Java Books Maker   
////////Sever.uz////////////
1. ONA TILIDAN O'TILGANLARNI TAKRORLASH
VA MUSTAHKAMLASH
1- mashq. Quyida berilgan matndagi so'zlarni ushbu jadvaldagi tegishli ustunlarga joylang.
Ot    Sifat    Son    Olmosh    Fe'l    Ravish    Ko'makchi  Bog'l. Yukl. Und.	\
I	I         I	I         I	i	I	I	i
Otaning shifobaxsh qo'lida qaldirg'och hayotga qaytdi. Bundan bobo va nevara zavq olishardi.
- Endi uchirib yubora qol, bolam, - dedi bobo. - Uning ham ( oyisi bordir, kutayotgandir, balki. Mayli, endi u yor-u birodar- larining oldiga borsin.
Bu gap Alisherga xush kelmadi. Axir u qaldirg'ochga juda o'rganib qolgan, lekin boboning gapi uni o'ylantirdi.
-Odamda ham qanot bo'lishi mumkinmi? - so'radi Alisher. Bobo kuldi. Ular katta bog'ga chiqishdi. Boboning gaplaridan sevingan Alisher qo'llarini - panjalarini qanday ochib yuborganini o'zi ham sezmay qoldi. Qaldirg'och o'rik shoxlari orasidan o'tib, to'g'ri quyosh tomon uchdi.
- Qaldirg'och meni esdan chiqarmasmikan?
-Yo'q, chirog'im, - dedi bobo. - Yaxshilikni parrandalar ham unutmaydL
Bobo o'ylab ketdi. Ehtimol, u yana odam qanoti haqida o'ylayotgandir.
Ha, odamda qanot bo'lmaydi. Lekin aql va zakovat unga qanot beradi. Inson ana shunga tayanib uchmoqda. Odam aql kuchi bilan oy sirtiga qo'nmoqda.
-Sen ham olam taniysan, bolam. Hademay aql va hikmatdan qanot bog'laysan. (S. An., S. Akb.)
1- topshiriq. Matnni ko'chiring. Uning qaysi nutq uslubiga oidligini va shu uslubga xos vositalarni aniqlang.
I. Tur mezonlari. Turga xos beigi-xossaiar yig'indisi tur mezonlari deb ataladi. Morfologik mezon. Morfologik mezon b turga kiruvchi individlarning tashqi, ichki tomondan o'xshashligini ifodalaydi. Fiziologik mezon. Bunda bir turga kiruvchi individlarda hayotiy jarayonlar, ayniqsa, ko payish o'xshash bo'ladi. Geografik mezon. Tur tarqalgan maydon katta yoki kichik, har joyda yoki yoppasiga bo'lishi mumkin. (Biologiya darsligidan)

II. 1- modda. O'zbekiston Respublikasining davlat tili o'zbek tilidir.
2- modda. O'zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi respublika hududida yashovchi millat va elatlarning o'z ona tilini qo'llashdan iborat konstitutsiyaviy huquqlariga monelik qilmaydi.
2- mashq. O'qing. O'zbek tili me'yorlari buzilgan o'rinlarni topib tuzating.
1. Hamid Olimjon o'z qalami bilan dushman bilan kurashdi. (Inshodan) 2. So'zni yozuvda bir yo'ldan ikkinchi yo'lga ko'chirib yozish bo'g'in asosida ko'chirib yoziladi. 3. Futbol muxlislari mahorat bilan tomosha qilmoqdalar. (Radioreportajdan) 4. Tuh-matga ishongan Hurriyatning eri Rixsiboy oilada janjal ko'taradi va Hurriyatni raislikdan voz kechishini talab etadi. (Gazetadan) 5. Bu voprosni bir necha marta postavit qildik, (Suhbatdan)
3- mashq. Gaplarni o'qing. Uslubiy bo'yoq ifodalagan so'z va iboralarni ajrating. Ajratilgan so'zlar imlosini eslab qoling.
