RENE JUMBOG'I
1
0 'z tabiatining aql bovar qilmaydigan darajada g'alati
ekani bilan nom chiqargan bu sayyorani tadqiq etish Yerdagi
odamlar uchun oson bo'lmadi. Unga avtomatik stansiya
qo'ndirish uchun qilingan dastlabki urinish muvaffaqi-
yatsizlikka uchradi. Avtomatik stansiya sayyora atmosferasiga
kirishi bilan to'satdan Yer bilan aloqani uzib qo'ydi. Ko'p
o'tmay teleekran orqali yerdan kuzatib turganlar portlash
yuz berganini ilg'ay oldilar, xolos. Kcyin ekranda jimir-jimir
chiziqlar paydo bo'lib, oxiri hech nima ko'rinmay qoldi.
O'sha yilning kuzida sayyora atmosferasida yana bir
dahshatli voqea yuz berdi. Yerda katta shov-shuv ko'tarilishiga
sabab bo'lgan bu hodisa keyinroq tarLx sahifalariga "Rene
jumbog'i" degan nom bilan kirdi. Aslida voqea bunday
bo'lgan edi: Buyuk Britaniyaning atoqli astronavti Bill Rene
ikki sherigi - yosh fazogirlar Uolles va Vilson bilan birgalikda
"Foton* yulduzkezar kemasida sayyoraning atmosferasiga
kirishga muvaffaq bo'ldi. Ekipaj qimmatli ilmiy ma'lumotlar
to'playotgani haqida Yerga bir necha fursat xabar be rib turdi.
Biroq yerdagilar kutilmaganda efir orqali Bill Renening
qo'rqinch va dahshatga tola hayajonli xitobini eshitishdi:
- Koinotda uchayotgan barcha fazogirlar va astronavtlar!
Bizni qutqaring!.. Halok boMyapmiz!.. Bizni qutqaring!..
Keyin radiopriyomnikdan fazoning allaqanday sirli shov-
shuvi eshitildi. Yerda bu nidoni eshitganlarning barchasi
taraddud va sarosimada qolishdi. Qiziq, nima hodisa yuz
bergan bo'lishi mumkin?
[IMG]
men.png
Oradan lahza o'tmay, efirda yana Renening turli tilda
gapirgan fojiali ovozi yangradi:
- ...Bizni autqaring!..  ! Vi asked salveyshin!..
Xilfen zi!.. Yana bir necha soatdan keyin halok bo'lamiz!
Yana bir necha soatdan keyin...
Bu paytda mashhur fazogir, Azizov rahbarligidagi "Olmos"
yulduzkezar kcma ekipaji Serera sayyorasi tomon uchib
bormoqda edi. Yordamga chorlovchi bu ayanchli nidoni
koinotda birinchi bo'lib ana shu kema ekipaji eshitdi. Azizov
ko'p ikkilanib o'tirmadi. Darhol halokatga yo'liqqan kema
bilan aloqa o'rnatdi. Keyin, odaticha, sovuqqonlik bilan
mikrofonga engashdi:
- Diqqat! "Olmos" kemasi kapitani gapiryapti. Biz yor
damga tayyormiz. 0 'zingiz kimsiz? Kemangiz turgan
koordinatlarni ma'lum qiling? Qabulga o'taman...
Radiopriyomnikda shunday javob boMdi:
- "Olmos", shoshiling, shoshiling! Sizdan "Foton"
kemasining kapitani professor Rene yordam so'rayapti. Biz...
to'xtang!... - shu payt allanarsa yuz berdi shekilli, profes-
sorning dahshat ichida baqirgani, kcyin g'oyatda tushkun
ohangda negadir tovushi xirillab: - Boidi, endi yordamin-
gizga... hojat qolmadi... Kechikdingiz... Biz adoyi tamom
bo'ldik! Alvido, do'stlar! - degani, bir necha fursatdan so'ng
esa, allanimaning taraqlab ketgani eshitildi. 0 'sha zahoti aloqa
ham uzildi...
[IMG]
men.png
Bu g'alati jumboq sinchkov va qobiliyatli fazogir Azizovga
uzoq yillar davomida tinchlik bermadi. Qanday hodisa yuz
bargan bo'lishi mumkin? Nima uchun "Foton" ekipaji bun-
chalik tez halokatga yuz tutdi? Azizov faqat o'sha dahshatli
sayyorani ishg'ol qilgachgina, mazkur savollarga javob topishi
mumkinligini yaxshi bilardi. Sereradagi ishlarini tugatgach, u
Rene jumbogMni hal qilishga qat'iy bel bog'ladi...
2
Boshliq - uzun bo'yli, ochiq chehrali, xiyla ozg'in kishi -
har-har zamonda ko'zoynagini to'g'rilab qo'yib, kapitan
Azizovga "01mos"ning yangi ekipaj a'zolari haqidagi
anketalarni o'qib bermoqda edi:
- Shavkat Aliyev, astronom, yigirma olti yoshda. Tosh-
kentda tug'ilgan, Mirrix va Mushtariyni o'zlashtirishda ishtirok
etgan. Har qanday sharoitda o'zini tuta biladigan jasur va
og'ir tabiatli fazogir.
- Uken Avezov, geoximik, Olmaotada tug'ilgan, tovush-
dan tez ucharsamolyotlareskadrilyasida ikki yil xizmat qilgan.
Satumni o'zlashtirishda qatnashgan. Oshpazlikdan ham xabari
bor. Hamma vaqt quvnoq, hamma vaqt xotiijam, ayni paytda
g'oyatda dovyurak fazogir.
- Anna Shvars, - shu yerga kelganda Azizovning peshanasi
tirishganday bo'ldi. U chap qo'lini shapaloq qilib, sekingina
stolga "tap" etkizib qo'ydi-da. shartta Boshliqning gapini
bo'ldi:
- Ayol kishini kemaga ololmayman!
- Shoshilmang, o'rtoq Azizov, siz uning qanday ayol
ekanini bilmaysiz-ku!
- Bilishni ham istamayman. Chunki, mutlaqo notanish
sayyoraga qilayotgan bu safarimizning qanchalik og'ir va
xatarli ekanini mendan ko'ra ham o'zingiz yaxshiroq tushu-
nasiz.
Boshliq o'rnidan turdi. Quyuq qoshlarini chimirgancha
qovog'ini soldi - odatda jahli chiqqandagina shunday qilardi.
Azizovga tikilib, bir zum sukutda qoldi. Keyin yana joyiga
o*tirdi-da, biroz hayajonli tovushda dona-dona qilib gapira
boshladi:
[IMG]
men.png
- Bu voqea fazo safari paytida bundan o'n ikki yil
muqaddam sodir bo'ldi. Biz kemada besh kishi edik: men,
Annaning ota-onasi - Kostya va Olya Shvarslar, vrach yigit
Behzod va nihoyat Anna. Anna o'shanda to'qqiz yoshda
edi. Biz o'n ikki yil muddatga safarga chiqqandik. Anna esa
ana shu safar paytida dunyoga kelgandi. Safarimiz oxirlagan,
Vega sayyorasi yaqinidan uchmoqda edik. To'satdan
kemamizda yonilg'i zapasi tugayotgani ma'luni bo'ldi. O'sha
paytlarda Vegada uran rudasining katta koni topilgan emasmi,
bu bizga qo'l keldi, albatta. Lekin Vegadagiday sovuq va
shavqatsiz iqlimga ega bo'lgan sayyoraga qo'nish biz uchun
katta xavf tug'dirardi. Chunki sayyora yuzasidagi atmosfera
o'z xususiyatiga ega bo'lib, Yer atmosferasidan keskin
farqlanardi: Yerda yuz bcradigan kuchli dovul, bo'ronlarga
o'xshash qudratli havo oqimlari butun sayyora bo'ylab turli
yo'nalishlarda uzluksiz harakat qilardi. Bordi-yu, fazo kemalari
ana shu oqimlardan biriga tushib qolishsa, tamom, undan
kemamiz ortiga mahkamlangan aeroni qo'ndirishga qaror
qildik. Ham osmonda, ham yerda, ham suvda harakatlana
oladigan bu maihinani er-xotin Shvarslar boshqarib boradigan
bo'lishdi. Chunki kapitan sifatida men kemani tashlab keta
olmasdim. Behzodning ham bunga haqqi yo'q, chunki u
vrach edi. Aeroni Vega atmosferasida boshqarish katta maho-
rat talab etardi. Arzimagan xato, jindek noto'g'ri harakat
ham dahshatli halokatga olib kelishi hech gap emasdi. Lekin
Shvarslar anoyi emas, katia tajribaga ega boMgan tug'ma
fazogirlar edi. Xullas, ular safarga chiqishdi, biz esa maxsus
ko'zgu orqali kuzata boshladik. Mana. ekranda ularning
germoshlyom kiygan boshlari. Ikkalasi ham juda yosh. Aftidan,
Olya hayajonlanardi. Lekin Kostya aeroni xotiijam boshqar-
moqda. Kutilmaganda aero qalqib ketdi. Ekran oldida o'tirgan
Anna beixtiyor qichqirib yubordi. Aero havo toMqinlaridan
biriga duch kelgandi. Men darhol Annani quchoqlab,
tinchitmoqchi bo'ldim. Aero katta tezlik bilan sayyora tomon
qulab keta boshladi. Qudratli oqim xuddi o'z ustidagi xasni
uloqtirib o'ynab, javlon urayotgan dengiz po'rtanasiday uni
o'ziga ilashtirib olgan edi.
- Kostya, Olya! Bardam boMinglar! Har nima qilib bo'lsa
ham aeroni oqimdan chiqarishga harakat qilinglar! - deb
baqirdim men mikrofonga.
Radiopriyomnikdan Kostyaning bosiq ovozi eshitildi:
- Xotiijam boMing. Vegaga tezroq qo'nish maqsadida
shunday qilyapmiz. Oqimdan sayyora yuz^iga yaqinlashganda
chiqib olamiz.
Yengil tortdim. Quchog'imda o'tirgan Annaning ham
chehrasi yorishganday boMdi. "Ular tezroq qo'nishmoqchi",
dedi u menga bir qarab olib. Lekin ular o'zlarini oqimga
urib harholda chakki qilishgandi. Bunday kuchli oqimdan
chiqib olishning o'zi boMadimi, axir! Ozmuncha mahorat,
kuch, sabot kerak bo'lmaydi buning uchun, ammo Shvarslarda
bu xislatlar mujassam edi desam, sira yanglishmayman. Ko'p
o'tmay, Kostya sayyoraga muvafFaqiyatli qo'nganlari haqida
xabar qildi.
Xuddi shu payt Annaning qalbida bir umr chuqur iz
qolditgan mash'um hodisa yuz berdi. Daydi oqimlarning bin
sayyoraning aero qo'ngan yuzasiga quyunday yopirildi-da,
mashinani yana osmoni falakka olib chiqib ketdi. So'ngra
qanday tez olib chiqqan bo'lsa, xuddi shunday pastga olib
tushib, zarb bilan Vega qoyalaridan biriga urd?. Ekranda kuchli
portlash yuz berganini ko'rdik. Yuragim orqamga tortib ketdi.
Anna chinqirib yig'lay boshladi. Shu topda uni ovutish,
yig'idan to'xtatish Vega atmosferasidagi dahshatli havo oqimi-
ni to'xtatishday bir gap edi. Darhaqiqat, kechirib bo'lmas
mash'um hodisa yuz beigandi. Bechora qiz bir vaqtning o'zida
ham ota, ham onasidan ajraldi... Shundan keyin biz yonilg'i
so'rab. Yerga murojaat qildik...
Oradan bir hafta o'tgach, Behzod, Anna va men omon-
eson yerga qo'ndik. Annaning ahvolini bir ko'rsangiz edi
o'shanda. Bechora ozib-to'zib ketgan, yigMayverganidan
zang?n ko'zlari kirtayib, jajji gavdasi undan battar kichrayib
ketgandi. Uni men o'z tarbiyamga oldim. Oradan bir yil
o'tdi. Ishonasizmi, shu vaqt ichida u shu darajada o'zgardiki,
ko'rgan odam uni o'n yoshga kirgan deyolmas. Zotan, birda-
niga kattalik nuqsi urib qolganday edi. Anna ba'zan kechalari
ayvonga chiqib, yulduzli osmonga uzoq tikilib qolardi. Shu
alfozda allamahalgacha turgach, xonaga qaytib kirardi-da,
erkalanib, odatdagi gapini aytardi:
- Dada (u meni "dada" deb atardi), katta bo'lsam, men
ham fazogir bo'laman, xo'pmi!
- Xo'p, qizim. Maktabni bitirganingdan keyin o'zim
o'qishga joylashtirib qo'yaman.
- Fazogirlar o'qishiga, - qo'shib qo'yardi Anna jiddiy, -
ana shundan keyin biz uzoq sayyoralarga uchamiz, to'g'rimi?
- To'g'ri, qizim. Men doim seni birga olib yuraman.
- Ana o'shanda... ana o'shanda!.. - qizchaning ro'para-
sidagi nuqtaga tikilgan ko'zlari shunaqa paytda yana g'azab
o'ti bilan chaqnab ketardi...
Shu payt eshik ochildi-da, ostonada sochi baland qilib
turmaklangan, xipcha qomat kotiba qiz ko'rindi. U Boshliqqa
murojaat qilib:
- Ular kelishdi, - dedi.
