II
Xotinim yota berib zerikkanidan, bir oydin kechasi:
- Uyda qamalib yota bersang diqqinafas bolasan, kishi. Yuring, mening gulzorimga chiqaylik, - deb taklif qildi.
Men uni avaylab daraxt tagiga olib borib, marmar supaga asta yotqizdim. Uning boshini tizzamga qo'yib o'tirgim kelardi. Biroq u bu ishimni bari bir yoqtirmaydi, shuninguchun boshiga yostiq qo'ya qoldim.
Daraxtdan gulbarglar to'kildi, novdalar orasidan oy ko'rinib, bemorning ozg'in yuzlarini yoritdi. Atrof jimjit edi...
Men bo'lsam bog'ning muattar hidlarbilan to'la bu qorong'i burchagida o'tirib, xotinimga tikilgancha yig'lardim.
Yaqinroq o'tirib, ikki qo'lim bilan uning oriq issiq qo'llarini ushladim. Uqarshilik qilmadi.
Dastlab xomush o'tirdim. Biroq qalbim nozik hislar bilan to'lib-toshganidan chidolmay:
- Sening muhabbatingni aslo unutmayman! - deb xitob qildim.
Jim turganim tuzuk edi, albatta. Xotinim kulib yubordi. Uning kulgisida xijolat, baxtiyorlik, shubha bor edi, lekin unda kinoya ko'proq edi. U go'yo so'zsiz e'tiroz bildirdi: "Azizim, bunday bo'lmaydi, meni aslo unutmasligingga ishonmayman", deganday bo'ldi.
Men ana shu qattiq, lekin achchiq kulgidan hamma vaqt qo'rqib, xotinimga bunday ko'ngilchan gaplarni aytishga botinmasdim. Xotinim yo'q vaqtda yuragimda toiib-toshgan shirin so'zlar uning huzuridatamom keraksiz bo'lib qolardi.
Kitobda o'qiganingda yig'latadigan jumlalar nima uchun uning shunday qattiq kulgisiga sabab bo'lishini men hanuzgacha tushunolmayman.
So'zga e'tiroz qilish mumkin, biroq kulgiga qanday javob berish kerak? Jim turishdan boshqa iloji yo'q edi.
Oy nuri yanada ravshanroq bo'ldi. Qaerdadir kakku nola qilardi. "Shunday kechada uning ma'shuqasi bu faryodni eshitmasligi mumkinmi?" - deb o'yladim men.
Zo'r berib davolashimizga qaramay, xotinimning salomatligi yaxshilanmadi. Shundan keyin doktor, iqlim o'zgartirilsa bemor shifo topar, deb maslahat berdi, biz Olloobodga jo'nadik.
Dokxinachoron hikoyani to'xtatib, menga g'alati qilib bir qaradiyu, boshini ushlab o'yga toldi. Chiroq pirpirab yonar, chivinning vizillashi barala eshitilardi.
Dokxinachoron hikoyani davom ettirdi:
- Olloobodda xotinimni doktor Xaran davolay boshladi. Vaqt o'tar, lekin bemorning ahvoli boyagi-boyagi edi. Axiyri, doktor bu dardning bedavo ekanligini aytdi, buni xotinim bilan men ham ko'pdanbilardik.
Bir kun xotinim menga bunday dedi:
- Aftidan men hech qachon tuzalmayman, lekin hali-veri o'lmasam ham kerak. Tirik murda bilan yana necha yil yashaysiz, noma'lum. Yaxshisi - uylaning.
U, bu gaplarni juda oddiy qilib gapirdi, bunda sun'iy balandparvozlikdan ham, ayanch fidoilikdan ham asar yo'q edi. U yaxshi va oqilona maslahat bermoqda edi, xolos.
Kulish navbati menga keldi. Biroq men uning o'ziday qilib kula olarmidim. Men xuddi roman qahramoniday viqor bilan jiddiy qiyofada:
- Toki jonim tanimda ekan... - deya so'z boshlashim bilan:
- Bas, bas! - deb norozilik bildirdi u. - Boshqa so'z hojat emas, eshitishga tobim yo'q.
Biroq, men yengilganimni tan olgim kelmay, davom etdim:
- Men hayotimda boshqa hech kimga ko'ngil qo'ymayman.
