IV
Bir kuni, erta bahorda, Monoroma ikkimiz Boro-nagordagi bog'imizda sayr qilib yurardik. Qosh qoraydi. Qushlar inlarida jim bo'lib qolishdi. Xiyobonning ikki tarafida qorayib turgan daraxtlarning barglari shitirlardi. Monoroma charchadi, ikki qo'lini boshiga qo'yib, sizga ma'lum marmar supaga yonboshladi. Men yonida o'tirdim. Daraxt osti timqorong'i bo'lib, osmonning yul-duz to'la kichik bir parchasi ko'rinardi, xolos. Qaerdadir, uzoqda osmondan daraxt soyasiga tushgan jimlikda chi-girtkalarning chirillashi yaqqol eshitilar, xuddi birov mayin o'rgimchak uyasini to'qiyotganday tuyulardi.
O'sha oqshom men andak sharob ichganim uchun kayfim yaxshi edi.
Ko'z qorong'iga ko'nikkandan so'ng supada yotgan xorg'in ayolning arang ko'ringan chehrasiga qarab rah-mim keldi. Nazarimda, u qo'l tegizib bo'lmaydigan jismsiz ko'lankaday tuyuldi.
Birdan daraxtlarning shoxlari alanga olganday bo'l-di - yangi oy astaginaosmonga ko'tarilib borliqqa sarg'ish nur sepdi, bu nur oq marmar supani va unda yot-gan horg'in ayolning chehrasini yoritdi.
Men toqat qilolmadim, xotinimga yaqinroq o'tirib, uning qo'llarini ushladim-da:
- Monoroma, sen ishonmaysan, ammo men seni sevaman. Men seni hech qachon unutmayman! - deb xitob etdim.
Shu so'z og'zimdan chiqdi-yu, birdan ko'nglim g'ash bo'lib qoldi - men bugapni ilgari boshqa bir ayolga ham aytganimni esladim!
Shu onda oyning sarg'ish nurlari bilan yorishib turgan daraxtlar ustidaGangning sharq sohilidan qattiq qahqaha yangrab o'tdi: "Ha-ha-ha!"
Bu - qalblarga kirib boruvchi kulgimidi, g'amzali ko'ngilning faryodimidi, bilmayman, har holda men shu zahoti hushdan ketib, supadan yiqildim. Ko'zimni ochsam uyda, o'rnimda yotibman.
- Sizga nima bo'ldi? - deb so'radi xotinim.
- Sen u dahshatli kulguni eshitmadingmi? - qaltirab savolga savol bilan javob berdim men.
- Hech kim kulgani yo'q. Bizning yonimizdan bir gala qush uchib o'tdi,xolos. Siz qanotlarning sharpasini eshitgandirsiz. Shundan ham qo'rqqaningizga hayronman.
Kunduzi ularning qush ekanini o'zim ham angladim.
Darhaqiqat, yilning bu faslida shimoldan Gang sohiliga yovvoyi g'ozlar uchib keladi. Ammo kechalari meni yana vahima bosardi. Nazarimda, tepamda, osmon qorong'iligini qoplab bir gala g'oz turganday, sal narsaga qattiq qag'illab, tovushi olamni tutadiganday tuyulardi. Endi oqshomlari Monoroma bilan so'zlashishga botin-masdim.
Boronagordagi uyimni qoldirib, xotinim bilan daryo sayohatiga jo'nadik. Sarrin shabada vahimani saltarqatdi.
Men bir necha kun o'zimni baxtiyor his etdim. Tabiat go'zalliklari Monoroma qalbining ko'pdan buyon berk darchalarini ochishga majbur etganday tuyulardi.
Biz Gangda suzib borib Padmaga yetdik. Dahshatli Padma uyquga tolib,mudragan oriq ilonni eslatar edi. Daryoning shimol qirg'og'ida, ufqqacha cho'zilgan kimsasiz, giyosiz chol yastanib yotar, unda qumlarningshirillashi eshitilardi. Janub qirg'oqdaatrofi mango daraxti bilan qurshab olingan bir qishloqcha dahshatli daryo oldida qaltirab turardi.
Padma uyquda u yonboshidan-bu yonboshiga ag'darilarkan, nuragan qirg'oqlar shaloplagancha daryoga qulab tushar edi.
Shu yerda bir oz aylanib yurgim keldi - shuning uchun sohilga kelib to'xtadim.
Monoroma bilan sayr qilib yurib juda uzoqqa ketibmiz. Quyosh botdi. Uning so'nggi zarrin nurlari toiin oyning salqin ziyosi bilan qo'shilib ketdi. Hademay osmonda oyning o'zi qoldi, uning shaffof nuri cho'lni yoritib yubordi. Nazarimda, biz intihosiz, kimsasiz oy saltanatida ketayotganday edik.