Boshliq Azizovga mamnunlik bilan ma'noli qarab qo'ydi-
da, qizga:
- Ayting, kirishsin, - dedi.
Lahza o'tmay, xonaga ikki yigit va bir qiz kirdi. Ulardan
bin barvasta qomat, quyuq qora qoshli, xushbichim chehrali
yigit edi. U Azizov bilan qo'l berib so'rasharkan:
- Shavkat Aliyev, - deya o'zini tanitdi.
- Uken Avezov, - dedi ikkinchi yigit ham o'z navbatida
qo'l olishib. Keyin, odati boMsa kerak, chap ko'zini qisib
qo'ydi. Badanini jazirama quyoshda qoraytirgan bu yigitning
kelishgan qaddi-qomati, tomirlari bo'rtib chiqqan kuchli
bilaklari uning chayir va baquwatligidan dalolat berib turardi.
Azizov qizga qaradi-yu, beixtiyor sergak tortdi. O'zi nima
gap? Aftidan, u baland bo'yli, sochi chiroyli qilib turmak-
langan, chehrasi sutga chayilganday oppoq bu qizning zangori
ko'zlaridagi ma'yuslikni, ayni paytda nozik bir jangovarlik
ruhini darrov ilg'ab oldi chog'i? Yo'q, kapitanning chehrasi
biroz oqarib, ichidan zil ketganiga qaraganda, gap bunda
emas edi.
- Anna Shvars, - dedi qiz nozikkina qo'lini uzatarkan,
Azizovga tik boqib. "01mos"ning kapitani bunday dadil
boqishdan zavqlanibmi yoki uning ich-tashini Boshliqning
hikoyasidan yaxshi bilib olgani uchunmi, qizga muloyim qarab
turardi. Ha, bu qiz hozirgina Boshliq so'zlab bergan hikoya-
ning "qahramoni"ga juda-juda 0'xshar, Azizov ham uni
boshqacha emas, negadir faqat shunday tasawur qilgan edi.
Fazogirlaming ko'rishib boMishlarini kutib turgan boshliq
hammani o'tirishga taklif qildi. Ular bo'sh joylarni egallash-
gach:
[IMG]
men.png
- Shunday qilib. o'rtoqlar, - dedi xonaga kirgan fazogir-
larga yuzlanib, - o'zingizga ma'lum bo'lganidek, sizlami
bo'lg'usi safaringiz rahbari, "Olmos" kemasining kapitani
o*rtoq Azizov bilan tanishtirishga ruxsat bcringlar.
Fazogirlar boshliqning o'ng yonida o'tirgan xotiijam
qiyofali, jag1 suyaklari turtib chiqqan, yuz tuzilishi to'rt bur-
chakni eslatuvchi qirq besh-ellik yoshlar chamasidagi daroz
kishiga yana bir karra razm solib qarashdi. Ha, bu qiyofa
ularga gazeta va tclevideniye orqali juda yaxshi tanish edi.
Zotan, shunday mashhur odam rahbarligida safarga chiqishga
muyassar bo'layotganidan har birining qalbi cheksiz faxr,
baxtiyorlik tuyg'usi bilan toMgandi.
- Yana ta'kidlab o'taman, ekipajga yuklanayotgan vazifa
g'oyatda jiddiy. Qisqacha qilib aytganda, siz Rene jumbog'ini
hal qilmog'ingiz, bundan tashqari, Rene boshliq ekipaj tushgan
sayyorani mukammal o'rganmog'ingiz lozirn bo'ladi. Shu
bugundan e'tiboran safar taraddudini ko'raveringlar. Start,
taxminan, bir oydan so'ng bo'ladi. O'rtoq Azizov, agar iloji
bo'Isa, mashqlarga shu bugundanoq kirishing. Hozircha gap
shu. Savollar bormi?
Uken, odaticha chap ko'zini qisib qo'ydi-da, o'rnidan
turdi:
- Sayyoraga "Olmos"da uchamizmi?
- Xuddi shunday. "Olmos" ko'p sinovlardan o'tgan,
kuchli ion dvigatellariga ega bo'lgan ishonchli kema.
O'ylaymanki, u yuzimizni yerga qaratmaydi.
- Tushunarli, - Uken joyiga o'tirdi.
- Boshqa savol yo'qmi? Unday bo'lsa, o'zingizni
hozirdanoq o'rtoq Azizovning qo'l ostiga o'tgan, deb hisob-
layveringlar. Endi ishga, o'rtoqlar! Sizlarga muvaffaqiyat
tilayman!
3
O'sha kuniyoq fazogirlar turar joylarini o'zgartirishdi.
Ularni turli sayyoralarga uchish taraddudini ko'ruvchi
fazogirlar istiqomat qiladigan maxsus binoning birinchi
qavatidagi alohida-alohida xonalarga joylashtirishdi. O'z
xonasini saranjom-sarishta qilgan Anna Shavkat joylashgan
xonaga kirib kelganida, Shavkat bilan Uken stol yonida
bahslashib turishardi:
- Eynshteynning mashhur nisbiylik nazariyasini aytyap-
sanmi! - derdi Shavkat odaticha dadil tovush bilan, -
fikringga qo'shilolmayman.
- Nima uchun?
- Shuning uchunki, bu nazariya o'z vaqtida juda ko'p
munozaralarga sabab bo'lgan. Undan kelib chiqadigan
xulosalar keyinchalik amalda isbotlangan bo'lsa-da, lekin
ko'pchilik uning to'g'riligiga shubha bilan qaragan...
Shu payt ostonada tuigan An naga ko'zi tushgan Ukenning
yuzidagi jiddiylik o'mini darrov tabassum egalladi. U qo'llari
bilan reverans qilib, oyoqlarini chalishtirganicha qizga ta'zim
qilarkan:
[IMG]
men.png
- Qirolicha janobi oliyalari Annaxonim tashrif buyurdilar! -
deya xitob qildi.
Anna uning bu haziliga lablari bilan bilinar-bilinmas
jilmayib javob qaytardi. Keyin, Ukenning qilig'idan kulib
turgan Shavkatga qarab, jiddiy ohangda:
- Xo'sh, nima uchun shubha bilan qarashgan? - deb
so'radi. Uning suhbatni davom ettirishga moyilligi shundoq
sezilib turardi. Shavkat yana jiddiylashdi.
- Buning sabablari juda ko*p. Awalo hammamizga ma'-
lum, Eynshteyn nazariyasi ba'zi masalalar bo'yicha o'sha
davrda mavjud bo'lgan ko'p qonunlarga zid edi. Masalan,
Nyutonning klassik mexanikaga oid mashhur qonunlariga.
Bundan tashqari, bu nazariyaning to'g'riligini tasdiqlovchi
tajribalar o'tkazish uchun ham hech qanday sharoit yaratil-
magandi. Axir u paytda g'oyatda katta tezlikda, yorug'lik
tezligiga yaqin tezlikda ucha oladigan kosmik kemalar
qayoqda edi deysiz. Nisbiylik nazariyasi esa, hammamizga
ma'lum, fazo, vaqt va bo'shliq haqida, jismlarning ana shunday
katta tezlikda uchayotgan mahaldagi holati haqida bahs
yuritadi.
- 0 'rtoq faylasuf, - Uken uni shunday deb atardi, - agar
mumkin bo'lsa, voizlik qilishni to'xtatsangiz. Negaki, koman-
dirimiz Azizov o'rnatgan kun tartibi bo'yicha hozir ovqat
vaqti bo'ldi.
Anna "jim bo'l", deganday ohista uni qoMidan tortib,
tinchitdi-da:
- Ayting-chi, Shavkat, nisbiylik nazariyasi bo'yicha kema
tezligi yorugMik tezligiga yaqinlashganda, kemadagilar uchun
vaqt to'xtaydi, shundaymi? - deb so'radi.
- Ha, deyarli to'xtaydi. Ayni paytda, o'sha kemada-
gilarning og'irligi ham, ko'rinishlari ham butunlay o'zgarib
ketadi. Ajablanarlisi shundaki, kemadagilar hech nimadan
taajjublanmaydilar. Og'irliklarining ortishi ham, qiyofalarining
boshqacha bo'lib qolgani ham ularga qonuniydek, odatdagi
hodisadek tuyuladi.
- Lekin esimda bor, o'tgan yili Mirrixga uchganimda,
vaqtning sekin oqa boshlaganini sira his qilmagandim.
- Nisbiylik nazariyasining hayratlantiradigan joyi ham
shunda-da! Yerda, o'zingizga ma'lum, bir sutka vaqt o'tga-
nida, katta tezlikda uchayotgan kemadagilar uchun bir yoki
ikki soat vaqt o'tgan bo'lishi mumkin va kemadagilar buni,
hatto, sezishmaydi ham.
- Menga qaranglar, - dedi Uken, - aslida o'sha kema
dagilar uchun ham bir sutka o'tsa kerag-ov, biroq katta tezlik
tufayli soatlarining biror ishkali chiqib, vaqtni sekin o'tayot-
ganday ko'rsatar balkim?
- Mutlaqo! - Shavkatning ovozi yanada dadilroq yang-
radi. - 0 'zingizga ma'lum, bundan uch yil awal Yupiteiga
uchgandim. O'shanda shunday g'aroyib hodisaning guvohi
boMdim. Kemada navbatdagi hordiqdan so'ng turib yuvindim-
da, hali uncha o'smagan soqolimni mashinada ola boshladim.
Soqol ola turib zalda gapirib turgan televizorga ko'zim tushdi.
Lektor bizning kosmik kemamiz haqida informatsiya bermoq-
da edi.
- ...Yupiterga qarab borayotgan bu kema ekipaji to'rtinchi
sutka uchishda davom etmoqda...
- To'rtinchi sutka?! - Hayratdan qoMimdagi mashinka
tushib ketay dedi. Axir bizning soatlarimiz bo'yicha kema
start olganiga hali bir sutka ham bo'lmagandi-da! Men
soatlarga ishonmasligim mumkin edi o'shanda. Lekin...
soqolimni har kuni qirtishlab olardim, soqolim meni alday
olmasdi. Unga qarab turib, kemamizda vaqtning Yerdagiga
nisbatan g'oyatda sekin oqayotganiga beixtiyor iqror bo'Idim.
Negaki, Yerda o'tgan to'rt sutka ichida soqolim bir kunda
o'sadiganchalik ham o'sib ulgurmagandi-da!..
Shu payt Uken negadir taraddudga tushib, chap ko'zini
qisib qo'ydi. Shavkat ham g'oz turganicha, jimib qoldi. Anna
orqasiga o'girilib, ostonada turgan Azizovni ko'rdi. Kapitan-
ning qovog'i soliq edi.
- Nima gap, o'rtoqlar? - dedi u fazogirlarni birma-bir
o'zining sinchkov va talabchan nazari ostidan o'tkazib. -
Anna Konstantinovna, kun tartibi buzilganining boisini qanday
izohlab bera olasiz?
Anna bunday savolni kutmaganidanmi, biroz qimtinib
turdi-da, odaticha shartta javob berdi:
- Kun tartibi atigi ikki minutga buzilsa buzilibdi-da.
- Fazoda taqdirimizni minutlar emas. sekundlar hal qilishi
mumkin. Hammangizni ogohlantiraman: bundan buyon
oramizda kimki belgilangan kun tartibidan bir daqiqaga bo'lsa-
da chekinsa, unday fazogir bilan taqdirimizni biiga qo'shib
o'tirmay, fursat borida, ya'ni hoziroq xayrlashib qo'ya qola-
miz. Savollar bormi?
Uken, hammasi tushunarli, deganday chap ko'zini qisib
qo'ydi.
- Agar savollar bo'lmasa, ovqatdan so'ng trenajyorda
uchrashamiz.
Trenajyor yulduzkezar kema maketi bo'lib, fazogirlarning
safar oldidan mashqlar bajarishi, uchish manyovrlarini puxta
o'zlashtirishlari maqsadida turli tadbirlar o'tkaziladigan asosiy
joy edi. Sirtdan qaraganda, u to'rt oyoqli bahaybat temir
kitni eslatardi. Lining o'ng yonidagi ochiq lukka birinchi boMib
kirgan Anna boshqarish apparatlari tomon yurarkan, o'zini
xuddi rostdakam kemadagiday his qildi. Kctma-ket Shavkat
va Ukenlar ham lukdan kirib kclishdi.
Trenajyorga Azizov kirganida, boshlariga germoshlyom,
egnilariga uchish libosi kiygan fazogirlar programmada
belgilangan joylarini egallashgan edi. Shavkat shturman stoli
ortida turli apparatlar, ko'rsatuv asboblariga to'la shchit
qarshisida o"tirarkan, Azizovni ko'rgach, yon tomonida
o'tirgan Ukenga bilinar-bilinmas bosh silkib:
- Kelyaptilar! - deb qo'ydi. Uken ham o'z navbatida
chap ko'zini qisib, xabarni Annaga yetkazdi.
- Hozir, o'rtoqlar, - dedi Azizov boshqaruv pultidan
joy olarkan. - "Olmos" "start" oladi. Bir necha soatlik
uchishdan so'ng noma'lum sayyoraga qo'namiz. Ogohlantirib
qo'ymoqchiman, sayyorada bizni nimalar kutayotganidan
shaxsan mening ham xabarim yo'q. Zotan bu qisqa mashqdagi
hayotimiz tasodiflarga to'la boMishiga shak-shubha yo'q.
