[IMG]
men.png
6
Dars "Harbiy tarix: nazariyot va amaliyot" deb atalardi. Nomi jarangdor bo'lsa-da, aslida ma'ruzalarda bir necha mashhur janglarning kengaytirilgan sharhi o'tilardi. Bu dars majburiy bo'lib, har bir o'quvchi qatnashishi shart edi.
Maktab ruhoniysi bolalarga sarkarda Attila haqida hikoya qilayotgandi. Ruhoniy Budmen bo'yi baland, oriq kishi edi. Attilaning hayoti va qahramonliklari haqida hikoya qilar ekan, Budmen bu xunn sarkardasining qalbini ko'rayotgandek bo'lardi. U Attilani baxtsiz, jafokash, hech kimdan yaxshilik ko'rmagan shaxs, deb o'ylardi.
- U bechorani, - deyishni yoqtirardi ruhoniy, - tarix noto'g'ri talqin qiladi. Attila o'z zamondoshlari orasidagi odil hukmdor bo'lgan...
Uni diqqat bilan tinglayotgan o'quvchi Demen bo'lib, bunga uning o'zi ham hayron qolayotgandi, chunki u tarixni yomon ko'rardi. Lekin keyingi bir necha oylardan beri Demen uzoq yillar ilgari yashagan odamlar haqida o'ylaganda g'alati hissiyotni tuyadigan bo'lib qolgandi.
- Attila iloji boricha buzg'unchilik qilmaslikka harakat qilgan, - derdi ruhoniy, - harqalay boshqa istilochilarga qaraganda...
Mark va yaqindan buyon Tornlar bilan yuradigan bo'lib qolgan Teddi nimadir qilishayotgandi. Mark qog'ozga bir narsalarni qoralab Teddiga uzatdi va u hiringladi.
- Aslida, - derdi Budmen. - Attila har tomonlama bilim olishga uringan va o'z saroyiga ko'plab rimlik olimlarni taklif etgan...

Shu payt Mark qog'ozni Demenga uzatdi. U qog'ozga ko'z yugurtirdi va kulib yubordi.
Ruhoniy qotib qoldi.
- Kim kuldi? - so'radi u.
Demen o'rnidan sakrab turdi:
- Men, janob ruhoniy.
- Qo'lingdagi qog'ozni olib buyoqqa kel.
Demen buyruqni zudlik bilan bajardi.
Mark o'tirgan joyida tipirchilardi, Teddi uning biqiniga turtdi.
- Tamom, - shivirladi u.
Kursantlar endi nima bo'lishiga qiziqishayotgandi.
Budmen qog'ozga nazar tashladi. Unda ruhoniyning o'zi chizilgandi: u otga minib olgan, qo'lida dushmanlarning kesilgan boshlarini tutib olgandi.
Budmenning a'zoyi badani muzlab qoldi. Uning ustidan emas, u e'zozlaydigan Attilaning ustidan kulishgandi. Yana buni eng aqlli o'quvchilardan biri qilibdi.

Budmen suratni g'ijimlab axlat chelakka uloqtirdi.
- Xo'sh, - dedi u uzoq jimlikdan so'ng, - sinfimizda rassom paydo bo'libdi. Torn, sizni zeriktirib qo'ydim, shekilli? Siz Attilaning qahramonliklari haqida hamma narsani bilasiz-da, a?
Demen chuqur nafas chiqarib, javob berdi:
- Ayrim narsalarni, janob. - Va bu javobidan o'zi ham hayratlandi.
- Ayrim narsalarni? - qaytardi ruhoniy kinoya bilan. - Agar Attila ham harbiy ishda "ayrim narsalar"nigina bilganida edi, biz hozir uning nomini ham eslab o'tirmasdik. - U ko'zlarini qisdi. - Torn, siz o'z ismingizdan tashqari yana biror narsani bilasizmi? Attila yoki rimliklar haqida bilasizmi?
Demen yana chuqur nafas chiqardi:
- Ha, janob. - Lekin u hech narsa bilmasdi! Nega bunday dedi?!
Sinfdagilar Demenning qanday o'yin boshlayotganiga tushunolmay qolishdi. Uning bunday odati yo'qligini hamma bilardi.

- Demak, bilasiz, - dedi ruhoniy. - Nimayam derdik, hozir buni tekshirib ko'ramiz. Ayting-chi Torn, Attila Galliyani egallaganida uning qo'shinlari soni qancha edi?
- Yarim millionga yaqin, janob, - dedi Demen, hattoki bu javob qayoqdan paydo bo'lganiga hayron bo'lishga ham ulgurmasdan. Shu payt yana xuddi o'zini tashqaridan eshitayotgandek bo'ldi: - Lekin u 451 yilda Shalon yaqinidagi jangda Aetsiy tomonidan yakson qilib tashlangan. U ortiga qaytib Shimoliy Italiyani olgan, lekin Rimgacha bormagan.
Budmen gangib qoldi. U buni kutmagandi. Lekin sinfdagilar uning taslim bo'lmasligini bilishardi. Savol-javobni oxirigacha olib borishga to'g'ri keladi. Har qanday vaziyatda ham bolaning javobi kitobdan olingan ko'chirmani eslatardi. Ehtimol, Torn hamma narsani yoddan biladigan, Amerikani 1492 yilda Kolumb kashf etganligini aytadigan, lekin aslida u Hindistonni izlab safarga chiqqanini tasavvur ham qila olmaydigan o'quvchilar toifasidandir.
Budmen uning fikrlash qobiliyatini sinab ko'rmoqchi bo'ldi.
- U nima uchun Rimgacha bormagan?
Demen bu safar ham o'ylanib o'tirmadi.
