V

Lobongo bosh rolni o'ynaydigan "Monoroma" nomli muzikali drama qo'yilganda Gopinatx hamisha teatrda hoziru nozir edi. U o'z ulfatlari bilan birinchi qatorda o'tirib:"Qoyil!" deb qattiq qichqirar, sahnaga guldastalar tashlardi. Uning doimiy qichqiriqlari asta-sekin tomoshabinlarning g'ashiga tega boshladi. Biroq teatr direksiyasi uning bu qilig'ini man etishga jur'at etmasdi.
Bir kun Gopinatx mastlik bilan sahna orqasiga o'tib, u yerda janjal qo'zg'adi. Qandaydir ahamiyatsiz bir narsa uchun o'zini haqoratlangan hisoblab, bir raqqosani tutib urdi. Qizning faryodi va Gopinatxning haqoratlaridan butun teatr sarosimaga keldi.
O'sha kuni teatr direktorining toqati toq bo'lib, politsiya Gopinatxni chiqarib yubordi.
Gopinatx o'ch olishga qattiq ahd qildi. Pudja bayramidan bir oy ilgari, "Monorama" spektakli qayta qo'yiladi, degan shov-shuv bo'ldi. Butun Kalkutta e'lon bilan qoplandi. Drama avtorining nomi katta harflar bilan yozilgan afishalar shunday ko'p ediki, go'yo shahar namavali  kiyganga o'xshardi.
Gopinatx xuddi shu kuni spektaklda bosh rolni o'ynashi kerak bo'lgan Lobongoni olib qayiqda sayhatga jo'nadi. Uning qayoqqa g'oyib bo'lganini sira aniqlay olmadilar. Teatr direksiyasi nihoyat tajang bo'ldi. Lobongoni ko'p kutishdi, ammo oxiri Monoroma rolini o'ynashuchun yangi artistka chaqirishga majbur bo'ldilar. Shu sababli premera ancha kechikdi.
Xohlaganlarning hammasi ham teatrga kirolmadi. Yuzlab odamlar noumid bo'lib qaytdi. Gazetalar yangiijrochini maqtash uchun so'z topolmasdilar.
Bu maqtovlar Gopinatxning qulog'igayetdi. U chidolmay, qiziqish va hasad bilan spektaklni ko'rgani keldi.
Pesaning mazmuni mana bunday edi: birinchi ko'rinishda gadolarday kiyingan Monoroma qaynotasining uyida cho'ri holida. Ro'molga ofcralgan, bukilgan, qunishgan bir ahvolda ish bilan ovora. U lom-mim demaydi, yuzlari ham ko'rinmaydi.
Oxirgi ko'rinishda Monoromaning eri uni otasining uyiga jo'natib, bir millioneming yagona qiziga uylanish taraddudiga tushadi. To'ydan keyin nikoh xonasida kuyov kelinga qarasa - u o'z xotini Monoroma bo'lib chiqadi. Ammo endilikda u cho'ri kiyimida emas, malikalarday kiyingan. Qimmatbaho ziynat asboblari bilan bezalgan bu sohibjamol juvonning chehrasidan nur yog'ilib turadi. Monoroma bolaligida boy ota-onalari uyidan o'g'irlanib qashshoqlikda o'sgan edi. Ko'p yillardan so'ng, yaqindagina, uniotasi topib uyiga olib keldi, yangidan zo'r dabdaba bilan ilgarigi eriga to'y qilib berdi. Shundan so'ng nikoh xonasida yalinib-yolvorib, kechirim so'rash navbati erga keldi.
Biroq shu paytda tomoshabinlar orasida shovqin ko'tarildi. Hozirgacha Monoroma ro'molga o'ralib, iflos cho'ri kiyimda turganda Gopinatx jim o'tirdi. Ammo u qizil nikoh kiyimida, qimmatbaho zeb-ziynatlari porlab, boshidan ro'molini tushirib, go'zallik nurlarini sochib, ko'rilmagan bir viqor bilan boshini tik ko'tarib, yuzidan pardani tushirib tomoshabinlarga, ayniqsa, birinchi qatorda o'tirgan Gopinatxga nopisandlik bilan yashinday chaq-nagan ko'zlarini tikkanda, hayajonlangan tomoshabinlarning gulduros qarsaklaridan teatr larzaga keldi, shunda Gopinatx: "Giribala! Bu mening Giribalam!" - deb baqirganicha chopib sahnaga chiqishga urindi, ammo muzikachilaruni ushlab qolishdi.
Tomoshabinlar uning qilig'idan juda darg'azab bo'lgan edilar. Ingliz va bengal tilida shovqin ko'tarildi: "Uni olib chiqib keting! Uni hay dab yuboring!"
- Men uni o'ldiraman! Tirik qo'mayman! - deb Gopinatx ham titroq ovoz bilan baqirdi.
Politsiyachilar pay do bo'lib, Gopinatxni olib chiqdilar.
Butun Kalkuttadan to'plangan tomoshabinlar nafas chiqarmay Giribalaning chiroyli o'yinini tomosha qildilar. Endi Gopinatx ularning orasida yo'q edi.
1885-yil