Shuning uchun ham "safarimiz"ning muvaffaqiyati har
birimizning chuqur o'ylab harakat qilishimiz, tasodiflar oldida
o'zimizni yo'qotmasligimiz va mardona kurashishimizga ko'p
jihatdan bog'liq. Bular esa, rnening bilishimcha, ekipajning
qo'lidan keladigan ish. Shunday qilib, tayyorlaninglar!
Lahza o't may, efirda Azizovning sovuqqon va qat'iy ovozi
yangradi:
- !
-  !
Qudratli ion dvigatelining shovqinidan kema larzaga
kelganday bo'ldi. Azizov komanda punktiga doklad qildi:
- Yer, "Olmos" start olishga tayyor!
Fazogirlarning naushniklarida KP navbatchisining unga
javoban:
- Startga ruxsat beraman! - degani eshitildi.
Kapitanning yana qat'iy ovozi yangradi:
- Diqqat! Start!
Kema o'sha zahoti paydo bo'lgan qudratli tortish kuchidan
qalqib ketganday bo'ldi. Negadir Annaning yuragi shuv etib
ketdi. Lekin darrov o'zini bosdi.
- O'rtoqlar, bir necha daqiqadan so'ng vaznsizlik holati
yuz be rad i. O'rindiqlardagi belbog'larni bog'lab olishingizni
so'rayman.
Anna beliga belbog'ini bog'lab ham ulgurmagandiki,
kutilmaganda o'zini xuddi suvdagiday yengil his qila boshladi.
U boshini ko'tarib yuqoriga ko'zi tushdi-yu, angrayib qoldi.
Uken bir qo'li bilan o'zi o'tirgan o'rindiq belbog'ini mahkam
ushlaganicha. oyog'i osmondan bo'lib kema shipiga tegay deb
turardi. Aflidan, yigit vaqtida belbog'ini bog'lashga ulgurmay
qolgan edi. Anna shu payt Shavkatning ohista harakat bilan
qo'lini uzatib, sherigini joyiga o'tqazgani, keyin belbog'ini
bog'lashga yordamlashganini ko'rdi. Unga javoban Ukenning:
"Rahmat, Faylasufl" - deganini eshitib kulib qo'ydi.
Vaznsizlik holati yo'qolgach, Azizov o'rnidan turdi.
- Belbog'larni yechishingiz mumkin. Lekin germo-
shlyomlar yechilmasin. Bir necha daqiqadan keyin o'zga
"sayyora"ga qo'namiz.
Qo'nish fazogirlar kutganichalik vahimali bo'lmadi.
Vahimali hodisa kema yonidagi luk ochilganida sodir bo'ldi.
Qo'lida lazer-to'ppocha ushlagan Shavkat lukdan sakrab pastga
tushdi-yu, atrofga alanglab, qorayib turgan allanimalarga ko'zi
tushdi. Hammayoqni oqish tuman qoplagan, aftidan, ular
"start" olishgan mahalda kema katta mashq zallaridan biriga
olib kirib qo'yilgan edi. Uken Shavkatning oldiga chiqqanida
haligi qora narsalar qayoqqadir g'oyib bo'lishgandi.
- Senga shunday tuyulgandir, - dedi Uken oldinga
tikilarkan, odaticha chap ko'zini qisib.
Lekin ular yanglishishgandi. Negaki lahza o'tmay,
fazogirlaming qarshisidagi tuman orasida ikki qomatdor gavda
paydo bo'ldi va qizg'ish rangda porlayotgan ko'zlarini yigit-
larga tikib, sekin-asta kemaga yaqinlashib kelaverdi.
- Orqaga! - dedi Uken baqirguday ovozda haligi gavda-
laming g'alati nigohidan eti junjikib.
Ular orqaga qaytishga ulgurishmadi. Awal Shavkatning.
keyin Ukenning yuzidagi sergaklik favqulodda allaqanday
loqayd va sovuqqon bir ifoda bilan almashindi-da, fazogirlar
g'ayriixtiyoriy ravishda boshlarini quyi solib, haligi gavdalar
sari yurishdi.
- Gipnoz!.. Ularni gipnoz qilib qo'yishdi!.. - xitob qildi
fazogirlami illuminator orqali kuzatib turgan Anna hayajon-
lanib. Uning yonida tuigan kapitan chehrasida esa hech qanday
o'zgarish bo'lmadi. Lekin shu zahotiyoq o'midan irg'ib turib
lazer-to'pponchasini olib. lukka otilgan ham ediki, qiz uni
qo'lidan ushlab qoldi:
- 0 'rtoq komandir, sizga mumkin emas. Ruxsat eting,
men. - Anna e'tirozga o'rin qolmaydigan ohangda shunday
dedi-da, tashqariga yo'naldi. Gavdalar - robotlar ekaniga
qizning darrov aqli yetgandi. Lahza o'tmay, Azizovning og'zi
ochilib qoldi: qo'lida lazer-to'pponcha tutgan Anna tirsagi
bilan ko'zlarini berkitganicha bir zumdayoq haligi nomaMum
kimsalar yonida paydo bo'ldi-da, ular yerda sudrab kelayotgan
ingichka kabel-simlarni o'qqa tutib. uzib tashladi. 0 'sha
zahoti robotlarning porlab turgan ko'zlari ham so'ndi-qoldi.
Anna simlami uzib, ularni energiya manbasidan mahrum
qilgan edi. Ayni paytda robotlar gipnoz qilish qobiliyatlarini
ham yo'qotishgandi.
Ko'p o'tmay yigitlar o'zlariga kelib, qizning ortidan kema
sari yurishar ekan, ularning yonida boshliq paydo bo'ldi:
- Balli, Anna! - dedi u qizning yelkasiga qoqib. - Eng
oqilona qaror qabul qilding.
Yoshlar luk orqali kemaga kirisharkan, Azizov Annaga
beixtiyor jilmayib qaradi. Bu uning fazogirlar oldida birinchi
jilmayishi edi. Ehtimol aslida kamdan-kam jilmayadigan bu
odamning qalbida ko'zlari ma'yus, ammo o'zi mardonavor
qiz Annaga nisbatan qandaydir iliq bir hissiyot uyg'ongandir.
Balki...
5
"Olmos"ning kapitanini ikkinchi bor jilmayishiga majbur
etgan hodisa oradan bir oy o'tgach, kema Vega yaqinidan
uchib ketayotganida sodir bo'ldi.
Uchish dasturiga muvofiq "Olmos" Vega orbitasida to'x-
tab, mazkur sayyoradagi ajoyib yonilg'i manbayi - uran
rudasidan yetarlicha g'amlab olishi kerak edi. Sayyoraga
qo'nishni endi aeroda emas, "Olmos"ning bortiga mahkam-
langan "Burgut" nomli kosmoxodda Shavkat bilan Anna
amalga oshirishi lozim edi. Veganing asov atmosferasi endilikda
"Burgut" singari zamonaviy kosmoxodlar uchun aytarli katta
xavf tug'dirmasa ham, lekin odatda sayyoraga qo'nish uchun
eng tajribali fazogirlar yuborilar edi.
- Anna Konstantinovna, - dedi Shavkat kayut-kampa-
niyada uchish libosini kiyar ekan, - menimcha, o'rningizga
Uken uchganida har holda yomon bo'lmasdi.
Annaning ko'zlarida to'satdan g'azab uchquni chaqnadi.
Unga yeb qo'ygudek tikilarkan, tovushi bo'g'ilib dedi:
- Bu gapni bir aytdingiz, ikkinchi ayta ko'rmang. Aks
holda...
Qizga germoshlyomini kiyishida yordamlashayotgan Uken
uning gapini hazil bilan tugatdi:
- Aks holda kuningiz trenajyordagi sehtgar robotlar holiga
tushadi.
Uken ularning kulib yuborishlarini kutgan edi. Lekin
Shavkat ham, Anna ham miq etmadi. Aksincha, qiz qandaydir
ma'yus va parishon boMib qolgan. Shavkat esa, unga hayrat
bilan tikilar, zotan qizni hech qachon bunday ahvolda
ko'rmagan edi.
Ha, Anna hozir yana o'z xayollariga berilgandi. Axir
bundan bir necha yil muqaddam u xuddi shu joyda, xuddi
7 -  330 97
shu yovuz sayyora ustida sevimli ota-onasidan judo bo'lgai
edi-da!
Qiz kosmoxodga chiqqanida undagi g'amgin kayfiyat
yo'qolmagan, lekin ko'zlariga sinchiklab qaragan odam ulardagi
allaqanday asabiy bir ifodani ham ilg'agan bo'lur edi.
Annaning kosmoxod shturvalini tutgan kuchli qo'llari
harakatlarida ham qandaydir asabiylik, ayni paytda qat'iyatni
payqash qiyin emasdi. U shu topda aziz ota-onasining porloq
xotirasi uchun quturgan havo oqimlaridan, shafqatsiz sayyo-
radan qasos olishga ahd qilgan. Ha, u albatta, o'z aytganining
ustidan chiqadi! U yengadi! Boshqacha bo'lishi mumkin emas.
Kosmoxod to'satdan qalqib ketdi. Kemadagi maxsus
ko'zgu oldida o'tirgan Uken qichqirib yuborayozdi. Mashina
birinchi havo to'lqiniga duch kelgan edi. U katta tezlik bilan
pastga tushib keta boshladi. Qudratli oqim xuddi o'z ustidagi
xasni uloqtirib o'ynab, javlon urayotgan dengiz po'rtanasiday,
uni o'ziga ilashtirib olgan edi.
Azizov mikrofonga engashdi.
- Shavkat, Anna! - dedi u iloji boricha xotiijam gapirishga
tirishib. - Ehtiyot boMinglar! Kosmoxodni darhol oqimdan
chiqarishga harakat qilinglar!
Radiopriyomnikdan Annaning bosiq, ammo biroz asabiy
ovozi eshitildi:
- Xotirjam bo'ling, o'rtoq komandir. Vegaga tezroq
qo'nish uchun shunday qilyapmiz. Oqimdan sayyora yuzasiga
yaqinlashganda chiqib olamiz.
Azizov tanida chumoli yugurganday seskanib ketdi. Yodiga
Boshliq hikoya qilib bergan - er-xotin Shvarslar fojiasi tush-
gan, Anna hozir marhum otasi aytgan gapni aynan takrorlagan
edi. Kapitan allaqanday sovuq ko'ngilsizlikni oldindan sezayot-
ganday vujudi muzlab. yana mikrofonga engashdi:
- Buyuraman: kosmoxodni darhol oqimdan olib chiqing-
lar! Eshityapsizmi, darhol!
Shavkat oradan ko'p o'tmay, sayyoraga muvaffaqiyatli
qo'nganlari haqida xabar qildi.
- Kosmoxodni tezda anavi qoya panasiga olish kerak, -
dedi Anna Shavkatga g'o'dayib turgan balandlikni ko'rsa-
tib, - yo'qsa, daydi oqim uni osmonga olib chiqib ketishi
hech gap emas.
Kosmoxodni panaga qo'yganlaridan so'ng, rudani topish
qiyin bo'lmadi. Ajoyib qazilmani maxsus asbob yordamida
kosmoxodning yon-atrofida yotgan toshlar tarkibidanoq ajratib
olishdi. Endi ulaming oldida omon-eson "Olmos"ga qaytib borish
vazifasi turardi. Ammo bu hazilakam ish emas edi. Mashina
Vega yuzasidan endi ko'tarilganida, quyunday yopirilgan daydi
oqimlardan bin uni yana o'ziga ilashtirib oldi. U osmoni falakka
ko'tarilarkan, to'satdan ikki oqim uchrashib o'zaro kesishgan
joyda chirpirak bo'lib aylanib ketdi. Shavkatning boshi zarb
bilan kosmoxod shipiga urilib, hushidan ketayozdi. Lekin,
xayriyat, germoshlyomi zarar ko'nnadi. Shturvalni mahkam
ushlab oigan Anna esa, mukkasidan tushishiga oz qoldi.
Ekran oldida o'tirgan Uken hayajondan baqirib yubor-
gudek holatda edi.
"Aslida chakki qildim, - o'ylardi Azizov ham hayajonini
zo'ig'a bosib, - Annaning o'rniga Ukenni yuborsam bo'lar
ekan!"
Lekin u shu lahzadayoq bu fikridan qaytishga majbur bo'ldi.
Negaki "Buigut"ni boshqarayotgan Anna shu topda to'g'ri kur?ga
tushib oigan, kosmoxodni g'oyat da katta tezlik bilan "Olmos"
tomon haydab kelmoqda edi. Mana, mashinaga qutuigan oqim
yana hamla qildi. Lekin Anna anoyi emas, ustalik bilan unga
chap berdi-da, yana kursni kema tomon to'g'riladi.
Azizov Annaning ekranda kosmoxod oynasi ortidan
ko'rinib turgan shiddatkor qiyofasiga tikilarkan, ikkinchi marta
beixtiyor jilmayib qo'ydi. Ha, chamasi, bu ajoyib qizning
nimasidir uni o'ziga tobora rom etayotganiga shu topda iqror
bo'lgandi. Lekin aslida shundaymikin?
