
III
Nilmoniga qaraganda avval uning katta kallasi ko'zga tashlanardi. Ingichka novdaning uchiga katta pufakni ilintirib qo'yganday ko'rinardi. Doktorlar, bola shu zaylda dardchil bo'lib qoladi yo o'ladi, deb xavfsirar edilar. U anchagacha gapirishga va yurishga o'rgana olmadi. Bolaning kichkinagina yuzigaqaragan odam ota-ona o'z keksa yoshining butun og'irligini shuning yelkasiga ag'darib ketgan ekan, deb o'ylardi.
Ammo opasining mehribonlik bilan parvarish qilishi natijasida, xavflik davr o'tdi. Bola besh yoshga kirdi.
Kunlardan bir kun, kartik oyining o'rtalarida, "ukaga oq fotiha berish  marosimi boidi. Shoshi Nilmoniga yangi kiyimlar kiygizib, uning peshonasiga an'anaviy xol qo'yaman deb turganda, to'satdan qo'shni xotinTara kirib janjal boshladi:
- Bolaning peshonasiga mehr-muhabbat tamg'asi bosib, zimdan uni halok qilishning nima ma'nosi bor? - deb qoldi u birdan.
Hang-mang bo'lgan Shoshi yashin tekkanday qotib qoldi. Uni alam, g'azab qamrab olgan edi.
Tara atrofdagilarga tushuntira ketdi: Shoshi bilan eri yetimchaning ota merosini tortib olishga ahd qilishgan. Ular ijara haqini ham toiamay yurib, bolaning mol-mulkini kim oshdi qilib sotish, so'ngra bu mulkni Joygopalning amakivachchasiorqali o'zlariga sotib olmoqchi bo'lganlar.
- Shunday qabih tuhmatni kim tarqatgan bo'lsa ming la'nat, tiliga kuydirgi chiqsin, - dedi Shoshi g'azabga to'lib. So'ngra yig'lagancha erining oldiga bordi-da, unga bu g'iybatni so'zlab berdi.
- Ha, aftidan, endi hech kimga ishonib bo'lmaydi, shekilli, - dedi Joygopal. - Men amakivachcham Upenga xo'jalikni boshqarishni topshirganimda tamom xotirjam edim. Uning Xashilpurdagi mulklar uchun soliq qarzlarini yashirib, oxiri o'zi sotib olar degan fikr xayo-limga ham kelmagan edi.
- Nima, siz uning ustidan shikoyat qilmaysizmi? - so'radi boshi qotganShoshi.
- O'z ukamning ustidan qanday qilibshikoyat qilay? Bari bir bundan bir ish chiqmaydi, behudaga pul sarf bo'ladi, xolos.
Shoshi eriga ishonishi kerak edi, biroq bu gal unga inonolmadi. O'z oilasini sevgan baxtiyor uy bekasining bu vaziyati endi unga juda xunuk, qabih bo'lib ko'rindi. Dunyoda eng mustahkam boshpana bo'lgan oila endi yo'q edi. Endi u bilan ukasi tushib qolgan dahshatli qopqon bor edi, xolos.
Shoshi, yolg'iz boshim bilan bu bechora bolani qanday himoya qilaman, deb har qancha o'yga tolsa ham, boshiga biron fikr kelmasdi. U shu to'g'rida o'ylagan sari dahshatga tushar, eriga nafrati zo'rayib, istiqbolixavf ostida qol-gan ukasiga mehri ortardi. Agar u yo'lini bilganda, guber-natorga murojaat qilar, hatto Angliya malikasiga ham maktub yozib, ukasining mol-mulkini saqlab qolardi. Malika bilsa, Nilmoniga yilda yetti yuz ellik sakkiz rupiya daromad keltirib turgan Xashilpurdagi mol-mulklarni sotishga ruxsat bermasdi.
Shoshikola Angliya malikasi huzuriga qanday qilib kirish, qanday qilib Upenning adabini berish haqida o'ylab o'yiga yetguncha Nilmoni to'satdan isitma chiqarib, og'rib qoldi. Uni qattiq titroq bosib, tez-tez hushdan ketardi.
Joygopal o'sha yerlik vrachni chaqirdi. Shoshining yaxshi vrach chaqirish haqidagi gapiga:
- Nima, Motilal yomon davolaydimi?- dedi Joygopal.
Shoshi erining oyoqlariga yiqilib, iltimosimni rad et-mang, deya yolvordi.
- Xo'p, men shahardan doktor yuboraman, - dedi nihoyat, eri.
Shoshi bolani qo'liga olib bag'riga bosdi. Bola undan bir minutga ham ayrilgisi kelmas, ketib qolmasin deb unga yopishib olar, hatto uxlab yotganida ham etagidan tutib yotardi.