Turg'unboyingizga mashinadan tekkan. Tushida ham, o'ngida ham mashinani o'ylaydi. Tuzataman, deb uvallo urinadi. Qani bu o'lgur yura qolsa! Endi yurgizib, ko'chaga olib chiqadi-yu, 4-5 kishi birgalashib, itarishib, yana ichkariga olib kirishadi. Yana kovlashga boshlaydi, deng. Uch yildan beri ahvol shu. Mayli, dadasi, yangisini ola qoling, dedim. Pul yig'dik. Mashinaga yozilib qo'ydik. Maoshdan oz-oz tashlab turdik. O'tgan yili kurortga ham bormadik. Bu yil ham bormasak kerak. Turg'unboy akangiz, o'zim mashinada o'ynataman, deyaptilar. Kecha do'kondan qog'oz keldi. Mashi-nalaringni opketinglar, deyishibdi. Turg'unboy akangiz allaqachon kassadan pulni opkep qo'ydilar. Ertaga, xudo xohlasa, mashinani opkelamiz. (S. Ahm.)
3- topshiriq. She'riy parchalarni o'qing. Mazmunini o'z so'zingiz bilan tushuntiring.
1. Ona tilim, urug'ingni tashla, ek, Ko'plab chiqar undan nurli kelajak, Men yasharman uning so'lim tongida, Tashna dilga zilol orzu kelajak.
(A.  Turdialiyev)
2.	Go'ro'g'liday soz so'zlagil,
3.	Bedil kabi oz so'zlagil,
4.	Bobur kabi rost so'zlagil,
5.	Nutqing ravon boisin, bolam.
6.	So'z duri noyob erur,
7.	Oni izhor qilur til,
8.	Husndin ne foyda,
Gar bo'lmasa durbor bil.
{K. Xorazmiy)
4. Men uchun har bir so'z bir she'r tuyular,
Men uchun g'azaldir har bitta hijo,
Ohangi she'r bo'lib qalbga quyilar,
Bu qutlug' til so'zlangan dunyo.
(M. Ergashev)
4- mashq. O'qing. Undoshlarning talaffuziga e'tibor bering. Nuqtalar o'rniga kerakli harflarm qo'yib ko'chiring. Ularning talaffiizi va yozilishidagi farqni aniqlang.
Ona-qishlo.! Sen biz uchun dunyoda eng katta va eng chiroyli joysan do.mo. Sen biz uchun dunyoning o'zisan! Vatan de. .axrlanganimizda, biz a.alo, seni, yozin-qishin, erta-kech me.nat nashidasi tinmay avj qilib turgan dalalaringni, olamdagi bor go'zalli.ni o'z siynasiga .ashirgan yam-yashil bog'-rog'laringra, yerlaringda shara.lab oqqan suvlaringni, subhidamdan bo's-tonlaringda mu.abbatdan ro. ayti., navo sasini boshlagan bulbullaringni o'ylaymiz. (T. P.)
Quyidagi test ssvolhriga to'g'ri javobni loping
1. Ota-ona qo'ygan ism faqat ularning umidinigina ifodalaydi, xclos.
Bu jumlada chegaralash mazmunini qaysi yuklama ifodalaydi?
A. Faqat.
B. -gina.
C. Xolos.
D. -gina, xolos.
E. A, B, C.
2.	Quyidagi gapda qanday mazmun ifodalanyapti?
- lye, sizni ko'rar kun ham bor ekan-a!
A. Xabar.
B. So'roq.
C. Iltimos.
D. His-hayajon.
E.CvaD.
3. Ushbu gapda qanday uslubiy mazmun ifodalanyapti?
Qani endi shu issiqda ichishga muzdek suv boIsa!