Anna kemaga yelkasidagi og'ir yukdan bo'shaganday yengil
tortib kirdi. Butun vujudidan shodlik ufurib turardi: bugun
qizning ko'p yillardan beri yuragiga tinchlik bermay kelayotgan
orzusi ushalgan, u sovuq Vegadan, quturgan atmosfera
oqimlaridan ustun kelib, aziz ota-onasining muqaddas xoki
hurmati, ulaming porloq xotirasi sharafiga, go'yo dahshatli
sayyoradan qasos oigan edi. Hozir qiz qalbi ana shu g'alaba,
ana shu intiqom lazzati bilan tepayotgandi.
Kayut-kampaniyada ularni Azizovning o'zi qarshi oldi.
Uken boshqaruv apparati yonida qolgan edi.
- Sizlarni birinchi muvaffaqiyat bilan tabriklayman! -
dedi kapitan birma-bir fazogirlarning qo'lini samimiy qisib.
"01mos"ning kayut-kampaniyasi ixchamgina zal bo* lib,
poliga qalin sharq gilami to'shalib. o'rtaga stol va kreslolar
qo'yilgan edi. Shavkat boshidan geimoshlyomini ohista yechib
oldi-da, stolga qo'ydi. Keyin o'zini bo'sh kresloga tashlab,
peshanasini siypalab ko*ra boshladi.
- G'urra bo'libdimi? - so'radi Azizov mehribon tovush-
da. - Agar shunday bo'lsa, tiklov kamerasiga yotqizishga
to'g'ri keladi.
- G'urra qayoqda, arzimagan narsa, - dedi Shavkat qo'l
siltab.
Bu paytda dimog'ida allaqaysi kuyni xirgoyi qilib, uchish
kostumigacha yechib ulgurgan Anna Shavkatning tepasiga
kelib, chaqqonlik bilan uning peshanasini silab ko'rdi-da:
- Ha, rostdan ham g'urra deyishga arzimaydi. Lekin bir-
oz vaqtga kompress qilib tang'ib qo'yilsa zarar qilmaydi, -
dedi. Anna kemada vrach vazifasini ham bajarardi.
- Mayli, shunday qila qoling, - dedi Azizov. Keyin
kemaning boshqaruv apparatlari joylashgan bo'limi tomon
keta turib: - Sizlaiga to'rt soat dam olishga ruxsat beraman, -
deb qo'shib qo'ydi.
Ha, ular endi oyoqlarini cho'zib o'tirishlari, istagancha
suhbatlashishlari mumkin edi. Odatda kapitan bunday
ruxsatnomadan so'ng qancha vaqtni aytgan bo*Isa, o'shancha
fursat, albatta, fazogirlami xoli qoldirardi.
Anna lahza o'tmay, spirtga botirilgan oppoq bint ko'tarib
chiqdi-da, Shavkatning peshanasi aralash boshini tang'ishga
kirishdi:
- Qiziq shuncha katta tezlikda uchyapmiz-ku, lekin
boshingiz Yerda qanday bo'Isa, xuddi shunday dum-dumaloq.
Axir Eynshteynning mashhur qonuniga ko'ra, bunday tezlikda
tanamiz hajmi eniga bir necha o'n karra kichrayib qolishi
kerak edi-ku?
Shavkat jonlanib ketdi. Uzoq o'tmishda yashagan atoqli
fizikning qonunlari, umuman, ilm-fan mavzuida gap ketganida,
darrov uning chehrasi ochilib, ko'zlari charaqlab ketar edi.
- Bir-birimizning tanamiz kichrayganini hozir payqay
olmaymiz. Negaki, biz nisbatan deyarli harakat qilmayapmiz-
da. Buni payqash uchun esa, siz men o'tirgan kemani Yerdan
yoki bizga nisbatan harakatda boMmagan biror joydan turib
kuzatishingiz lozim bo'ladi.
- Bordi-yu, shunday qildim ham deylik...
- Ana o'shanda siz ajoyib voqeaning guvohi bo'lardingiz.
Ya'ni ko'z oldingizda cho'zinchoq, kitsimon "Olmos" o'mida
allaqanday yassi bir kema, mening o'mimda esa, boshining
ham, yelkalarining ham, xullas, butun tanasining eni atigi
bir necha millimetr bo'lgan qandaydir yassi bir odam paydo
bo'lardi.
- Negadir sira aqlimga sig'mayapti, - Anna bintni o'rab
bo'lgach, boylash uchun o'rtasidan parillatib yirtdi.
- Bu yerda aqlga sig'maydigan hech nima yo'q. Gap shun-
daki, yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda uchgan har qanday
elektron, atom, molekula, xullas, barcha elementar zarrachalar
kichrayish xossasiga ega. Chunonchi, ulardan tashkil topgan
jismlar ham kichrayishi lozim. Eynshteyn nazariyasidan kelib
chiqadigan asosiy xulosalardan biri ham mana shu.
Anna bintni boylab bo'ldi-da, Shavkatning qarshisidagi
kresloga o'tirdi.
U qisman tushungan bo'lsa-da, lekin bari bir asosiy g'oya,
masalaning ichki mohiyati unga qorong'iligicha qolgan edi.
To'g'ri, qiz o'rta maktabda va fazogirlar bilim yurtida o'qiga-
nida, fizika darsida bu ajoyib nazariyani yaxshi o'zlashtirib
oldim, deb o'ylagan edi. Aslida esa... Darvoqe, bu qonun
kashf etilgan davrdan keyin bir necha o'n yil mobaynida tan
olinmagani ham bejiz emas. "0'tmishda xo'p olimlar o'tishgan
ekan-da, - o'yladi qiz, - ular kashf etgan qonunlar ustida,
hatto shu paytgacha bosh qotirishga to'g'ri keladi".
- Vega tadqiqotchilariga shon-sharaflar! - kayut-kampa-
niyaga qo'lida noz-ne'matlar bilan to'la patnis ko'tarib, Uken
kirib keldi. U patnisni stolga qo'ydi-da, qo'llarini yozib va
oyoqlarini chalishtirib Annaga ta'zim qilarkan: - San'atin-
gizga tasanno, qirolicham! Olamshumul g'alabalaringiz mubo-
rakbod bo'lsin! Manavi qovurdoq va ajoyib ichimlik ushbu
g'alaba sharafiga o'zlarini qurbon etishga tayyordirlar! Qani,
do'stlar, biigalashib ularning kallasini tanidan judo aylaylik! -
dedi odaticha chap ko'zini qisib.
Hammalari xaxolab kulib yuborishdi. Shavkat gurkirab
turgan taom hididan mast bo'lib, qo'llarini bir-biriga ishqalar
ekan:
- Shaxsan men bunday chora-tadbir o'tkazishga sira
qarshi emasman! - dedi.
Anna qoiini qoshiqqa uzatib:
- Men ham! - dedi jilmayib.
- Agar, - dedi Uken po'pisa qilib, - ovqatdan bir qoshiq
ortib qolsa ham, "ajoyib oshpaz" degan maqtovlaringizni
tan olishdan voz kechaman!
Shavkat qadahlarni xushbo'y hidli fazo ichimligiga
to'ldirarkan:
- Eh, qani endi mana shu ichimlikka yarasha Toshkent-
ning seigo'sht palovi bo'Isa! - deb qo'ydi.
- Qozoqning beshbarmog'i bo'lsa ham yo'q demas edim, -
dedi Uken chap ko'zini qisib.
- Kimga nima, - dedi Anna, - lekin shaxsan men uchun
hech bin manavi qovurdoqqa yetmasa kerak...
Shavkat birdan jiddiy tovushda:
- Kapitan kelmaydilarmi? - deb so'radi.
- Yo'q, keyinroq ovqatlanaman. deyaptilar.
- Bo'lmasa, qani ishga, do'stlar!
Bu paytda boshqaruv apparatlari oldida o'tirgan Azizov
kayut-kampaniya tomonidan kelgan qadahlar jarangini eshitib,
ma'yus jilmayib qo'ydi. Katta-katta ko'zlarida sovuqqonlik,
qat'iyatdan boshqa ifoda kamdan-kam aks etadigan bu odam-
da bunday tushkun kayfiyat paydo bo'lishining boisi nimada
ekan?
6
Fazogirlar kemada navbat bilan dam olishardi. Kapitan
navbati kelib, dam olishga yotganida ham chehrasidagi
ma'yuslik yo'qolmagan edi. U ko'zlarini yumdi. Lekin uyqu
qayoqda deysiz? U Anna haqida o'ylardi. Ajoyib qiz. Uken
aytganiday, xuddi qirolichadek go'zal, nafis. Ayni paytda
navqiron yigitlarday mardonavor. Qiz o'zining ana shu
go'zalligi va nafosati bilan kapitanga marhuma Klarani esla-
tardi. Annaning yalt etib qarashlari, keskin maneralarida ham
Klaraniki bilan qandaydir o'xshashlik, umumiylik borday edi.
102
Klara!.. Ko'zlari hamisha g'amgin bu ma'suma ayolni u hech
qachon unutmasa kerak. U bilan so'nggi bor xayrlashgani
xuddi kechagiday hamisha yodida.
Sererada qudratli atom elektrostansiyasi qurilishi endi
boshlangan bo'lib, Azizovni o'sha sayyoraga aloqa kemasi
kapitani sifatida jo'natishga qaror qilishgan edi. U o'zi bilan
sevimli rafiqasini ham otib ketishga qancha harakat qilmadi
o'shanda. Baribir bo'lmadi. Vrachlar ruxsat berishmadi.
Klaraning organizmi Serera sharoitida yashashga mutlaqo
moslana olmas ekan. Sayyora tabiatidagi qandaydir o'ziga
xos alohida xusasiyatlari tufayli ayollar u yerda og'ir kasallikka
chalinishi hech gap emas, deyishdi. Azizov, nima uchun men
kasal bo'lmayman-u. xotinim kasal bo'lishi kerak, deya
shovqin ko'tardi. Agar ishonmasangiz, tajribada ko'rsatishimiz
mumkin, deyishdi vrachlar. Keyin uni allaqanday katta
laboratoriyaga boshlab kirishdi. O'rtada doira shaklidagi katta
shisha bilan o'ralgan stol turardi.
- Mana bu shisha ostiga, - dedi ko'zoynakli yosh vrach
ayol, - Serera havosi qamalgan. Hozir unga ikkita - er va
urg'ochi kalamushlarni keltiramiz. Ikkalasi ham sog'lom
kalamushlar.
[IMG]
men.png
Lahza o'tmay, shisha ostida ikki kalamush paydo bo'ldi.
Ular awaliga hech narsa bo'lmaganday u burchakdan-bu
burchakka yugura boshladi. Lekin birozdan so'ng kalamush-
lardan biri mukkasidan tushib, xuddi bo'g'ilayotganday goh
u yoqqa, goh bu yoqqa ag'anashga tushsa bo'ladimi!
- Ko'rdingizmi, - dedi vrach, - kalamushlardan biri,
mutlaqo sog'lom bo'lishiga qaramay, Serera atmosferasida
yashashga qodir emas ekan. Chunki uning organizmi bergan
reaksiya...
Azizov vrachning qolgan gapini eshitmadi. Qo'l siltab,
chiqib ketdi. Bu vrachlarga bir nimani tushuntirib bo'larmidi
o'zi?.. Bularday o'jar xalq bo'lmasa kerak dunyoda.
Azizov uyiga qaytdi-da, rafiqasiga qovog'ini solib:
- Besh yil muddatga ketyapman. Sen Yerda qolasan, -
dedi.
Agar u qovog'ini solib gapirmaganida, Klaraning uwos
tortib yuborishi hech gap emas edi. Ammo, baribir, Klara
piqillab yig'laganicha, o'zini erining ko'ksiga otdi:
- Yubormayman, jonginam! Hech qayoqqa yubormay-
man!..
Azizov bunday katta muddatga ilgari sira uchmagan edi.
To'g'ri, u bir yil, yarim yilga hali Mirrix, hali Zuhroga borib-
kelib turardi. KJara o'sha qisqa muddatli safarga ham uni
yig'I-sig'i bilan, yuragining bir parchasi uzilganday qiynalib
uzatardi. Bu gal esa...
- Tushunsang-chi, azizim! Besh yil nima degan gap, axir.
Birpasda o'tadi-ketadi. Mana, ko'rasan...
- Yo'-o'q-yo'q-yo'q! Istamayman, jonginam!! Ista-
mayman! - Klara xuddi eri hozir ketib qoladiganday mahkam
quchoqlab oldi.
Azizov xotinining g'amgin chehrasiga, yoshli ko'zlariga
tikilardi... U o'shanda Klarani bir amallab ko'ndirgan bolsa
da, xotiniga yuragi achishib, o'zi ichidan zil ketgan edi. Ertasiga
xayrlashgani kosmodromga kuzatib chiqqan Klaraning rangida
rang qolmagan, qovoqlari qizarib, ko'zlari ich-ichiga botib
ketgan, a?idan, u jonidan aziz ko'rgan eri bilan bu xayrlashuvi
eng so'nggisi ekanini o'shandayoq payqagan edi.
Sevimli rafiqasining yosh to la ma'sum ko'zlari hamon
Azizovning ko'z o'ngida turibdi. O'zining ko'ngli ham
qanchalik g'ash edi-ya, o'shanda.