Shu tariqa yana bir kun o'tdi. Kechqurun Joygopal kelib, vrachni shaharda topmadim, u kasal ko'rish uchun uzoq joyga ketibdi, dedi.
- Men sud ishi bilan yana bir joyga borishim ke-rak, - deb qo'shib qo'ydi u, - Motilalga tez-tez borib, kasalni ko'rib tur deb tayinlab qo'ydim.
Kechasi Nilmoni yomon alahsirab chiqdi. Erta bilan Shoshi ortiq o'ylab turmay, bir qayiqni kira qildi-da, ukasini shaharga olib ketdi. Doktor uyida edi, hech qayoqqa ketmagan ekan. Mo'tabar oilaga mansub ayol kelganini payqab, Shoshini ukasi bilan yonidagi tul kampirning uyiga joyladi-da, bolani davolay boshladi.
Ertasiga Joygopal paydo bo'ldi. U darg'azab edi, xotiniga darhol uyga qayt deb buyruq berdi.
- O'ldirsangiz ham hozir uyga qaytmayman. Hammangiz Nilmonini halok qilmoqchisiz; uning na otasi, na onasi bor, mendan boshqa hech kimi yo'q. Men - uni o'lim changalidan qutqazishim kerak.
- Unday bo'lsa, shu yerda qol, ammo qaytib mening uyimga borma, - qizishib baqirib berdi Joygopal.
- Mening uyim emish! - U ukamning uyi, - dedi Shoshi ham jahl bilan.
- Yaxshi, ko'ramiz, - deb tahdid qildi-da, chiqib ketdi eri.
Bu hodisa qishloqda ko'p shov-shuvlarga sabab bo'ldi.
- Ering bilan uyda janjallash-da, - der edi Tara, - axir uydan ketib bo'ladimi? Nima bo'lganda ham er-ku.
Shoshi yonidagi bor pulini sarflab, zeb-ziynatini sotib, ukasini o'lim changalidan qutqazib qoldi. Lekin sal o'tmay, Darigramdagi yiliga bir mingbesh yuz rupiya daromad keltiradigan yerlarini zamindorning yordami bilan Joygopal o'z nomiga o'tkazib olganini bilib qoldi. Endi hamma mol-mulk Shoshining ukasiga emas, unga qaraydi.
Nilmoni kasaldan tuzalib, uyga ketamiz, deb opasini qistay boshladi. U o'z o'rtoqlari - Shoshining bolalarini sog'inib qolgandi.
- Uyga ketamiz, ketamiz uyga, - deb opasiga yolvorardi Nilmoni. Opasi esa yig'lagani yig'lagan. "Koshki uyimiz bo'lsa", deb iztirob chekardi juvon.
Nihoyat, u: "Ko'zyoshi bilan ish bitmaydi. Nilmonining mendan boshqa hech kimi yo'q", deb sud muovinining uyiga bordi.
Sud muovini Joygopalni yaxshi bilardi. Mo'tabar bir zotning xotini uyidan ketib, yana u bilan mol-mulk da'volashish niyatida ekani unga mutlaqo ma'qul bo'lmadi. Biroq Shoshiga hech narsa demay, Joygopalga xat yozib yubordi. Joygopal amakivachchasi bilan kelib, xotinini majburan qayiqqa o'tqazib olib ketdi.
Ayriliqdan so'ng eru xotin yana uchrashdi. Prajapatining  xohishi shunday edi!
Nilmoni quvonchga to'lib, yana o'rtoqlari bilan o'ynay boshladi. Bolaning quvnoq kulgisi opasini o'ylatib qo'yar, uni g'am bosib, yuragi siqilardi.
Qishda sud raisi o'z okrugini aylanib, shu qishloqqa kelib to'xtadi. Bu yerdaov bilan shug'uUanish niyatida edi. U yo'lda bir to'da bolalar bilan Nilmonini uchratdi. Qishloq bolalari sohibni Chanakya  ehtiyot bo'lishga maslahat beradigan uzun tishli, tirnoqli va shoxdor maxluqlarning birozgina o'zgargan xili deb o'ylab, uzoqroqdan turib tomosha qilar edilar.
Biroq Nilmoni sira hovliqmay, jiddiy ko'zlari bilan unga qiziqib qarab turardi. Bola sohibning diqqatini jalb etdi, u Nilmoniga yaqin kelib so'radi:
- Maktabda o'qiyapsanmi? Nilmoni bosh qimirlatib:
- Ha, - dedi.
- Qaysi kitobni o'qiyapsan?
Bola sudyaning savolini tushunmadi shekilli, indamay qarab qoldi.
Nilmoni uyga qaytgach, ingliz kishi bilan tanishganini zo'r iftixor bilan opasiga so'zlab berdi.
