
III
Chxidam xotiniga yo'l-yo'riq o'rgatib bunday dedi:
- Radxa meni pichoq bilan urmoqchi bo'ldi, men o'zimni himoya qilganda bexosdan belkurak unga tegib ketdi, degin!
Sudda voqeani shu zaylda bayon qilishni Ramlochon bobo o'ylab topdi. U xotin shunday javob berganda, Chxidam o'zi nima deyishi va qanday dalillar keltirishi lozimligini batafsil tushuntirdi.
Bu orada yetib kelgan politsiyachilar ish boshlab yubordilar. Radxani Chondora o'ldiribdi, degan ovoza qishloq aholisining miyasiga singib ketgandi. Hamma guvohlar shuni tasdiqlardilar.
Chondora so'roqda:
- Ha, men oidirdim, - deb javob berdi.
- Nega?
- Uni ko'rgani ko'zim yo'q edi.
- Janjallashib qolganmidinglar?
- Yo'q.
- Avval u seni o'ldirmoqchi bo'ldimi?
- Yo'q.
- Ehtimol u senga yomon gap gapirgandir?
- Yo'q.
Bu javoblar hammani hayratda qoldirdi. Chxidam hang-mang bo'lib qoldi.
- Noto'g'ri gapiryapti! - deb qichqirdi u. - Radxa birinchi bo'lib pichoq ko'targan.
Politsiyachilar unga tanbeh berib, jimturishga majbur etdilar. Masalaning biror jihati qorong'i qolmasin deb, Chondorani batafsil so'roq qilishdi, lekin bu foyda bermadi: uning javoblari hamon boyagining o'zi edi. Radxaning birinchi boiib hujum etganini u qat'iy rad etdi. Bu ayol sirako'rilmagan o'jarlik qildi. U to'g'ri dorostiga qarab
yoi tutgan, uni bu yo'ldan to'xtatgulikkuch yo'q edi. Ajabo, bu qanday tahlikali kibr?
Chondora fikran eriga murojaat qilib:"Seni qoldirib, o'z yoshligimni dorga bag'ishlayman, mayli, bu tug'ilishimda dor mening oxirgi tayanchim bo'lsin", - dedi.
Mana, o'limga hukm etilgan Chondora hamqishloqlari oldida sharmandai-sharmisor etilgan o'sha beozor, chaqqon, xushchaqchaq juvon yoshlikdan tanish ko'chadan, aravalar yonidan, bozor maydonidan,pristan yonidan, Mojumdaming uyi, maktab va pochta oldidan o'tib, qishloqni abadiy tark etib bormoqda.Uning ketidan bolalar to'da-to'da boiib chopishar, tengqur juvonlar esa, ba'zilari ro'molini qiya qilib, ba'zilari eshik tirqishidan, birovlari daraxtlar orqasida yashirinib, Chondorani olib ketayotgan politsiyachilarga qarar, dahshat, uyat va g'azabdan qaltirar edilar.
Sudda ham Chondora ustiga qo'yilgan aybga iqror boidi. Uning iqroricha, Radxa oiim oldidan unga hech qanday qattiq so'z aytmagan.
Guvohlik berish navbati Chxidamga keldi. U iltijo qilganday qoi qovushtirib, sudga qarab baland ovoz bilan dedi:
- Janobi sudya, qasamyod qilib aytamanki mening xotinimda hech qanday gunoh yo'q.
Sudya unga baqirib tinchlantirgach, so'roq boshladi. Chxidam bo'lgan voqeani to'ppa-to'g'ri so'zlab berdi.
Ammo sudya uning so'zlariga ishonmadi, chunki eng ishonchli bosh guvoh Ramlochon voqeani quyidagicha tasvir etdi:
- Men jinoyat ro'y bergan joyga o'sha zahotiyoq yetib keldim. Guvoh Chxidam menga bo'lgan voqeani batamom so'zlab berdi. U mening tizzalarimni quchoqlab turib: "Xotinimni qanday qilib qutqaraman,shunga bir yoi ko'rsating" - deb iltimos qildi. Ammo men unga hech nima deyolmadim. "Agar men xotini ovqat pishirmagani uchun akam uni urib oidirdi desam, Chondorani qo'yib yuborarmikanlar", - deb so'radi. Bunga men: "Tentak, bunaqagapdan ehtiyot bo'l. Sud oldida bir og'iz ham yolg'on gapirmaki, dunyoda bundan qattiqroq gunoh yo'q, dedim..."