Shundan keyin Azizovning umri fazo yoMlarida o'ta
boshladi. U o'z kemasida Sereradagi atom elektrostansiya
qurilishi uchun hali Mirrixdan turli elektr agregatlari keltirar,
hali Urandan turbina va reaktor qismlarini tashir, xullas, odam
qadami yetgan hamma sayyoralarga stansiya ehtiyojini qondi-
rish maqsadida borib-kelib turardi. Azizovning g'alati birodati
bor edi. U xat yozishni o'lgudek yomon ko'rardi. Oh-voh
qilib yoziladigan maktublar kishini ortiqcha ko'ngilchan qilib
qo'yadi, irodasini susaytiradi, bu esa, fazogir uchun g'oyatda
xavfli deb hisoblardi u. Buning ustiga, besh yil - uzoq
sayyoralarga uchadigan kema kapitani uchun besh kunday
arzimagan muddat edi. Shuning uchunmi, Azizov xotinidan
kelgan xatlami yig'ib qo'yib, imkoni bo'lganida o'qimasdanoq
yoqib yuborardi.
Oradan to'rt yil o'tdi. Azizov bu to'rt yilning deyarli uch
yilini fazoda, kosmik tezlikda uchib o'tkazdi. Tabiiyki, bu
to'rt yil Azizovning ekipaji uchungina... Astida esa, Sercrada
olti yildan ortiq vaqt o'tgan edi. Axir yorug'lik tezligiga yaqin
tezlikda uchgan fazogirlar uchun vaqt, o'z orbitasida ohista
aylanib uchib yuigan sayyora yoki Yerdagiga nisbatan sekinroq
oqadi-da!
Yerda-chi? Buni qarangki, Yerda bu davr ichida to'qqiz yil
o'tib ketgan edi. (A?idan, Serera o'z orbitasida Yerga nis
batan tezroq aylanardi.) Azizov buni kutilmaganda Yerdan
o'z nomiga kelgan kosmogrammadan payqadi. Kosmogram-
mada kapitanni sochlarini changallab, o'zini stulga tashlashga
majbur etgan ushbu sovuq satrlar bitilgan edi: "Hurmatii
Azizov vig rafiqangiz yurak kasaliga chalinib to'satdan vafot
etdilar nqt Tezdan kelishingizni so'raymiz nqt".
Azizov o'sha kuniyoq Yerga uchdi-yu, hayotida birinchi
bor vijdon azobiga uchradi. Klaraning o'Iimiga faqat o'zim
aybdorman, deb pushaymon qildi kapitan. To'g'ri, uning
o'zi ham uzoq safar vaqtida sevimli rafiqasi hajrida ancha
f?roq chekdi. Biroq og'ir va bosim ish bilan bo'lib, uni unutib
qo'ygan mahallari ko'pbo'lgan. Lekin Klara-chi? Bu ayolning
bir daqiqa ham er?ni xayolidan chiqarmaganiga Azizov tariqcha
shubha qilmasdi. Ana shunday jon-dili bilan sevardi uni Klara!
U esa, ana shunday pokiza muhabbatni oqlay olmadi. Nontep-
kilik qildi. Natijada...
Azizov yotgan joyida achchiq dori ichib yuborganday
aftini burishtirib, u yonidan-bu yoniga ag'darildi. Kapitan
endi boshqa uxlay olmasligiga ko'zi yetgan, o'z hissiyotlariga
berilib, kun tartibini buzgan, uxlamagan edi.
-  Eh, Anna, Anna, - deb qo'ydi u sekingina, chuqur
xo'rsinib. - Nima falokat bosib seni kemaga ola qoldim-a?!
7
Klaraning o'iimidan keyin Azizov o'z hayotini butunlay
fazoga, uzoq sayyoralami o'zlashtirishga bag'ishladi. Sererada
gigant atom elektr stansiyasi qurilishi bitguncha o'sha atrofdagi
sayyoralarga to'xtovsiz borib-kelib turdi. U o'z ishini g'oyatda
yaxshi ko'rar, lekin, baribir o'z hayotida Klaraning o'mini
deyarli harqadamda his qilardi. Ilgari kapitan, xotinim ko'zlari
to'rt bo'lib meni kutib o'tiraveradi, degan tushuncha bilan
yashab, qadriga uncha yetmagan, uning vafotidan keyin esa
ko'zi ochilib, o'zini qo'yarga joy topolmay qolgan edi. U
rafiqasini xuddi Klara singari kuchli muhabbat bilan sevishini
endi butun vujudi bilan his qilmoqda edi. Lekin bu muhabbat
kechikkan, istiqbolsiz muhabbat boMib, nazarida, endi uning
hayoti bo'shliqqa aylangandi.
[IMG]
men.png
Azizov ana shu og'ir hissiyotlar iskanjasida yurganida Rene
voqeasi ro'y berdi-yu, joniga oro kirdi. U endi ish, faqat
bosim ish bilangina o'zini biroz chalg'itishi mumkin edi.
Shuning uchun ham Sererada atom elektr stansiyasi qurilishi
tamom bo'lgach, Yerga qaytdi-da, Rene jumbog'ini tezlik
bilan hal qilish borasida qizg'in ish boshlab yubordi...
Kapitan boshini ko'tarib, soatga qaradi. Dam olish vaqti
tugagan edi. Yotgan joyidan turib o'tirdi, ikki chakkasini
qo'llari bilan qisib, xuddi og'iro'ylardan xalos bo'lmoqchiday,
boshini bir-ikki vazmin silkitdi. So'ngra tezgina kiyinib, eshik
tomon yurdi.
Boshqaruv pulti yonida Uken o'tirar edi. U odaticha chap
ko'zini qisib qo'yib:
- Yaxshi yotib turdingizmi, o'rtoq kapitan? - deb so'radi.
- Rahmat, juda yaxshi, - Azizov istehzo bilan iljayib
qo'ydi.
Key in o'lchov asboblari mahkanilangan doskaga imo
qilarkan, odatdagidek sovuqqonlik bilan:
- Hech qanday o'zgarish yo'qmi? - deb so'radi.
- Deyarli yo'q. Faqat...
- Nima faqat?
- Negadir gravitomer strelkasi ikki marta cheksizlikni
ko'rsatdi, bir marta nolga tushib qoldi.
- Qancha vaqt shunday bo'ldi?
- Bir necha daqiqa.
- Sababini o'ylab ko'rdingizmi?
- Menimcha, - Uken yana chap ko'zini qisib qo'ydi, -
biz uchib o'tayotgan joy yaqinida qandaydir sayyora bo'Isa
kerak. Gravitomer strelkasi ana shu sayyoradagi ferromagnit
toshlardan iborat katta tog'Iarning magnit maydoni kuch
chiziqlari ta'sirida shunday harakat qilgan.
Azizovni bu javob qoniqtirmadi shekilli, qovog'ini solib,
picha sukut qilgach:
- Shavkatni chaqiring, - deb buyruq berdi. Ostonada
kema astronomi ko'rinishi bilan Azizov unga yuzlandi:
- Shavkat, marhamat qilib, xarita orqali bizga qaysi joydan
uchib o'tayotganimizni ko'rsatib bersangiz.
- Bir minutga, - Shavkat orqasiga qaytdi-da, xarita
ko'tarib qaytib kirdi. Uni stolga yozib, barmog'ini xarita
bo'ylab picha yurgizgach:
- Mana bu joydan. - deb ko'rsatdi.
Azizov xaritaga sinchiklab tikilarkan:
- Demak. yaqin atrofimizda hech qanday sayyora yo'q,
shundaymi? - deb so'radi.
- Xuddi shunday! - javob qildi Shavkat qat'iy.
- Xo'-o"sh, qarshimizda-chi? - Azizov xaritaning bir
nuqtasini qo'li bilan nuqib ko'rsatdi. - Mana bu yerda biz
izlab kelayotgan sayyora turibdi. Demak, boshqa sayyoralarga
nisbatan bizga eng yaqin turgan sayyora ham mana shuning
o'zi!
[IMG]
men.png
- Xuddi shunday, o'rtoq kapitan. Bu sayyoragacha yana
o'n soatcha yo'1 bosishimiz kerak.
Kutilmaganda Azizovning chehrasida keskin bir ifoda
paydo bo'ldi. Shartta Ukenga o'girildi-da. qattiq tovush bilan:
- Darhol kema tezligi kamaytirilsin! - deb buyruq berdi.
Shavkat kapitanga taajjublanib qaradi. Lekin Uken doskadagi
son-sanoqsiz tugmalardan birini bosib, richagni burab, o'sha
zahoti buyruqni bajardi. Birozdan so'ng kapitan yana Ukenga
yuzlandi:
- Teleobyektivni o'sha sayyoraga yo'naltirib, ekranni
yoqing!
Lahza o'tmay, qarshilaridagi ko'zguda g'ira-shira yorug'
paydo bo'ldi. Keyin o'z orbitasida ohista aylanayotgan
bahaybat shaming tarxi ko'rindi.
- Hammasi o'zim o'ylayotganday bo'lyapti, - dedi
Azizov. Shavkat tag'in unga savol nazari bilan qaradi. Lekin
kapitan buni sezmaganday yana Ukenga murojaat qilib: -
Barcha o'lchov asboblari nihoyatda sinchkovlik bilan kuzatilsin!
Ehtiyot bo'linglar! - deb tayinladi-da, qayrilib o'z xonasi
imun yo'naldi. Xona eshigiga yetganda shu tomonga kela
yotgan Annaga duch keldi-yu, bir zum taraddudda turib qoldi.
Anna uning siniqqan va biroz qoni qochgan yuziga xavotir-
lanib tikilarkan:
- 0 'rtoq kapitan, tobingiz yo'qmi? Tinchlikmi o'zi? - deb
so'radi. Azizov bo'g'iq ovozda sekingina:
- Tinchlik, Anna, tinchlik, - dedi-da, o'z tovushidan
o'zi nafratlanib, tez narigi xonaga o'tib ketdi. Shavkat yelka-
sini qisganicha, Ukenga yuzlandi:
- Hech narsaga tushunolmadim?
Uken ayyorlik bilan chap ko'zini qisdi:
- Shoshmay tur, faylasuf, hali hammasiga tushunib
qolasan!..
8
[IMG]
men.png
Kapitan o'z xonasiga qaytib kirdi-yu, yuragini allaqanday
tushunib boMmaydigan bir vahima bosa boshlaganini sezdi.
Nahotki u biror ko'ngilsizlikni oldindan his etayotgan boMsa?
Azizovdek ko'p yillik tajribaga ega bo'lgan fazogir kamdan-
kam yanglishar edi. Uning qalbi hech qachon bekorga
bezovtalangan emas. Kapitan o'tirgan ko'yi uyqusizlik tufayli
biroz qizargan ko'zlarini yumdi.
- Trevoga! - Shavkatning qattiq tovushidan "Olmos"-
ning butun ekipaji oyoqqa qalqdi.
Kemadagi hamma elektron oMchov asboblari aqlga sig'-
maydigan raqamlarni ko'rsatmoqda edi. Shavkatning o'zi ham
qandaydir tahlikaga tushib qolgan, ko'zlari qinidan chiqqudek
holatda edi. Boshqaruv pultiga birinchi bo'lib kirgan Azizov
tugmalarni bosib, kema tezligini sakson foizga kamaytirdi.
Lekin allaqanday dahshatli bir hisdan yuragi qinidan chiqqu
dek urayotganini sezib, hayratga tushdi. Ketma-ket Uken va
Annalar ham kirib kelishdi. Ajabo, ulaming qiyofasida ham
sarosima va dahshat ifodalari qotib qolgandi. Ekipaj a'zolari
kutilmagan hodisadan shu darajada qo'rqib ketishgandiki,
hatto o'zaro bir og'iz so'z aytishga ham hollari yetmas edi.
Qiziq, nima gap bo'lyapti o'zi? Nima yuz bergan bo'lishi
mumkin?
Uken qozoqchalab allanimalar deb so'kindi. U azbaroyi
qo'rqqanidan xuddi kayfi borodamday chayqalar ekan, qo'llari
bilan g'alati harakatlar qilib, uzuq-yuluq tovushda gapirdi:
- Menimcha, darhol... efirga chiqish kerak!.. Yordam
so'rash kerak!
Azizov ta?ida chumoli yugurganday seskanib ketdi. Uning
yodiga Rene voqeasi tushgandi. Kapitan qaltiraganicha, yana
tugmalarga yopishdi. Tezlik bilan kema kursini sayyoradan
boshqa tomonga burib yubordi. Bu - halokatdan qutulishning
birdan-bir to'g'ri yo'li edi. Lekin, hayhot, kema burilmagan,
allaqanday sirli kuch irodasiga bo'ysunib hamon olg'a
intilmoqda edi! Azizovning yuragi orqasiga tortib ketdi. Yana
tugmalami kuch bilan bosdi. dastaklami buray boshladi. Biroq
uning barcha harakatlari foydasiz edi. Mana endi ular xuddi
Buyuk Britaniyalik professor kabi hozir efirga chiqishadi.
Fazoda uchayotganlardan fojiali tovushda yordam so'rashadi.
So'ngra... so'ngra xuddi "Foton" kemasi kabi... Yo'q. yo'q,
bunday bo'lishi mumkin emas! Darhol chora ko'rish kerak!