Monoroma qizil ro'molga o'ranib olgan, na yuzi, na qomati ko'rinar edi. Sukunat cho'kib, atrofda cheksiz oq qumloqdan boshqa hech narsa ko'rinmagach, u qo'lini bo'shatib, mening panjalarimni qisdi. Pinjimga kirib, go'yo o'zini, o'z hayotini, yoshligini menga ishonib topshirganday bo'ldi.
Mening yuragim nozik hislar bilan to'ldi. "Uyning to'it devori orasida turib, muhabbatni hech qachon bunaqa his etmaysan, kishi", deb o'ylardim.
Ochiq, erkin, intihosiz osmon gumbazi bizning yagona boshpanamiz edi. Go'yo uyimiz yo'q, hamma to'siqlar olib tashlangan, orqaga qaytish hojat emas-u, biz qo'l ushlashib, oydin sahro bo'ylab keta beramiz.
Biz juda uzoqqa borib, qumloqda bir chuqurga duch keldik. Bu - Padma suvi toshganda hosil bo'lgan ko'lmak edi. Qumlar bilan o'rab olingan, uyqudagi singari sokin bu ko'lmak suvga oyning xira nuri tushib turardi.
Biz to'xtadik. Monoroma menga qarab, o'yga toldi. Boshidan ro'moli tushib ketdi. Men egilib uni o'pdim. Birdan kimsasiz, poyonsiz bu cho'lda kimningdir barala gapirgani eshitildi:
"Kim bu? Kim bu? Axir, bu kim?"
Ikkimiz ham cho'chib tushdik, ammo darrov bildikki, bu na odam, na arvoh, bu - sohilda yurgan suv qushlarining ovozi edi. Kechasi allamahalda inlari oldida sirli qadam tovushini eshitib, qushlar hurkkan edilar.
Biroq bizni vahima bosdi, shuning uchun darrov kemamizga qaytib yotdik. Charchagan Monoroma darholuxlab qoldi.
Shunda kimdir mening bosh tomonimda turib, oriq panjalari bilanMonoromani ko'rsatib, qulog'imga shivirladi:
"Kim bu? Kim bu? Axir, bu kim?"
Men sapchib turib chiroqni yoqdim. Sharpa yo'qoldi, ammo shu onda tepamizdagi chodir va qayiqni larzaga keltirib, kecha zulmatida qattiq bir faryod ko'tarildi. Bu qichqiriqdan tomirlarda qon to'xtab badanimdan ter chiqdi. Bu dahshatli faryod Padmani kesib o'tib, u sohildagi shahar va qishloqlar ustida yangradi. U faryod butun mamlakat ustidan uchib, qit'alar ustidan parvoz etib, borgan sari ingichkalashib, qayoqqadir, yiroqlarga intilar, bu olamning intihosiga yetgach, ignaning uchiday ingichka bo'lib qolganday tuyulardi...
Men ilgari bu xil tovushlarni eshitmagan va shunday narsa bo'lar deb gumon ham qilmagan edim.
Bu paytda, mening boshimga butun cheksiz osmon joylashib olgan-u, ovoz qancha yiroqlarga borsa hard, miyamning chegarasidan o'tib ketolmas edi...
Men ortiqcha toqat qilolmay, chiroqnio'chirdim - shunday qilsam yengil bo'lar deb o'yladim. Qorong'i bo'lishi bilan haligi bo'g'iq ovoz yana takrorlana boshladi:
"Kim bu? Kim bu? Axir, bu kim?"
Qayiqda, tun jimligida, mening cho'ntak soatimga ham jon kirdi. Soat strelkasi Monoromani ko'rsatib, raqamlardan so'rardi:
"Kim bu? Kim bu? Axir, bu kim?"
Dokxinachoron murdaday oqarib, nafasi siqila boshladi.
Zamindorning yengidan ushlab turib maslahat berdim:
- Suv ichib oling.
Chiroq lip-lip qilib o'chdi. Bu vaqtda tong otgan, tashqari yop-yorug' edi. Qaerdadir qarg'a qag'illadi. Chumchuqlar chug'urladi. Uy yonidantaraqlab arava o'tib ketdi.
Dokxinachoronning chehrasi juda o'zgarib ketdi; qo'rquvdan asar ham qolmadi. Tungi bir vahima tufayli shuncha gapirib qo'ygani uchun o'zini o'ng'aysiz his etdi. Men ham uning ko'ziga yomon ko'rinib ketdim chog'i! Xayrlashmay, shartta o'rnidanturib, uydan chiqib ketdi. O'sha kuniyoq, yarim kechada mening eshigimni yana taqillatishdi:
- Doktor, doktor! - degan ovoz eshitildi.
1894-yil.

