[IMG]
men.png
- Buni papa Lev I ning xizmati, deb hisoblashadi. Lekin aslida oziq-ovqat taqchilligi bunga sabab bo'lgan... - Demen bir oz to'xtab qoldi. Budmenga u yodlaganlarini esidan chiqarib qo'ygandek tuyuldi. Demenning miyasida esa jinsiy kasallik haqidagi fikr aylanar va u kerakli so'zni izlardi. Nihoyat u so'zini yakunladi: - Bundan tashqari uning qo'shinlari vabo bilan kasallanishgandi.
Ba'zi kursantlar hiringlashdi. Demen qizardi.
Ruhoniy quturib ketdi.
- Jim! - qichqirdi u. So'ngra Demenga unchalik ma'lum bo'lmagan ma'lumotlar haqida savol bermoqchi va shu bilan uni sindirmoqchi bo'ldi.
- Attila qachon tug'ilgan?
- Bu noma'lum, janob.
- Hukmdorlik davri?
- Eramizning 434-453 yillarida. U oxirgi uylanish to'yi paytida burnidan qon ketib o'lgan.
Bu safar butun sinf xoxolab yubordi.
- Jim bo'linglar! - chiyilladi ruhoniy. U Demenning yoniga keldi va savolga tutdi:
- Uning akasining ismi nima edi?

- Bleda. - Demen yana quruq javob bilan cheklanib qolmadi. U birdan qandaydir qudratli bilimga ega bo'lib qoldi. Demenning ko'zlari yonardi. U Attila haqida hamma narsani bilar, lekin bu bilim qaerdan kelganligini tushunolmasdi. U xuddi Attilaning miyasi ichida yurganga o'xshardi. Demen uning fikrlarini o'qirdi. U o'zini Attila bilan bir davrda yashagandek his qildi.
Balki, bir paytlar uning o'zi Attila bo'lgandir?
- Attila va uning akasi Bleda xunnlar saltanatini eramizning 434 yilida meros qilib olishgan, - davom etdi Demen. - Saltanat Alp va Boltiqbo'yidan to Kaspiy dengizigacha cho'zilgandi. - Demen qo'llarini keng yozdi. - Aka-ukaning orasidan qil o'tmasdi. - Shu payt Demen akasiga tikildi. Mark uning nigohini ko'rib seskanib ketdi. - 435-439 yillar orasida, bu haqda yozma manbalarda hech narsa yozilmagan bo'lsa-da, Attila saltanatning shimoliy va sharqiy chegaralaridagi varvarlarni bo'ysundirganligi aytiladi... - Birdan Demen to'xtab qoldi va Budmenga qaradi. - Davom etaveraymi?
Ruhoniy endi Demenni to'xtatishning iloji yo'qligini juda yaxshi tushunardi. Budmenni qandaydir tushunib bo'lmas dahshat qamrab olgandi, lekin u bu o'yinni oxirigacha olib borish kerakligini his qilardi. Ruhoniy javob o'rniga boshini qimirlatdi.

Demen yana gapga tushib ketdi.
- 441 yilda Rim saltanati Attilaga boj to'lashdan bosh tortadi va u Dunay chegarasiga hujum qiladi. Attila mohir jangchi bo'lib, unga qarshi turishning iloji yo'q edi. Bir yildan so'ng rimliklar undan sulh tuzishni iltimos qilishadi.
Butun sinfdagilarning qulog'i Demenda edi.
- Attila dono siyosatchi ham bo'lgan, - davom etdi u. - U xalqining e'tiqodini ham o'z foydasiga yo'naltira olgan. Attila bolaligida onasi uni har kuni bir soat qo'lida baland ko'tarib turgan va shu yo'l bilan o'g'liga quyoshning kuchi o'tishiga ishongan. Shuning uchun ham uning terisi rangi qorayib ketgan. - Demen bir lahza tin oldi. Uning yuragi qinidan chiqib ketguday urardi. - Bu Attila uch yasharligida yuz bergan.
Ruhoniy og'zini ochganicha bolaga tikilib turardi.
Lekin Demen juda ko'p narsani bilardi. Qandaydir kuch undan ma'lumotlarni siqib chiqarardi.
- Attila tashqi ko'rinishidan akasiga o'xshamasdi, - so'zida davom etdi bola. - Uning onasi fohishaligi bilan nom chiqargandi. Attila birinchi jangida g'alaba qozongan paytda men bilan tengdosh edi... - Demen to'xtab qoldi va darhol so'zini to'g'riladi: - Biz bilan. hattoki, uning birdaniga uch kishiga qilich sanchayotgani tasvirlangan surati ham bor. Ehtimol, bu mubolag'adir. U o'smirlik paytida xushsurat bo'lgan va ko'plab ayollar u bilan bo'lishni istashardi.