Chora... Shu payt to'satdan hammayoq suv sepganday jimjit
bo'lib qoldi. Go'yo kema fazoda muallaq qolganday, go'yo
qudratli ion dvigateli ishdan to'xtab qolganday edi. Aslida
esa, dvigatel to'xtamagan, mashinaning bir maromdagi tovushi
hozirgina o'tib ketgan dahshatli shovqin-suron oldida hech
nima bo'lmay qolgan edi, xolos. Ekipaj a'zolari bu kutilmagan
voqea ta'siridan taxtaday qotib qolishgan, go'yo qimir etishlari
bilan vahimali to's-to'polon yana qaytalanadiganday tuyulardi.
Birinchi bo'lib Azizov o'midan turdi. Bu g'alati hodisaga
izoh kutibmi, hamma kapitanga savol nazari bilan likildi.
Buni sezgan Azizov iloji boricha xotiijam ohangda tushuntira
boshladi:
- Menimcha, biz noma'lum sayyora atrofida aylanuvchi
kichik asteroid yonidan o'tayotib, kishi ongiga ham ta'sir
etuvchi quturgan magnit bo'roniga duch keldik, o'rtoqlar.
Boya kema tezligini kamaytirganimizning boisiga endi
tushungan bo'lsalaringiz kerak. Agarshunday qilmaganimizda,
katta tezlikda magnit bo'roniga duch kelgan "Olmos"
to'satdan lormozlanib, o'zining mislsiz inersiya kuchi ta'sirida
pachaqlanib ketishi hech gap emas edi. Hozir esa, o'ylay-
manki, bo'ron kema korpusiga aytarli hech qanday zarar
keltirmagan bo'lsa kerak. Faqat kema sirtini bir ko'zdan
kechirib chiqilsa, menimcha, yomon bo'lmaydi. Bu ishni...
- Ruxsat eting, men bajaraman! - dedi Anna kutilma-
ganda kapitanning gapini bo'lib.
Azizov xuddi uni eshitmaganday, gapida davom etdi:
- ...Bu ishni Shavkat amalga oshiradi.
Anna alam bilan labini tishladi. Na chora?.. Komandirning
buyrug'i muhokama qilinmaydi! Ehtimol, Annaning Vegaga
qo'nish paytidagi "sho'xliklari" kapitanga yoqmagandir.
Shavkat buyruqni eshitgach "!" - dedi-da, shasht bilan
o'rnidan turib, skafandrini kiygani ichkariga kirib ketdi. Bir
necha lahzadan so'ng germoshlyom kiygan Anna "Olrnos"-
ning fazogirlar shluz kamera deb atashadigan koridorining
dumaloq derazachasi - illuminatori ortida turib, tashqarida
kema sirtini tekshirayotgan Shavkatning harakatlarini kuzatardi.
Shavkat bir uchi beliga, ikkinchi uchi esa kema bortiga mah-
kamlangan arqonni bir qo'li bilan ushlagancha fazoda, ohista
harakatlar qilib, "Olmos" bo'ylab jilar ekan, uni sinchiklab
ko'zdan kechirardi. Chorak soatlik tekshirishdan so'ng luk orqali
yana shluzga qaytib kirgan Shavkatni qiz kutib oldi:
- Qalay? - deb so'radi Anna ko'zlarini katta-katta och-
gancha unga tikilar ekan.
- Hammasi joyida, - dedi Shavkat belidan arqonni yecha
turib. Anna unga skafandrini yechishda yordamlasha boshladi.
9
[IMG]
men.png
Oradan bir necha soat o'tgach, Shavkatning:
- Diqqat! Diqqat! Noma'lum sayyoraga yaqinlash-
moqdamiz! - degan qattiq tovushi "Olmos"ning butun ekipajini
yana oyoqqa turg'izdi. Fazogirlar darhol joy-joylarini egallashdi.
Boshqaruv pulti qarshisiga o'tiigan Azizov kema tezligini yana
kamaytindi, keyin teleobyektivni ishga tushirdi. Ekranda oylar
davomida izlab kelinayotgan sayyoraning tep-tekis sathi ko'rindi.
- Xuddi choMga o'xshaydi-ya! - dedi Uken.
- Qiziq, nima uchun cho'lga?.. - dedi Azizov. Kapitan
hayrat ichra ko'zguga tikilib qolgan, sayyoraning bunday tekis
sathga ega bo'lib chiqishini sira kutmagan edi.
Shu payt Annaning hayajonli tovushi eshitildi:
- O'rtoq kapitan, dvigatelning aylanish tezligi kamayib
ketyapti...
O'zi nima gap? Qudratli ion generatorlaridan quwat olib
ishlayotgan shunday ishonchli mashina nahotki to'xtayotgan
bo'lsa?!
Bu fikrdan Azizovning oyoqlarigacha muzlab ketdi. Darhol
kemaning kursini o'zgartirib, boshqa tomonga burib yubordi.
Aks holda dvigatelning to'xlab qolishi hech gap emas edi-da!
Dvigatelning aylanishini ko'rsatuvchi asbobga bosim be rib
tikilayotgan Annaning ham ko'ngli joyiga tushdi. Biroq...
nahotki kapitan sayyoraga qo'nishdan voz kechgan bo'lsa?..
Azizov ekrandan ko'zini uzmasdi. U ko'zgudagi bu shami
bahaybat magnit tog'laridan iborat sayyora, deb o'ylab xato
qilganini payqagan edi.
To'satdan kapitan qattiq tovushda:
- "Burgut" safaiga hozirlansin! - deb buyruq berdi. Keyin
o'zi "01mos"ning tezligini kamaytira borib, "cron* tugmasini
bosdi.
Shavkat bilan Uken skafandrlarini tez-tez kiyib, shluzga
chiqishdi. "Burgut" eng so'nggi texnika yutuqlari asosida quril-
gan g'oyatda mukammal mashina edi. U tashqi ko'rinishi
jihatidan bahaybat cho'l toshbaqasini eslatar, taxminan, to'rt
metrlik diametrga ega bolgan katta po'lat tishli g'ildiraklar-
gina bu o'xshashlikni biroz buzib turardi, xolos. Mazkur ma
shina "01mos"ning pastki qismiga maxsus mahkamlagich -
kronshteynlar yordamida tutashtirilgan edi. Shavkat bilan
Uken vaznsizlik holatida terlab-pishib yarim soat davomida
mashinani "Olmos"dan ajratishdi. So'ngra Azizovning buyrug'i
bilan pastki eshikcha - lukni ochib, ichkariga kirishdi.
Nihoyat, "Burgut"ning mislsiz quwatga ega boMgan dvigateli
guvillab ishga tushdi. Shavkatning naushniklarida kapitanning
qat'iy, ayni paytda biroz xavotirli ovozi yangradi.
- Nihoyatda ehtiyotlik bilan ish tutinglar, o'rtoqlar! Vazifa
jiddiy, sayyoraning noma'lum tabiatga ega bo'lgan gravitat-
sion maydoni xususiyatlarini o'rganishingiz. agar imkoniyat
tug'ilsa, sayyoraga qo'nishingiz va "Olmos" uchun qo'nish
joyi tanlashingiz lozim boiadi. Shuni yodingizda tutingki,
biz Rene jumbog'ini hal qilmasdan qaytib keta olmaymiz!
Hatto, bu ishni tugatmasdan shu sayyora yuzasidan halokatga
uchrashga ham haqqimiz yo'q. Shuning uchun yana takror-
lll
layman: ehtiyot bo'linglar! Muvaffaqiyat tilayman! Oq yo'l.
Shavkat! Oq yo'l, Uken!..
Ungajavoban Shavkat:
- Ishonchingizni oqlashga harakat qilamiz! - dedi xotir-
jam tovushda.
Bir lahzadan so'ng fazoda "Burgut" ohista sayyora tomon-
ga burildi-da, ikki yonidan kumush rang qanot chiqarib,
o'midan siljidi. Bu paytda Anna boshiga shlyom kiyib, ratsiya
orqali Yerga signal yubora boshladi:
- Yer! Yer! "Olmos" gapirmoqda!.. "Olmos" gapirmoqda!..
Ekran oldida o'tiigan Azizov kutilmaganda "Buigut"ning
qalqib kctganini ko'rdi. Keyin radiopriyomnikdan Shavkatning
xavotirli tovushini eshitdi:
- 0 'rtoq kapitan, dvigatelning aylanish tezligi negadir
keskin pasayib ketdi!..
[IMG]
men.png
Kapitan bundan ajablanmadi. U shunday boMishini
kutgandi, shekilli.
- Olg'a yurishda davom... - kapitan gapini oxiriga
yetkazishga ulgurmadi. Shu choq hayratlanarli voqea yuz
berdi. "Burgut" fazoda go'yo suvga botayotganday g'alati
chayqaldi-da, to'satdan oyog'i osmondan bo'lib sayyora
tomonga sho'ng'idi.
Shavkat o'tirgan joyidan uchib ketdi, peshanasi bilan
qarshidagi illuminatorga borib urildi. Yonidagi Uken ham
shipga ag'darilib tushdi. Mashina to'nkarilib ketgani uchun
ship bilan polning o'rni almashib qolgan edi. "Burgut"
o'zgarmas tezlanishini yo'qotib, yana vaznsizlik holati yuz
berdi. Shavkat dahshat ichida asta borib, o'z joyiga o'tirdi.
Uken qozoqchalab o'zicha bir nimalar deb g'uldiradi. Keyin
qoMlarini yozgancha ohista odimlab, u ham joyini egalladi.
- 0 'rtoq kapitan, - dedi Shavkat radioperedatchikka,
lat yegan chekkasini ushlaganicha. - dvigatel to'xtab qoldi!..
"Burgut"ni boshqarish endi mumkin emas!.. Sayyoraga
qo'nishdan... to'g'rirog'i yiqilishdan boshqa choramiz qol-
madi...
Azizov, badani junjikib ketgan bo'lsa-da, o'zini bosdi.
Shavkatning bunday tushkun kayfiyatdagi xabaridan jahli
chiqib, mikrofonga baqirdi:
- Nima - nima?!. Yiqilish?.. Bu haqda o'ylamanglar
ham! "Buigut"ning qanotlari nima uchun qurilgan? Stabi-
lizatorni ishga solinglar!..
Shavkat darhol stabilizatomi avtomat tarzda boshqaruvchi
tugmani bosdi. Keyin qanotlami ishga soldi. "Burgut" suvga
tashlangan toshday, hamon sayyora tomon shiddat bilan
tushib borar ekan, ohista o'nglana boshladi. U endi fazoda
vazmin suzishi bilan haqiqiy burgutga o'xshab ketgandi.
Ekranga zo'r berib tikilayotgan Azizovning chehrasi yorish-
ganday bo'ldi.
- 0 'rtoq kapitan, - bu Anna edi, uning rangi oqarib
ketgandi, - Yer javob bermayapti!..
- Nima?.. - Azizov xavotirlanib ratsiyaga qaradi. Uning
sovuqqon yuziga endi tashvish ifodasi soya tashladi. - Qani,
yana chaqiring-chi...
- Yer! Yer! "Olmos" gapiryapti! Javob bering! Javob bering!..
Qabulga o'taman...
Radiopriyomnikdan hech qanday javob bo'lmadi. Qiz
yana takrorladi. Hamon jimlik. Azizov asabiy holda qoMlarini
cho'ntaklariga tiqdi. Qiziq. u shuncha fazoda uchib, radio
toMqinlarni o'tkazmaslik xususiyatiga ega bo'lgan bunday
muhitni sira uchratmagan edi. Yoki bu - mazkur sayyoraning
g'alati gravitatsion maydoni ta'siri tufaylimikin? Unday desa,
Shavkat va Uken bilan "Olmos" o'rtasidagi radioaloqa uzilgani
yo"q-ku?.. Mana tag'in bir jumboq...
"Buigut" qanotlarini yozgancha hamon pastga intilardi. Shav
kat illuminatordan qarab, endi qo'nish uchun sayyora sathidan
joy qidira boshladi. Sayyora yuzasi, u yer-bu yerda qorayib tuigan
kraterlar va uncha katta bo'lmagan qo'ng'ir tusli xarsanglami
hisobga olmaganda, asosan tekislikdan iborat edi.
Kutilmaganda guvillagan tovushni eshitgan kema astro-
nomi yalt etib sherigiga qaradi. Uken chap ko'zini qisgancha,
yosh boladay suyunib qichqirib yubordi:
- Dvigatel... Dvigatel ishlab ketdi!..
Darhaqiqat, dvigatel guvillab yana ishga tushgandi. Bu
xabami eshitgan Azizov o'midan turib ketganini sezmay qoldi.
Qiziq? Buni qanday tushunsa bo'ladi endi. O'nlab sayyoralami
ishg'ol qilishda qatnashgan bu tajribali fazogir bunday g'alati
atmosferaga ega bo'lgan planetani birinchi ko'rib turishi edi.
8 -  330 113
Ratsiya oldida o'tirgan Anna hamon Yer bilan aloqa
o'rnatishga behuda urinardi:
- Yer! Yer! Javob bering!.. "Olmos" gapiryapti... Javob
be ring!..
Shu payt Azizovning naushniklarida Shavkat ning ko'tarinki
kayfiyatdagi ovozi yangradi:
- O'rtoq kapitan, qo'nishga ruxsat bering!..
