
X
Shoshibushon qamalganidan keyin tez orada otasi o'ldi. Uning boshqa hech kimi qolmadi. To'g'ri, bir akasi bor edi, ammo u uzoq vaqtlardan beri Markaziy Viloyatlarda ishlaydi. U yerda uy solib, xotin-bola-chaqalik bo'-lib ketgan, vataniga qaytishga taraddud qilmasdi. Shoshi-bushonning bu yerdagi hamma mulklarini noib Xorkumar turli hiylayu nayranglar bilan o'zlashtirib olgan edi.
Taqdirning xohishi bilan Shoshibushon turmada boshqalardan ko'proq azob-uqubat chekdi. Nima bo'lsada, bu uqubatli besh yil o'tib ketdi.
Yana yog'ingarchilik davri boshlangan edi. Shoshi-bushon ozib-to'zib, ko'ngli cho'kkan holda turmadan chiqdi. U ozod bo'ldi. Turma devorlaridan tashqarida uning shu ozodlikdan boshqa hech narsasi, hech kimsasi yo'q edi. Jamiyatdan haydalgan, uysiz, yolg'iz Shoshibushonga bu keng dunyo boshpanasiz bir biyobondek tuyuldi.
U tik turib, hayotning uzilgan ipini qanday qilib ulash, nimadan boshlash haqida fikr yuritardi. Qo'qqisdan uning oldiga juft ot qo'shilgan katta kareta kelib to'xtadi. Uning ichidan chiqqan xizmatkor:
- Sizning ismingiz Shoshibushonbabumi? - deb so'radi.
- Ha.
Xizmatkor kareta eshigini ochib, o'zi eshik yonida, uning o'tirishini kutib turdi.
- Siz meni qaerga olib bormoqchisiz? - so'radi Shoshibushon ajablanib.
- Sizni mening xo'jayinim taklif etgan. O'tkinchilarning qiziqib qarashlariga toqat qilib bo'lmasdi, shuning uchun Shoshibushon xizmatkor bilan ortiqcha so'zlashib turmay, karetaga o'tirdi. "Shubhasiz, bu yerda qandaydir anglashilmovchilik bo'layotir, - deb o'yladi u, - ha mayli, axir qaerga bo'lmasin ketish kerak-ku. Ehtimol, bu xato mening yangi hayotimning boshlanishi bo'lar".
O'sha kuni ham osmonda quyosh bilan bulutlar o'ynamoqda edi; yomg'ir suvi bilan to'lgan yo'l bo'ylabcho'zilib ketgan to'q-yashil sholilar nur bilan soyalarning almashinuvidan rang-barang bo'lib tovlanardi. Bozor yonida eski kareta qiyshayib turar, uning yaqinidagi oziq-ovqat do'koni oldida, vishnu qalandarlari gupijontra  va do'mbira tovushiga jo'r bo'lib kuylar edilar:
Qayt, sultonim, qaytl
Qayt, intizor, chanqoq qalbimga!
Kareta olg'a ketar, ashula esa, borgansari uzoqdan eshitilardi:
Qayt, berahm, qayt, nozigim, qayt!
Qayt, go'zalim, bahor kunlaridek qalbimni yorit!
Ashula endi zo'rg'a eshitilar, so'zlarini anglab bo'l-masdi. Ammo ashulaning maqomi Shoshibushonni hayajonlantirardi, she'rlarni birin-ketin eslab, ashulani to'xtatishga kuchi yetmaganday, o'zicha sekin xirgoyi qila boshladi:
Abadiy baxtim, qayt!
Qayt, mangu kulfatim!
Qayt, baxtu kulfatim, azobu davlatim, qayt!
Qayt, bir umr mushtoq etgan, abadiy sevgilim, qayt!
E, bevafo, og'ushimga qayt!
Qo 'ynimga qayt, ko 'z uyimga qayt!
Tushlarimga, xayolimga qayt!
Qayt, kulbamga, quvonchimga, hayotimga qayt,
Kulgimga qayt,
Ko 'zyoshimga qayt!
G 'ururimga, xotiramga, hurmatimgaqayt!
Ishonchimga', nomusimga, ishlarimga qayt!
Tashvishimga, hayotimga, o 'limimga qayt!
Kareta, atrofi o'ralgan bir boqqa kirib, ikki qavatli, imorat oldida to'xtadi. Shoshibushon ham ashula aytishdan to'xtadi.