Ramlochon Chondorani qutqarib qolish uchun bir qan-cha yolg'on-yashiq vajlarni o'ylab qo'ygan bo'lsa ham, ayol o'zini oqlashga urinmaganini ko'rib, qo'rqdi. "Yolg'on guvohlik berganim uchun oxiri o'zim javobgar bo'lmayin tag'in!Yaxshisi, o'z bilganimni gapiray", - deb o'yladi u. Mana shu qarorga kelib, u sudga o'zi eshitgan narsalarni gapirdi, biroq ba'zi tafsilotlarni qo'shishni ham unutmadi. Sudya bu ishni ko'rish uchun vaqt tayinladi.
Bu orada mehnat va savdo, quvonch va alam - dunyoda hamma narsa o'z navbatida davom etdi. O'tgan yillardagi singari srabon oyida yetilayozgan ekinzorlarga to'xtovsiz yomg'ir yog'ib turdi.
Politsiya gunohkor va guvohlarni yana sudga olib keldi. Sud binosininghovlisida juda ko'p odamlar yig'ilib, ishning oqibatini kutmoqda edi.
Botqoqlik bir uchastkani qurilish maydoniga aylantirish yuzasidan Kalkuttadan bir advokat kelgan edi. Shu munosabat bilan da'vogar tarafidan o'ttiz to'qqiz guvoh chaqirildi. Necha yuzlab odamlar sudga kelib, o'zlarining chigal ishlarini yechmoqchi bo'ladilar! Har kim ham o'z ishidan ko'ra jiddiyroq ish yo'q deb o'ylaydi! Chxidam bu sertashvish olamga derazadan nazar tashlarkan, unga hamma narsa o'tkinchi tushday tuyuldi. Banan daraxtining osilib turgan shoxida kakku sayrardi, qushlarning na sudi, na qonuni bor.
- Oh sohib1, bir gapni hadeb so'ray berasizmi? - dedi Chondora.
- Gunohingni bo'yningga olasanmi?- dedi sudya.- Buning uchun qanday jazo berilishini bilasanmi?
- Yo'q, - dedi ayol.
- Seni dorga osadilar.
- Bosgan izlaringizdan o'rgilay, sohib: shu ish tezroq bo'la qolsin! - deb qichqirdi Chondora. - Xohlaganiningizni qiling, mening toqatim qolmadi!
Sud zaliga Chxidamni olib kirganlarida Chondora undan yuz o'girdi. Sudya unga murojaat qilib:
- Mana bu guvohga qarab ayt-chi, u senga kim bo'ladi? - dedi.
Xotin yuzlarini qoii bilan bekitib javob berdi:
- Mening erim.
- U seni sevadimi?
- Sevganda qandoq! - javob berdi u.
- Sen-chi, sen uni sevmaysanmi?
- Jonu dildan sevaman!
So'roq navbati Chxidamga kelganda, u:
- Men o'ldirganman, - deb turib oldi.
- Nima uchun?
- Ovqat so'raganimda bermagani uchun. Dukxiramdan so'roq boshlanganda u behush bo'lib qoldi. O'ziga kelgach:
- Men o'ldirganman, sohib, - dedi.
- Nima sababdan?
- Ovqat bermagani uchun.
Guvohlardan qayta-qayta so'rab, sud, bu aka-ukalar xotin kishini sharmandalarcha dorga osilishdan xalos etish uchun aybni o'z bo'inlariga olmoqdalar, degan qat'iy fikrga keldi.
Ammo Chondoraning o'zi hamma joyda - politsiya uchastkasida ham, sudda ham bir aytganini takrorlay berdi. Uning javoblarida zarracha ikkilanish sezilmasdi. Ikki advokat, ixtiyoriy ravishda, uni o'limdan qutqazish uchun himoya qila boshladi, biroq, oxiri ularning ham hafsalasi pir boiib, o'ziga qo'yib berishdi.
Bir vaqtlar, yoshlik tongida kulcha yuzli, jajjigina qoracha qizcha, qo'g'irchoqlarini qoldirib, ota uydan qaynota xonadoniga kelib kirgan edi.O'sha quvonchli nikoh kechasi bukun yuz bergan bu voqeani kim ham tasavvur eta olardi! Ota, nima bo'lganda ham qizimga yaxshi tarbiya berdim, deb bearmon ko'z yumdi.
Osishdan oldin ko'ngilchan bir vrach Chondoradan, biror odamni ko'rishniistaysanmi, deb so'radi.
- Men onamni ko'rishni istardim, - dedi Chondora.
- Ehtimol, ering bilan ko'rishishni xohlarsan, uni chaqirib beraymi?
- Yo'q, o'lgan yaxshi! - deb javob berdi Chondora.