Budmen endi chidab turolmadi.
- Ishonmayman! - qichqirdi u. - Bu ma'lumotlarni qaerdan oldingiz? Manbangizni ayting! - Bu Budmenning sevimli iborasi edi.
Demen birinchi bor duduqlanib qoldi.
- Men... men bilmayman, janob. - U garangsib qoldi.
Ruhoniy bolaning o'zini yo'qotib qo'yganligidan darhol foydalandi.
- Uning akasi-chi, nima qilgan?
- Bu vaqtga kelib Attila akasini o'ldirgandi, - javob qaytardi Demen.
Markning nafasi tiqilib qoldi.
Demen esa nimalar deyayotganini o'zi tushunolmasdi. So'zlar uning og'zidan o'zi otilib chiqayotgandek edi.
- U yolg'iz o'zi hukmdorlik qilish uchun shunday qilgan. Keyin esa, - Demen xuddi o'ta muhim sirni aytayotgandek ovozini pasaytirdi, - o'zini Buyuk Nimrod va... Dajjol deb atay boshlagan!
Butun sinfga o'lik sukunat cho'kdi. Shu payt eshik taraqlab ochildi va xonaga Neff kirib keldi. U ruhoniyga yaqinlashdi. Budmenning a'zoi badani qaltirar, yuzidan ter oqardi. Neff unga nimadir deb shivirladi. Ruhoniy bosh irg'adi.

Serjant Demenga murojaat qildi:
- Men bilan yuring, Torn.
Demen indamay Neffning ortidan ergashdi.
- Doskadagini ko'chiringlar, - dedi Budmen va Demen bilan Neffning ortidan tashqariga otildi. Sinfda qizg'in bahs avjiga chiqdi.
Neff Demenni o'zlarini hech kim eshitmaydigan joyga sudradi. Ruhoniy hojatxonaga kirib ketdi. Uning og'zi qurib qolgandi. Budmen eshikni yopishi bilan Neff Demenga g'azab bilan o'dag'ayladi:
- Nima qilmoqchi bo'ldingiz, Demen? - serjant unga birinchi marta ismini aytib murojaat qildi.
Hali ham o'ziga kelmagan Demen past ovozda javob berdi:
- Men savollarga javob berdim, janob serjant.
Neff inkor ma'nosida bosh chayqadi.
- Siz mahmadonalik qildingiz, - dedi u.
Demen Neffga sinfdagi voqea qaerdan ma'lumligiga hayron ham bo'lmadi. U o'zidagi ichki quvvatdan hayratda edi.
- Lekin men barcha javoblarni bilardim! - e'tiroz bildirdi u. - Bilardim!

- Siz o'zgalarning e'tiborini jalb qilmasligingiz kerak.
- Men bunga harakat qilganim yo'q... - o'zini oqlashga urindi Demen. - Men...
Neff uning so'zini bo'ldi.
- Sizning kimligingizni hamma biladigan kun keladi, - dedi u dona-dona qilib. - Lekin bu kun hali kelgani yo'q.
Buxer ham Demenga shunday degandi.
Demen shoshib so'radi:
- Men kimman? - U tahlikaga tushdi. Bola yuz berayotgan narsalarni tushunmas, bu dunyodagi o'z o'rniga ahamiyat bermagan, lekin bu odamlar unga alohida e'tibor qaratishayotganini sezgandi. Demen o'zini aqldan ozayotgandek his qildi.

- Injilni o'qi, - maslahat berdi Neff. - U sen uchun, Demen... sen uchun... sen haqingda...
Demen Neffga tikildi.
- Uni o'qi, - dedi Neff. - o'qi va uq.
Demenning ko'zlariga yosh keldi. U qo'rquv va charchoqdan yig'lab yubordi.
- Nimani uqishim kerak? - U serjantga iltijo bilan qo'l cho'zdi. - Iltimos, ayting.
Neff javob berishdan oldin unga uzoq tikildi. Keyin esa dedi:
- Kim ekanligingni.
Demenga Neff ketish oldidan ta'zim qilgandek tuyuldi. Bola qorong'i yo'lakda yolg'iz o'zi qoldi. Ko'z yoshlari uning yuzini yuvardi. U bu odamlar unga nima deyishganini anglashga urinardi. Nihoyat Demen kitobni o'qishga qaror qildi.
Va unda o'zi haqida biror narsa bor-yo'qligini bilmoqchi bo'ldi.