U biror narsa haqida so'rab-netib turmay, xizmatkor orqasidan keta berdi.
U kirgan xonada devor bo'ylab qo'yilgan oynali shkaflarda rang-barang muqovali kitoblar qator terib qo'yilgan edi. Bularni ko'rib, u o'zini turmadan ikkinchi daf'a ozod bo'lganday his etdi. Muqovalari oltin naqshlar bilan bezatilgan bu chiroyli kitoblar, unga nariyog'ida baxt dunyosi yashiringan, qimmatli toshlar bilan bezatil-gan tanish darvozaday tuyuldi.
Stol ustida bir narsa turar edi. Ko'zlariuzoqdagini ilg'amaydigan Shoshibushon egilib, toshtaxta ustigaqo'yilgan bir necha eski daftarlar va Dosning  eskirib to'zg'igan "Dxarapat", "Kotxamala" va "Mahobhorata" nomli kitoblarini ko'rdi. Toshtaxtaning yog'och ramkasiga katta harflar bilan siyohdaShoshibushonning qo'li bilan "QizchaGiribalaga" deb yozilgan edi. Shu ismuning qalami bilan daftarlarga va kitoblarga ham yozil-gan.
Shoshibushon qaerga kelganini fahmladi. Uning yura-gi qattiq ura boshladi. U ochiq derazaga qaradi, hayhot, bu nima? O'sha derazalari temirpanjarali uy, o'sha o'nqir-cho'nqir qishloq yo'li, o'sha yo'l-yo'l soriy kiygan qizcha... O'zining o'sha davrdagi osoyishta, sokin hayoti. Bu baxtli hayotda odatdan tashqari bir holat yo'q edi: ko'zga tashlanmaydigan kichik ishla, ozgina baxt bilan shukuh qilib kun kechirar, uning hayotidagi ahamiyatsiz voqealar, shaxsiy mashg'ulotlar orasida yosh qizchani o'qitish mashqlari alohida ajralib turardi. Biroq yoi bo'yidagi uyda yolg'izlikda kechirgan hayoti, u osoyishtalik, u ozgina baxt, u kichkina qizchaning yorug' chehrasi - mana shular hammasi uning ko'z o'ngida, bevaqt, o'rinsiz yalt etgan tutqich bermas samoviy orzulardek ko'rindi. U kunlarning xotiralari bu kungi g'amgin ertaning nuri va vishnuparastlar qo'shig'ining hazin ohangi bilan qo'shilib, yuragida go'zal maqom singari jaranglar edi. Bir tomoni changalzorga qarab ketgan tor, iflos yoi ustida xafa bo'lib turgan qizchaning g'amgin, lekin mag'rur chehrasi uning ko'z oldida xudoning qudrat qoii bilan yaratilganeng go'zal suratday namoyon bo'ldi. Yana ashulaning yurakni ezadigan sadosi eshitildi. Uning nazarida, bu qishloq qizining yuzida butun olamning chorasiz g'am-g'ussalari aks etganday tuyuldi. Yuzini qoilari bilan berkitib, tirsaklarini stolga, shu toshtaxtaga, daftar va kitoblarga tirab, o'tmishning xotiralarini o'ylab ketdi. Yengil oyoq tovushi eshitildi. U boshini ko'tardi. Uning qarshisida kumush barkashda meva va shirinliklar ko'targan Giribala so'zsiz kutib turardi. Hech qanday bezaksiz, oq, tul xotin libosi kiygan Giribala uning oldida tiz cho'kdi va bosh egib ta'zim qildi.
Giribala o'rnidan turgach, azob tortib,ozib-to'zigan Shoshibushonga muhabbat bilan nazar soldi, ko'zlari yoshga toiib, yuzlaridan oqib ketdi.
Shoshibushon, odatdagidek, avval qizning salomatli-gini so'ramoqchi edi, biroq biror so'z ham ayta olmadi.Uning ko'zyoshlari tomog'iga kelib tiqildi, - yig'i bilan to'kilmagan ko'zyoshlari, aytilmagan so'zlar yurakda yig'ilib, go'yo qotib qoldi...
Ziyoratchi, qalandarlar uy qarshisida to'xtalib, takror va takror kuylardilar:
Qayt, o, qaytl
1894-yil