Oradan bir necha fUrsat o'tgach, Shavkat "Burgut"ning
muvaffaqiyatli qo'ngani haqida xabar berdi.
Kapitan boshqaruv pulti qarshisidagi ekrandan ko'zini
uzmasdi.
Mana, "Burgut" awal kumush qanotlarini yig'ishtirib oldi
da, so'ngra o'zining yarim metrcha yerga botib kirgan po'lat
tishli baland g'ildiraklarini ishga solib, o'rnidan siljidi...
"Burgut"ning ratsiyasi oldida o'tirgan Uken hayrat bilan
Shavkatga qaradi-da, boshi bilan ratsiyaga imo qilarkan:
- Eshityapsanmi!.. - dedi qandaydir qo'rquv aralash
ohangda. Shavkat quloq soldi: "Tut-tu-ut-ut-tu-tut-tu-ut..."
- Notanish signal?.. - dedi u hayajonini zo*rg'a bosib.
- Ha, bu "01mos"niki emas!
- Demak, sayyorada odamlar bor ekan-da?
- Shunaqaga o'xshaydi. Kurs bo'yicha chap tomonda.
"Menimcha, bu avtomatik stansiya yuborayotgan signallar
bo isa kerak", - dedi Azizov radio orqali.
"Burgut"ni kapitanning buyrug'i bilan chap tomonga
burishdi.
[IMG]
men.png
Kapitanning farazi to'g'ri bo'lib chiqdi. "Burgut" Yer
vaqti bo'yicha yetti soatcha yo'l bosgach, fazogirlar uzoqdan
qirrali uchi osmonga qaragan va "oyoqlari" yerga botib tuigan
bahaybat raketani ko'rishdi. Yana ham yaqinroq borib raketa
korpusiga yirik qora harflar bilan bitilgan "Foton" degan
yozuvni o'qishdi. Ha, bu Rene ekipaji mingan "Foton"
yulduzkezar kemasi edi.
Aftidan, inglizlaming bu kemasi ham xuddi "Burgut"ga
o'xshab, sayyoraning g'alati xususiyatga ega bo'lgan havo
qatlamiga kirib qolgach, dvigateli ishdan to'xtab, qulab tusha
boshlagan, mazkur qatlamdan chiqib olgandan so'ng
favqulodda yana ishga tushib, sayyora yuzasiga qo'nishga
muvaffaq bo'lgan edi. So'ngra esa... nahotki ular sayyora
atrofini belbog'day o'rab oigan bu sehrli qatlamdan qaytib
chiqishning biror ilojini qilolmagan va uning bir umrli asiri
bo'lib qolib ketishgan. Bunga sira aql bovar qilmasdi. "Bizni
ham balki "Foton" ekipajining achchiq qismati kutayotgan
boisa-chi?" - bu dahshatli fikrdan Shavkatning eti uvishib
ketdi. Lekin darrov o'zini bosdi. "Burgut" ingliz kemasining
yoniga kclib, tormoz berdi. Fazogirlar har ehtimolga qarshi
lazcr-to'pponchalarini qo'lga olib, tashqariga chiqishdi.
"Foton" balandligi 20 metrli bahaybat kema bo'lib, uzoq
ufqdan chiqib kelayotgan katta cho'g' laganga o'xshash yulduz
nurida charaqlab turardi. Fazogirlar to'pponchalarini shay
tutib, maxsus zinalardan ko'tarilib, pastki lukni ochishdi-da,
ohista odimlab ichkariga kirishdi. Shluzdan o'tib, kayut-
kampaniya ostonasida bcixtiyor to xtab qolishdi. Ajabo,
kemada hamma narsa saranjom-sarishta edi. Ana, o'rtadagi
stol ustida kemaning uchta kundalik jurnali ustma-ust taxlab
qo'yilgan. O'ng tomonda radiostansiya sayyora yuzasiga signal
tarqatib, avtomat tarzda liamon ishlab turibdi. Yuqorida keng
ekranli televizor, radio... Kemada shunday vaziyat hukm
surardiki, go*yo hozir boshqaruv pultining eshigi ochiladi-
yu, ichkaridan skafandr kiygan odamlar chiqib kelishadiganday
tuyulardi.
[IMG]
men.png
Lekin unday boMmadi. Biroz kutib turishgach, Shavkat bilan
Uken ichkariga yurishdi. U yoq-bu yoqni obdan ko'zdan
kechirishdi hamki, ichkaridan hech kim chiqmadi. Kayut-
kampaniyada suv sepganday jimlik hukmron edi.
Shavkat jurnallardan birini olib ko'zdan kechira boshladi.
Undagi yozuvlar ingliz tilida bitilgan bo'lib, gap mazkur
sayyoraning geografiyasi, iqlimi, geologik boyliklari haqida
borardi. Ingliz tilini yaxshi bilgan Shavkat yozuvlarga ko'z
yugurtirdi. Jumalida yozilishicha, bu sayyorada Yerda niho-
yatda kam topiladigan qimmatbaho va nodir elementlardan
uran, radiy, iridiy, kyuriylar ko'plab miqdorda mavjud ekan.
Yerdan ulkan qurilmalar vositasida birikmalar tarkibidan juda
oz miqdorda ajratib olinadigan bu ajoyib qazilmalarni mazkur
sayyoradan tonnalab topish mumkin ekan. O'z-o'zidan
ravshanki, agar bu bebaho elementlarni Yerga ko'plab olib
borishga muvaflaq bo'linsa, bu - Ona-sayyoraning texnikasi
va sanoati taraqqiyotida mislsiz olg'a siljish yuz berishiga,
IIS
gigant elektr stansiyalaming qurilishi, xalq hayotining yanada
farovonlashuviga omil yaratishi turgan gap edi.
Jumaldagi boy materialga qarab shunday xulosaga kelish
mumkin edi: Rene va uning sheriklari sayyorani bir necha
hafta, ehtimol, bir necha oy davomida at roil ic ha o'rganib
chiqishga muvaflaq boMishgan va insoniyat uchun g'oyat
qimmatbaho ilmiy ma'lumotlar 10'plashgan.
Ikkinchi jurnal birinchisiga nisbatan xiyla yangi bo'lib,
uning yaqindagina tutilgani shundoq ko'rinib turardi. Jurnal
kishini hayajonlantiruvchi ushbu so'zlar bilan ochilardi:
"Salom, aziz hamkasb do'stimiz! Bir kun bo'lmasa bir
kun Sizning (yo sizga o'xshagan biror fazogirning) bu yerga
qadam ranjida etishingizni bilardik. Siz, ehtimol, bizni izlab
kelgandirsiz. Ehtimol. boshqa maqsadda tasodifan kelib
qolgandirsiz. Buni bilmadik. Lekin bir narsaga, ya'ni Sizning
xuddi "Foton" kabi sayyoraning har qanday materiya
xususiyatini o'zgartirib yuboruvchi, noma'lum tabiatga ega
bo'lgan havo qatlamiga tushib qolganingiz va sayyora yuzasiga
qo'nishdan boshqa chora topa olmaganingizga hech qanday
shak-shubha bo'lishi mumkin emas!!
Modomiki shunday ekan, modomiki qismatimiz mushtarak
tus olgan ekan, bizning quyidagi maslahatlarimizni jon-dilingiz
bilan o'qib chiqasiz degan umiddamiz. Zotan ular bunday
og'ir sharoitda ham Ona Yer va insoniyat oldidagi o'z bur-
chingizni to'la tushunib ish tutishingizga imkon beradi..." -
Shavkat jumalni birma-bir varaqlab, endi ko'ziga chalingan
jumlalarni o'qishga kirishdi: "Bu sayyoraga qo*ngach, uning
asiri bo'lib qolasiz. Uning sirli halqasidan qutulib chiqish-
ning iloji yo'q. Biz "Foton"da bunga bir necha bor urinib
ko'rdik. Biroq uddasidan chiqolmadik. Shu sababli Yer bilan
aloqa qilishdan ham, sayyoraning sirli "halqa"sidan qutulib
chiqishdan ham umidingizni uzing-da, darhol biz boshlagan
ilmiy ishni davom ettirishga kirishing. Ha, ishlang! Hayotin-
gizning eng so'nggi daqiqalarigacha ishlang! Ana shunday
bosim mehnatgina Sizni yolg'izlik va og'ir o'ylar girdobidan
xalos etadi..."
Bu gaplardan astronomning oyoqlarigacha muzlab ketdi.
Rangi bo'zarib, azbaroyi vahima va sarosimaga tushganidan
qoiidagi jumalni tashlab yuborayozdi. Hamkasbning bu hola-
tiga tushunolmagan Uken unga savol nazari bilan hayron
bo'lib tikildi. Shu taxlit bir necha daqiqa jim qolishdi. Olmaotalik
fazogirning qat'iy nigohi, nihoyat, Shavkatni o'ziga keltirdi.
U zo'r-bazo'r o'zini qo'lga oldi. Ukenni ham vahimaga so-
lishni hozircha lozim topmadi-da, jumalni yopdi.
Ular boshqaruv kabinasi tomonga yurishdi. Uken ehtiyot
yuzasidan o'zi chekkaroqda turib, avtomat bilan eshikni ohista
itardi-yu, hayajon ichida:
- Yopiray! - deb yubordi. Boshqaruv pultida, fazogir-
larga orqasini o'girib. skafandr kiygan qomatdor bir kimsa
o'tirardi! U qimir etmas, xuddi uxlayotganday boshini kreslo
suyanchig'iga qo'yib olgan. Ohista yaqinlashdilar.
- Professor Rene! - dedi Shavkat chuqurehtirom bilan...
Buyuk fazogirning xotirasi hurmati boshlarini quyi solib, sukut
saqlashdi.
Rene ellik yoshlardagi odam boMib, qotma yuzi ozib,
sarg'ayib ketgan, qoshlari to'kilib yotardi.
- U nima sababdan o'ldi ekan? - dedi Uken chap ko'zini
qisib. - Keyin... qiziq, sheriklari qani?..
Kemada Renedan boshqa hech kirn yo'q edi.
- Buni jumallardan bilsa boiadi, - dedi Shavkat hamon
dilidan g'ulg'ula arimay. Keyin kayut-kampaniya stolidagi uchinchi
jumalni olib. varaqlashga kirishdi. Aftidan, bu - professor
Renening kundaligi bo'lib, unda uchish paytida va sayyoraga
qo'nganlaridan keyingi kundalik voqealarqisqacha bayon qilingan
edi. Shavkat kerakli satrlami qidirib topdi-da, o'qiy boshladi:
"13 avgust, 20... yil. Mana, bugun sodiq do'stimiz. talantli
geofizik olim. "Foton"ning shturmani Vilson bilan vidolashdik.
Jasadini "Foton"ning orqasidagi qumloq yeiga ko'mdik. Endi
navbat Uollesga kelsa ajab emas. Chunki mening ochlikka
bardoshim bu ozg'in geolognikiga nisbatan xiyla kuchliroq
ekanini bilaman...".
[IMG]
men.png
Fazogirlar Renening mag'rur jasadiga tikilgancha bir necha
daqiqa jim qolishdi. Qush uchsa qanoti, odam yursa oyog'i
kuyadigan bu kimsasiz sayyorada o'limga mahkum etilgan-
liklarini bila turib, hayotlarining eng so'nggi daqiqalarigacha
o'z maqsadlariga sodiq qolgan, hayot uchun, insoniyatning
farovon kelajagi uchun to'xtovsiz kurash olib borgan bu jasur
yulduz kezuvchilaiga cheksiz tahsinlar o'qishardi ular!
Ko'p o'tmay Shavkat va Uken Azizovning buy rug'i bilan
kemadan Renening jasadi va uchala nodir jumalni olib chiqib,
"Burgut"ga qc'vishdi. So'ngra mashinaning illuminatori orqali
yana "Foton"ga tikilishdi. Ha, bu bahaybat kema Rene va
uning do'stlarining qahramonligi sharafiga qo'yilgan munosib
haykalday sayyora yuzasini bezab, ko'kka mag'rur bo'y cho'-
zib turardi!
"Olmos" fazo kemasining ekipaji uchun eng og'ir sinov
damlari boshlandi.
Kapitan Azizov o'z xonasida hamon odaticha shoshil-
may u yoqdan-bu yoqqa odimlar ekan, tabiatning yana bir
ulkan tilsimoti oldida loi qolgan, o'zini yosh boladay ojiz his
qilnioqda edi. Shu tufayli dili iztirobga to'la, ayni paytda,
yo'llariga g'ov bo'layotgan sirli "halqaga" nisbatan qalbida
qahr va g'azab hislari ham tug'yon qila boshlagan edi.
U, Rene biz uchun "halqadan" qutulish borasida zora
biror foydali gap aytib ketgan boisa, degan umidda ratsiya
orqali Shavkat bilan Ukenga:
-  "Foton"dagi jurnallarni sinchiklab o'qib chiqinglar! -
deb buyurdi-da. beixtiyor mushtlarini tugib, xuddi qafasdagi
sherday, xonaning u burchidan-bu burchiga qarab. yana jadal
odimlay boshladi.