Xotinim yana xandon urib kuldi. Men dildorlikni to'xtatishga majbur bo'ldim.
O'sha vaqtda bu xususda o'z-o'zimga iqror bo'libmidim, bo'lmabmidim bilmayman, ammo hozir menga ravshan: u vaqtda o'ladigan kasalni parvarish qilib yurib ruhan tolgan edim. Bu ishni tark etarman degan fikr boshimga ham kelmagan, ammoendi umrim shunday o'tardi-da, deb o'ylash og'ir edi.
Hayhot, yoshligimda kelajakni fusunkor sevgi, go'zallik, baxt-saodat bilan to'la deb tasavvur etardim. Endiesa, ko'z o'ngimda qovjiragan, quvonchsiz, bepoyon sahro yastanib yotadi...
Xotinim mening charchaganimni payqardi, albatta. Endilikda yaxshi tushunib turibmanki, o'sha vaqtda men xotinim uchun, hali harflarni bir-biriga qo'shib yozishni o'rganmagan birinchi sinf bolasiday sodda va jo'ngina narsa ekanligimni o'zim bilmas ekanman.
Shuning uchun ham, men o'zimning shoirona flkrlarimni xuddi roman qahramoni singari qiroat bilan izhor eta boshlaganimda u muloyimgina, lekin kinoyali qilib kular edi. U, hamma sir-asrordan voqif parvardigorday meni o'zimdan ham yaxshiroq bilganini eslasam, uyalib o'lguday bo'laman.
Doktor Xaran bizning toifamizdan edi. U tez-tez meni uyiga taklif qilardi, ko'p o'tmay qizi bilan ham tanishtirdi. Qizi o'n beshga qadam qo'ygan bo'lsa ham, hali erga chiqmagan edi. Doktor, munosib kuyov topolmay turibman, deb hasrat qilardi. To'g'ri, eshitishimga qaraganda, qizning tarixida qandaydir tumanli jihatlar bormish. Lekin boshqa nuqsi yo'q edi. Uning bilimdonligi ham husniday barkamoledi.
Goho qiz bilan turli mavzularda suhbatlashib qolib, uyga kech qaytar, xotinimning dori ichadigan vaqtiga yetib kelolmasdim. U doktornikida mehmon bo'lganimni bilar, lekin buncha uzoq o'tirib qolasiz, deb so'ramas edi.
Go'yo sahroda sarob ko'rindi. Tashnalikdan toqatim toq bo'lganda, birdan, zilol suv oqib turgan chashmani ko'rib qoldim. Butun irodamni ishga solsam ham, undan bosh ko'tarolmas, orqaga qaytolmas edim.
Kasal yotgan xona yanada ko'ngilsiz ko'rina boshladi. Endi men kasalning holidan muntazam xabar ololmas, uning vaqtida dori ichishini kuzatmasdim.
Xaran babu bo'lsa:
- Sog'ayish umidi bo'lmaganidan keyin, bunday yashashdan ko'ra o'lgan yaxshi, - der edi ko'pincha, -bunday bemorlar o'zi ham azob chekadi, boshqalarni ham azobga qo'yadi.
Umuman olganda bu gap to'g'ri edi. Biroq, mening xotinim haqida shunday deyish mumkinmi? Doktorlar bemorlarga nisbatan juda ham berahm bo'ladilar, ular xoksar odamlarning ruhiy kechinmalarini qaerdan bilsin?
Bir kuni qo'shni xonada turib, tasodifiy ravishda, xotinim bilan Xaran babu orasidagi gapni eshitib qoldim.
- Mening hayotim azob-uqubatdan iborat bo'lib qoldi - deb shikoyat qilardi xotinim. - Menga shunday dori kerakki, doktor, uni ichay-da, tezroq o'lib, bu azobdan qutulay.
- Bunaqa gapning nima keragi bor? - ranjiganday e'tiroz bildirdi doktor.
Bu gapni eshitib ko'nglim juda buzilib ketdi. Doktor ketishi bilan kasalning karavotiga o'tirib, peshonasini ohista silay boshladim.
- Borib aylanib keling, uy juda dim, yo'qsa kechqurun yana ovqatga ishtahangiz bo'lmaydi, - dedi xotinim.
Aylanib kelmoq - doktornikiga borishdan iborat edi.
***