A. Darak.
B. So'roq.
C. Orzu.
D. His-hayajon.
E. C va D.
4. Qaysi qatordagi so'zlar qo'shib yoziladi?
A. Dev sifat.
B. Liq toia.
C. Dardi bedavo.
D. Kecha kunduz.
E. Ko'p vaqt.
5. Qaysi qatordagi so'zlar ajratib yoziladi?
A. Ko'pdan ko'p.
B.Kir sovun.
C.Do'st dushman.
D. Rang barang.
E. A va C javoblar.
6. Qaysi qatordagi otlarga egalik qo'shimchasi qo'shilganda k undoshi g ga, q undoshi g' ga aylanadi?
A. Tilak, erk, bek.
B. Qo'shiq, sayroq, yo'q.
C. Yurak, istak, tayoq.
D. Kubok, ocherk, qo'shiq.
E. Ravnaq, bilak, huquq.

iltIl va nutq
Ona tilim-jon tilim, Yuragimning qoshida Sayrab turgan bulbulim.  (Sh. Qurbonov)
Bilib oling.
Til ham, fikr ham hayotning ongimizdagi ko'rinishi va nutq yordamida boshqalarga ma'lum qilinish vositasidir. Tilni xalq yaratadi, shuning uchun u umumxalq dahosi va xusu-siyatiga ega bo'ladi; nutq esa ayrim shaxsga oid bo'ladi. Har kim o'z qobiliyati, so'z boyligi, savodi hamda nutq a'zolariga qarab gap tuzadi.
Til - aloqa quroli, u vosita. Nutq esa ana shu aloqa jarayonini amalga oshirishga xizmat qiladi. Tilning umri uni yaratgan xalqning o'zidek uzoq bo'ladi. Nutqning umri esa qisqa bo'ladi. Og'izdan so'z yo gap chiqdimi - uchadi-ketadi. Shuning uchun nutq oldiga nihoyatda ulug' bir talab qo'yiladi: o'ynab gapirsang ham, o'ylab gapir. Navoiy aytganidek: ,,So'zingni buyuk etsang, o'zingga buyuklik keltirasan".
Tilning xizmat doirasi juda keng, hajmi o'lchovsiz bo'ladi. Nutq esa aniq hajmli, shaklli bo'ladi. Nutq yakka shaxs (monolog) yoki juft shaxslar orasida (dialog) yuz beradi. Nutq she'r, hikoya, roman, qissa kabi ko'rinishlarda turli janrlarga bo'linadi. Nutq yozma va og'zaki bo'ladi.
Tilning qonun-qoidalari uzoq yillar davomida saqlanib qoladi, silliqlashadi va boyib boradi. Nutq esa doim o'zgarishda bo'ladi; vaziyatga yo nutq a'zolari faoliyatiga qarab so'zning tovush tomoni o'zgaradi. Nutq so'zlovchining saviyasiga, uslubiga, o'rin va mavqeyiga qarab har xil bo'ladi.
Nutqimiz ikki shaklda bo'ladi: og'zaki va yozma. Og'zaki nutq o'zaro muomala tilidir, undan o'zaro suhbatlarda, ma'ruzalarda, radio hamda telefonda, uy-oila muomalasida foydalaniladi.
Har ikki nutq shakli oldiga bir xil talablar qo'yiladi. Fikrning aniq va tushunarli bo'lishi, jumlaning to'g'ri, ravon hamda ta'sirli tuzilishi har qanday nutqning bosh fazilatidir.
Lekin yozma va og'zaki nutq ayrim holatlari bilan bir-biridan farq ham qiladi. Aytilgan so'z - otilgan o'q sanaladi; uni tuzatib bolmaydi.
So'zni to'g'ri qo'llash, undagi tovushlarni to'g'ri va aniq talaffuz qilish (hol-xol, yod-yoi, sof-sop, sher-she 'r va b.), gapda so'zlarni tartib bilan joylash kabilar vositasida fikrning tushunarli bo'lishiga erishamiz. G 'o 'za va paxta o'zaro juda yaqin tushunchani bildiradi, shunga qaramay, ,,g'o'za terildi", ,,paxta gulladi" deyish xatodir.