"Burgut"ning ekipaji Azizovning ko'rsatmasini kutmas-
danoq jurnallarni sinchiklab o'rganishga kirishgandi. Hozir
Shavkatning ham, Ukenning ham butun fikri-zikri Rene va
uning shogirdlarining noyob qoiyozmalari bilan band,
fazogirlarning ko'z oiigidan birin-ketin ajoyib ilmiy muslio-
hada va xulosalar tizimi o'tmoqda edi.
Kutilmaganda jurnalning eng so'nggi betidagi ustma-ust
va qingir-qiyshiq qilib chizilgan ikki doirani (uchinchisi yarim
halqa shaklida qolgandi) ko'rib, "Sirli halqadan qutulib chiqish
mumkin!.." - degan yozuvni o'qigan Shavkat qicliqirib
yuborayozdi. Yuragi hayajondan gursillab urib ketdi. Yozuvlar
qing'ir-qiyshiq harflarda bitilgan edi, chamasi professor Rene
ulami umrining eng so'nggi daqiqalarida yozgandi.
Ha, professor Rene yuragi urishdan to'xtashiga bir necha
soat, ehtimol, bir necha daqiqa qolganda, mazkur sayyoraning
sirli "halqasi" sirtmog'idan qutulib chiqish yo'lini aniqlashga
muvaf?aq bo'lgan, lekin, a?idan, ahvolining o'ta nochorligi
sababli buni qog'ozga tushirishga ham ulgurolmay qolgandi.
Endi nima qilish kerak? Nahotki ular ham "Foton" ekipa-
jining achchiq qismatiga sherik bo'lishsa?! Nahotki tarix
sahifalar? yana bir jumboq bilan ortishiga to'g'ri kelsa?.. Yo'q-
yo'q! Bunga aslo yo'l qo'yib boimaydi. Ular albatta biror
chora topishlari kerak! Albatta!..
Shavkat qo'liga ruchka olib, tezlik bilan jumalning toza
betlaridan biriga aylana shaklini chizdi. Keyin uni xiyla yo'g'on
halqa bilan o'radi. Atrofidan yana kattaroq aylana tortdi. Keyin
o'ylanib qoldi. Uch, to'rt va besh oichamli slstemalarda yopiq
zanjir, yopiq halqaga oid matematik nazariyalami zo'r berib eslay
boshladi. So'ngra tag'in ruchkani ishga soldi. U endi jumalga
formula va tenglamalarni bita boshladi. Ulami hozir formulalaigina
qutqara olishiga allaqachon yigitning aqli yetgan edi.
Shu alfozda Shavkat terlab-pishib, uch soatcha ishladi.
Bu vaqt ichida jumalning bir necha betini harf va raqamlar
bilan to'ldirib tashladi. Uning bu ishiga qiziqib ketgan Uken
ham tepasiga kelib oigan, indamaygina formulalarni o'qib
borarkan, ba'zan qovog'i uyular, ba'zida esa, chehrasi yori-
shib, ko'zlari chaqnab ketardi.
- Bo'lmadi, - dedi birdan Shavkat tovush chiqarib, -
qayerdadir yanglishganman.
[IMG]
men.png
- Menimcha, mana bu yerda musbat emas. manfiy ifoda
qo'yilishi kerak, - dedi Uken ko'rsatkich barmog'i bilan ko'r-
satib, - gap potensiallar ayirmasi xususida boryapti-ku!
Shavkat xatoni tuzatdi. Boshqatdan yana hisob-kitob
qilishga tushdi. Tag'in ikki soatcha ishladi. Bu o'rtada Azizov
bilan ratsiya orqali gaplashib ham olishdi. Kapitan yoshlaming
bu ishini qo'llab-quwatlagan va o'zi ham elektron hisoblash
mashinasiga Eltus nazariyasi bo'yicha hisoblash uchun prog
ramma tayyorlashga kirishgandi.
Shavkat tag'in mavaf?aqiyatsizlikka uchradi. Bunga sari u
battar asabiylashib, yana qattiqroq ishga unnaredi. Miyasining
azbaroyi zo'r berib ishlaganidan peshanasidan ter quyib
ketgan, go'yo shu topda borliq vujudi bilan o'zi ham tenglama
va formi'!?!arga aylanganday edi.
Shu taxlitda hisob-kitob bilan bir kunni o'tkazishdi.
Ikkinchi kuni ham hech qanday yangilik bo'lmadi. Shavkat
bilan Uken endi ochiqdan-ochiq umidsizlikka tusha bosh-
lashdi. Uchinchi kuni Shavkat, hatto, ratsiya orqali kapi-
tanga tushkun bir kayfiyatda:
- Bizni tashiab ketaveringlar, - dedi, - foydasi yo'q.
professor Reneki ish chiqara olmabdimi, biz...
Lekin uning gapi og'zida qoldi. Azizov xuddi uni eshit-
maganday baland ovozda:
- Qanday bo'lmasin, "halqa"ning magnit maydoni kuch-
langanligini aniqlanglar! - deb buyruq berdi.
Kapitanningjonli va shiddatkor ovozi yosh fazogirlaming
qalbida yana umid uchqunlarini yoqqanday bo'ldi.
Azizov murakkab vazifa topshiigandi. Bu - "halqa"ning
orasiga kirish va ana shu paytda maxsus asbob shkalalariga
qarab kuchlanganlikni aniqlash lozim degan gap edi. Uni
amalga oshirish uchun fazogirlar ikki soatcha vaqt sarf qilishdi,
ya'ni "Burgut"ni katta tezlik bilan tepaga, "halqa" sari
haydashdi-yu, uning chekkasiga yetgach, kosmoxod bir chay-
qalib orqasiga quladi. Lekin bu paytda Shavkat ham, Uken
ham magnitomer strelkasi birdan o'ng tomonga siljib, 52
raqamining ustida to'xtaganini ilg'ab qolishga ulgurishdi.
- Oy-boyay! - dedi Uken boshini ushlab. - Mana buni
kuchlanganlik desa bo'ladi. Yernikidan deyarlik yuz marta
kuchliroq!
Shavkat "Burgut"ni ohista qayta sayyora yuzasiga haydar
ekan, yo'l-yo'lakay kapitanga axborot berdi.
- 0 '-ho', ellik ikki gaus deng! - dedi Azizov ham
hayratga tushib. - Rosa uzoq yashaydigan boMibsizlar. Bunday
kuchli maydon ostida ma'lum vaqt boMgan odamning ham
umri anchaga uzayadi, bu - tajribada isbotlangan.
Lekin bu quvonchli xabar ham yoshlarning ko'nglini
yorishtirmadi. Ular endi ruhan inqirozga yuz tutishgan,
qalblaridagi shundoq ham miltillab qolgan umid cho'giari
tobora so'nib bormoqda edi.
Oradan bir necha fursat o'tgach, Azizov yana qat'iy
ovozda:
[IMG]
men.png
- Hisob-kitobni davom ettiringlar! - dedi, keyin negadir
mug'ambirlik bilan qo'shib qo'ydi. - Magnit maydoni
kuchlanganligini hisobga olgan holda, albatta. Ungacha men
ham hisob-kitobimni tugataman...
Kapitanning o'zini bunday g'ayritabiiy tutishi yigitlarni
yana g'ayrat otiga mindirdi. Shavkat tag'in formulalar yozib,
hisoblashga kirishdi.
Oradan yarim soatcha o'tgach, birdan Uken quvonch
bilan:
- Evrika, faylasufl Yash-sha!!. - deb qichqirib yubordi.
Shavkatning ham chehrasi yorishib ketdi. Charchog'ining
zo'rligidanmi, yigit og'ir tin olib, holsizgina gavdasini o'rindiq
suyanchig'iga tashladi.
Ha, shu topda u katta jasorat ko'rsatgan, "halqa"ning
sirtmog'idan chiqish yo'lini matematik usul bilan hisoblab
chiqqan edi.
U erishgan natijani Azizov elektron hisoblash mashinasi
yordamida chorak soat oldinroq qo'lga kiritgan, yigitlaming
xatolarini o'zlari tuzatishlarini kutib, atayin indamay turgandi.
Ular Lshlab chiqqan tenglama va formulalar shuni ko'rsatib
turardiki, sayyorani o'rab oigan va eni bir necha yuz metrlik
nomaium xususiyatli havo qatlami yaxlit "halqa"ni tashkil
etgan ekan. Sayyoraning qutblaridan bu "halqa"ni yorib
o'tuvchi torgina yo'llar o'tgan bo'lib. ana shu yo'llardan
"Burgut"ga o'xshagan kosmoxodlarbemalol sayyora yuzasiga
"kirib-chiqishi" mumkin edi. Keyingi bir kun mazkur
yo'llaming koordinatlarini hisoblab chiqishga ketdi.
Nihoyat "Burgut" Azizov va Shavkatning katta ilmiy
kashfiyoti tufayli janubiy qutbdagi yo'l orqali sayyora
sirtmog'idan qutulib, "Olmos"ning yoniga qaytib chiqishga
muvaffaq bo'ldi...
Oradan ikki soat o'tgach, "Olmos" Yerga qarab yo'l oldi.
Boshqaruv apparati oldida kapitan bilan Uken qolgan, Anna va
Shavkatlar esa, kayut-kampaniyada suhbatlashib o'tirLshar edi.
- Qiziq, nahotki Reneday mashhur bir professor mazkur
sayyora atmosferasining g'alati xususiyatini payqamay qolgan
bo'lsa?
- Kema - sun'iy yo'ldoshdagi astronomik laboratoriya
emas, - dedi Shavkat Annaning savoliga javoban, - unda
turib sayyora va uning atmosferasini mukammal o'rganish
xiyla murakkab ish. Lekin Rene ekipajining birinchi xatosi
shunda bo'lganki, ular sayyora atmosferasiga kirgach, dvigatel
to'xtayotgan daqiqani ilg'amay qolishgan.
Undan keyin u paytda Eltusning ko'p o'lchamli sis-
temalarda yopiq zanjirga oid matematik nazar?yasi hali kashf
etilmagan, shuning uchun Rene ekipaji un? "sirli halqani"
o'rganish ishiga tadbiq qilish imkoniga ham ega bo'lmagan.
- Baribir bir narsaga tushunolmadim.
- Nimaga?
- 0 'zingiz o'ylab qarang, Yer bilan aloqa to'xtab qolsa-
yu, lekin "Olmos" bilan "Burgut" o'rtasidagi aloqa uzilmasa?
Demak, radioto'lqinlar qandaydir boshqacha yo'l bilan tarqalar
ekan-da?
- Bo'lishi mumkin. Professor Renening yozishicha,
sayyora biosferasi uch xil havo qatlamidan tashkil topgan
ekan. Birinchi qatlam eng yuqorida bo'lib, o'zidan tashqaridan
kelgan radiosignalni ma'lum vaqt o'tkazsa, ma'lum vaqt
o'tkazmaslig? mumkin. Ikkinchi - materiya xossalarini
o'zgartirib yuboruvchi dahshatli qatlam - o'rtada, eng pastda
esa, xuddi Yerdagiday havo bosimiga ega bo'lgan va asosan
mo'tadil darajali havo qatlami joylashgan ekan. Ko'rinib
turibdiki, bizning "Olmos" yuqoridagi qatlamga uning
radiosignallarni o'tkazmaydigan davrida kir?b, Yer bilan aloqa
qilishga behuda uringan...
[IMG]
men.png
Anna Shavkatga yana zimdan tikildi. Endi bu tikilishda
yigitning chuqur bilimidan hayratlanishgina emas, allaqanday
iliq va pinhoniy bir hissiyot ham yaqqol ko'zga tashlanib turardi.
Xuddi shu payt kayut-kampaniyaga Azizov kir?b keldi. U
Annaning Shavkatga tikilgan mehr to'la ko'zlariga nigoh tashladi-
yu, miyasidan yashin tezligida: "Sevadi!" degan fikr o'tdi.
Yoshlar kapitanni ko'rib, darrov o'rinlaridan turishdi.
Lekin Azizov bilinar-bilinmas jilmayib qo'ydi-da, odaticha
tez-tez odimlab, o'z xonasiga o'tib ketdi.
Ikki yoshning o'zaro iliq munosabatidanmi, Rene
"jumbog'i"ni hal etib, orzusiga yetganidanmi yoinki o'lim
sirtmog'idaligiga qaramay, kelajakni o'ylab tinimsiz mehnat
qilgan keksa va mashhur fazogiming chala qolgan ishini -
hisob-kitobini davom ettirib, nihoyasiga yetkazgan yosh
avloddan mamnunligi tufaylimi, kapitanning qalbi nihoyat
taskin topganday edi...
1970-1971-yillar.

[IMG]
men.png

Rene Jumbo'gi

  Muallif: Java.UZ
  Java kitob Sever.UZ tomonidan tuzildi.
  Sayt:http://uzsmart.ru
= = = = = = = = = = = = = =

Barcha ma'lumotlar
Sever.UZ
saytidan olindi

2016 yil.
Yangi java va android kitoblar faqat bizda!
Sever.UZ
http://sever.uz
http://uzsmart.ru
http://java.uz
http://ka4ka.uz

[URL]
YANGI JAVA KITOBLAR
http://uzsmart.ru/ups/215
O'zbekcha dastular
http://uzsmart.ru/ups/2125
O'zbekcha Java O'yinlar
http://uzsmart.ru/ups/1746
Android KITOBLAR
http://uzsmart.ru/ups/7710
