
II
Chxidam bir aytgan so'zdan qaytib bo'lmasligini tushunar edi. Ramlochonga aytgan gapi allaqachonbutun qishloqqa tarqalgan, endi u o'zi ham boshqa bir vaj izlashga botinmas chunki buning oqibati nimaga olib kelishini bilmasdi. Shuning uchun xotinini qutqazishning birdan-bir yo'li deb, ilgari aytganlarini rad etmay, so'roq vaqtida ishni chigallashtirish fikrida edi.
Chxidam xotiniga aybni o'z bo'yniga olishni taklif etdi. Bu iltimos uni hang-mang qilib qo'ydi.
- Mening gapiradigan gaplarimdan tashvish qilma, - deb dalda berdi unga Chxidam, - bari bir biz seni qutqarib olamiz.
U xotiniga tasalli berdi-yu, lekin o'zi vahimaga tushib, tomoqlari quruqshadi, ranglari murdaday oqarib ketdi.
Chondora endi o'n sakkiz yoshga qadam qo'ygan edi. Uning yuzlari shirmonday, baquvvat, harakatchan gavdasi shunday chiroyli ediki, yursa ham, qayrilsa ham, egilsa ham, xullashamma holatda o'ziga yarashardi. Chondora yangi qayiqcha singari tez, yengil harakat qilar, kiyimlarida esa biror g'ijim topilmasdi. U har bir ishni g'ayrat va mehr bilan boshlar, ko'chaga chiqib gaplashishni yaxshi ko'rar, qo'liga ko'za olib, quduq boshiga kelarkan, ro'molini qiya qilib, chaqnab turgan o'tkir qora ko'zlari bilan o'tgan-ketganni kuzatishga juda ishqiboz edi.
Akasining xotini Radxa Chogndoraning tamom teskarisi: sustkash, yalqov, isqirt edi; u na boshidagi ro'molini, na qo'lidagi go'dakni, na uy-ro'zg'or ishlarini eplay olardi. Tag'in, biror ishi bo'lmagan holda, mug'ambirlik qilib o'zini hamisha band qilib ko'rsatardi.Chondora u bilan kamdan-kam gaplashardi - shunchaki aytgan bir-ikki og'iz so'zi uchun ovsini shallaqilik qilib baqirar, shang'illab qarg'agani qarg'agan edi.
Ajabki ikkalasining ham xulqi o'z erining xulqiga o'xshardi. Dukxiram uzun bo'yli, barvasta, yassi burunli yigit. Kichik ko'zlari borliqning mohiyatini tushunmay, shu bilan birga, so'rashga ham botinmay turganday, savol nazari bilan qarardi.Xullas, bunday yuvosh, baquvvat, aynizamonda lapashang odamni qidirib topish qiyin.
Chxidam bo'lsa, yaltiroq qora toshdan mahorat bilan yasalgan haykalga o'xshardi. U juda ham kelishgan yigit bo'lib, hamma a'zolarimutanosib, uyg'un, naq kamolotning namunasi edi. Uning yog'langan quyuq qora sochlari hamisha taralgan, buning ustiga, o'zi ham pokiza kiyinar, andak oliftanamo ham bo'lib yurardi. Hech kim daryoga Chxidamchalik yuqoridan tashlab sho'ng'imas, hech kim uningdek bir zabt bilan qayiqni itaribyuborolmas, hech kim unchalik chaqqonlik bilan bambuk tepasiga chiqib, yosh novda sindirib tusholmas, qisqasi - u nimaiki qilsa,hamma ishida tartib, fahm-farosat sezilardi.
Chxidamni qishloqdagi sohibjamol qizlarga beparvo qaraydi deb ham bo'lmasdi, lekin, goho qizlar oldidan savlat to'kib o'tsa-da, o'zining yosh xotini Chondorani hammasidan yaxshi ko'rardi.
Ba'zan eru xotin orasida nizo chiqib, aytishib qolishsa ham, bir-birlarini haqorat qilishmasdi. Totuv yashashlarining bir sababi, asosan, shundan iboratki, agar Chxidam Chondora singari sohibjamol, lekin yengiltak xotinning jilovini bo'sh qo'yish yaramaydi, deb o'ylasa, Chondoraning fikricha, uning eri ko'zibilan xotin ovlaydi, bordiyu uni rashk zanjiri bilan bog'lab qo'yilmasa, bir kun emas, bir kuni uni tashlaydi-ketadi.
