biz ularni topdik. Endi qolgan narsalarni bilishimiz mumkin.
U lomni oldi va yerga qattiq urdi. Lom yerga kirib ketdi.
- Bu unchalik qiyin emas. Bor-yo'g'i ikki qarich tuproqni olsak bo'ldi.