Tushki ovqatdan so'ng Joygopal salla o'rab, yangi sarpolar kiyib, sudyaningoldiga salomga bordi. Hammayoq shikoyatchilar, da'vogar, javobgar va politsiyachilar bilan liq to'la edi. Kun juda issiq bo'lganidan sudya stolni soyaga qo'yishga amr etdi.
Sudya Joygopalni o'tqazib, undan qishloqdagi ishlami surishtira boshladi. Joygopal ko'pchilik oldida bunday faxriy joyda o'tirgani uchun o'zini shuhrat osmonida parvoz etganday sezdi.
"Afsuski, Chokrobarti yoxud Noidi oilasidan biror kishi kelib meni bu yerda ko'rmadi", deb o'ylardi u.
To'satdan chodra yopingan bir ayol Nilmonini yetak-lab sudya huzuriga keldi.
- Sohib, bu yetimni sizga topshiraman, uni himoya qiling, - dedi u.
Ingliz boshi katta ko'zlari jiddiy tanish bolani ko'rib, oldida mo'tabar ayol turganini fahmlagach, o'rnidan turib, palatkaga kirib gaplashishni taklif qildi.
- Yo'q, men hammasini shu yerda aytib beraman, - dedi ayol.
Joygopal bo'zarib, tipirchilab qoldi.
Sinchkov qishloqilar, bu yerda antiqa bir gap bor ekan, deb yaqinroq keldilar, lekin sohib hassasini ko'tarishi bilan orqaga chekindilar.
Shoshi bolaning qo'lidan ushlab turib, uning tarixini so'zlab berdi. Joygopal bir necha bor uning gapini bo'lishga urinib ko'rdi. Ammo sudya, g'azabdan yuzlari qizarib, unga o'shqirib berdi.
- Nafasingni o'chir! - deb buyurdi u va hassasi bilan, o'rningdan tur, deya ishora qildi.
Joygopal dilida xotiniga ming la'nat o'qisa ham, jim turishga majbur edi.
Nilmoni opasiga mahkam yopishib, taajjub bilan uning so'zlariga quloq solardi.
Shoshikola o'z hikoyasini tugatgach, sudya Joygopalga bir necha savol berib, uzoq vaqt jim qoldi. So'ngra Shoshiga qarab:
- Qizim, garchi bu ishni ko'rish mening huquq doiramga kirmasa ham, siz xotirjam bo'lishingiz mumkin: men o'z burchimni bajaraman, Ukangiz bilan uyingizga boring, hech narsadan qo'rqmang, -dedi.
- Sohib, uy qaytarilmaguncha men ukamni u yerga olib borolmayman. Agar siz uni o'zingiz bilan olib ketmasangiz, uni hech kim himoya qilolmaydi.
- Unda siz qayoqqa borasiz?
- Mening tashvish qiladigan yerim yo'q, erimning oldiga boraman.
Sohib miyig'ida kulib qo'ydi. Unga tumor taqqan, oriq, ko'rinishdan odobli, bug'doyrang bengal bolasini olib ketishdan o'zga chora qolmadi.
Shoshi sudya bilan xayrlashganda, bola opasining etagiga yopishib oldi.
- Qo'rqma, - dedi unga sohib, - biz birga ketamiz.
Shoshining ko'zlaridan yosh oqib yuzlarini yuvardi. U Nilmonini bag'riga bosdi va boshlarini silab turib:
- Bor, ukajon, biz yana ko'rishamiz, - dedi, so'ng etagining uchini zo'rg'a ajratib, tez yurib ketdi.
"Opa, opa", - deb chinqirab qolgan bolani sohib quchoqlab oldi. Shoshi yana bir marta ukasiga qayrilib qaradi-da, uni yupatish niyatida so'zsiz qo'l cho'zib xayrlashdi, g'am-alamga to'lib yoiga tushdi.
O'zlarining eski tanish uylarida eru xotin yana uchrashdilar. Prajapatining xohishi shunaqa edi.
Biroq bu uchrashuv uzoqqa cho'zilmadi. Oradan bir oz vaqt o'tar-o'tmas, bir kuni ertalab, qishloq aholisi orasida, Shoshi kechqurun vabo kasalidan o'libdi, kechasi o'likni kuydirishibdi, deb gap tarqaldi.
Bu haqda boshqa hech kim hech narsa demadi. To'g'ri, Tara bir nima deyishga urindi-yu, ammo boshqalar bunga yo'l qo'yishmadi.
Ukasi bilan xayrlasha turib, biz yana ko'rishamiz, deb va'da qilgan edi Shoshi. Biroq, u bu va'daning uddasidan chiqdimi-yo'qmi, bilmayman.
1895-yil