Yuqorida aytilgan voqeadan bir oz ilgariroq er-xotin orasida jiddiy bir janjal chiqdi. Chondora erining ba'zan ishni bahona qilib qayoqqadirketib qolayotganini payqadi. Masalan,oxirgi marta u ikki kun yo'qolib ketib,uyga pulsiz, quppa-quruq qaytib keldi. Buni ko'rgan Chondora ham, ishlar chatoq ekan, mana bo'lmasa deb, uydan tez-tez ketib qoladigan bo'ldi. U ko'proq pristanga borardi vako'chadan qaytishi bilan Kashi Mojumdarning kichik o'gli haqida esi ketib gapiradigan bo'ldi.
Chxidamning hayoti zaharlangan edi.Ishda ham fikr-yodi shu. Bir kun kelinoyisi Radxaning oldiga kelib xotinidan hasrat qildi. Radxa bu gapni eshitib chapak chalib yubordi va marxum otasining arvohini shafe keltirib, bobillab ketdi:
- Qarab tur, hali bu baxti qora bir baloni boshlamasa deb qo'rqaman. Men juda yaxshi bilaman bugun-erta u bir falokatga sabab bo'ladi!
Shu paytda qo'shni xonadan chiqqan Chondora salmoqlab:
- Nimadan buncha qo'rqyapsiz ovsin? - dedi. Ikki xotin orasida qattiq janjal boshlandi.
Chxidam qonga to'lgan ko'zlari bilan xotiniga tikilib:
- Agar yana yolg'iz pristanga borganingni eshitsam, suyaklaringni majaqlab tashlayman! - deb baqirdi.
Chondora bo'lsa:
- Hali shundaymi? Mayli, mening suyaklarim majaqlansa majaqlanib qo'ya qolsin, - dedi-yu, ko'chaga qarab yo'l oldi.
Biroq Chxidam bir sakrab unga yetib oldi. Sochidan ushlab uyga itarib yubordi-da, eshikni qulflab ketdi. Kechqurun ishdan kelib qarasa, eshik ochiq - uyda hech kim yo'q. Bu paytda Chondora uch qishloqni bosibo'tib, tog'asining qishlog'iga yaqinlashgan edi.
Chxidam ko'p yalinib-yolvorib, xotinini arang olib keldi shu bilan o'z mag'lubiyatiga iqror bo'ldi.
Chxidam bildiki, kaftdagi simobni qo'l bilan ushlab bo'lmagandek, bu nozanin juvonni ham uyda tutib turish mumkin emas. U ortiq zo'ravonlik qilmadi, ammo doim notinch edi. Yosh, o'jar xotinining sertashvish muhabbati uning uchun azobdan iborat bo'lib qoldi. U ba'zan Chondora o'lsa ancha yengil bo'lardi, chunki oiim tang-risidan hech kim rashk qilmaydi, deb o'ylardi.
Ana shu mahalda oilada musibat ro'yberdi.
Eri Chondorani, aybni bo'yningga ol, deb avrab turganda, u dong qotib ko'zlari go'yo ikki laxcha cho'g'dek bo'lib, Chxidamning yurak-bag'rini kuydirdi. Ayol iztirob ichida, go'yo bu ajdahosimon erdan qutulish chorasini izlaganday tuyulardi. U eridan abadiy yuz o'girdi.
Chxidam xotinini, bu ishning qo'rqadigan joyi yo'q, deb ishontirishga, hatto politsiya va sudda qanday javob berishini o'rgatishga ham urindi. Ammo uninguzundan-uzoq nasihatidan Chondora biror so'zni qulog'iga ilmay toshday qotib, qimir etmay o'tiraverdi.
Dukxiram hamisha va hamma ishda ukasiga tayanardi. Chxidam unga, o'limning aybdori deb Chondorani ko'rsat, deganida, u:
- Unda sening xotining nima bo'ladi? - deb so'radi, xolos.
- Men uni qutqarib olaman, - dedi Chxidam. Soloqmon Dukxiram esa shu bilan tinchlanib qola qoldi.