Aniqlik, to'g'rilik, ravonlik, soddalik, tozalik, joziba (ta'sirli so'zlash) kuchi har qanday nutqning eng muhim belgilaridir. Qo'shimchalardan to'g'ri foydalanish (g'ishtin polli, zamo-naviy bino..\ dadam va onam keldi...); so'zlarni to'g'ri bog'lash (qaror yozildi-qarorni emas). takror va keraksiz ifodadan qochish {turgan joyida ii-nb aoldi...), qo'shma gapni me'yori bilan tuzish, chet so'zlarni zo'rma-zo'raki - ehtiyojsiz ishla-tish nutqni g'aliz va nursiz qiladi.
5- mashq. Quyidagi gaplarni diqqat bilan o'qing. Nutq me"yorlari (mazmun yoki grammatik jihatdan) buzilgan o'rinlarni toping va tuzating.
1. Yangi qurilayotgan korxonalar, binolar, uy-joylar, ko'chalar ham ko'kalamzor bog'ga aylantinlmoqda. 2. Gaplar doskaga yoziladi. Yozilgan gaplardagi tibbiyot, botanika, biologiya, ximiya kabi bir qator fanlarga oid mavzularru ajratiladi. 3 \kasi, Lutfixon, Siz buyursangiz, netolko o'rdjN <y .nonga qarmoq tashlab, baliq tutib berish ham qo'limizdan keiau (S. Ahm.) 4. Komissiya bir oyda ikki mart a majlis o'tkazilau w.etadan) 5. Devorga orqasini berib, darchadan tashqariga tushib ! 'ayotgan qorni tili bilan ilib olmoqchi bo'lib, u yoqdan bu yoqqa vugurib yurgan Hoshimjonga qarab olirgan Anzirat xola ho'plagan choyini yutmasdan piq etib kulib yuborgan edi. (A. Q.) 6. Aqinmg to'g'ri yo'l ko'rsatishi orqali yaxshi bilan yomonni, foyda bilan ziyonni, to'g'ri bilan xatoni farq qilinadi. ( " Hikmatlar xazinasi "dan)
6- mashq. O'quvchilar inshosidan olingan quyidagi parchalarni o'qing. Uslubiy xatolarni toping va tuzating.
1. O'zbek tilida ko'p shoiriar, yozuvchilar o'zlarining she'rlarini va asarlarini yaratdilar. 2. Alisher Navoiy tilimizni she'riyat osmoniga olib chiqdi. 3. ,,Mirzo Ulug'bek" tragediyasi davrning o'tishi bilan uning ohangdorligi ortib boradi. 4. Hozirgi kundagi davlatimizning bolalar to'g'risida ko'rsatayotgan g'amxo'rligi. 5. Ota va ona dunyoda inson uchun eng mo'tabar insonlardir. 6. M. Shayxzodaning bu tragediyasi hali ham o'z kuchini yo'qotgan emas. 7. Bu romanni o'qigan har bir insonning ko'z oldida o'tmishda bo'lib o'tgan voqealar kino lentasiday bo'lib o'tadi. 8. Barcha shoirlar she'rlarida
O'zbekistonni ajoyib tasvirlar bilan tasvirlaydilar. 9. ,,O'zbekiston" she'rida diyorimizni bahor faslidagi tarovatini kuylanishi. 10. Yozuv-chi bu obrazni zo'r samimiyat va otashin ehtiros bilan tasvirlangan.
7-	mashq. Berilgan gaplarni solishtiring. Uslub toinondan ravon, ifodali boiganini ajrating.
1.	Sening SamarqanddaSen Samarqandda o'qi- o'qishing kerak. 
2.	Bundan keyingi asar- Bundan keyingi asarlarimizni ham yoshlar       yoshlarga haqida bag'ishlaymiz.            bag'ishlaymiz. (Gaz.)
3.	Dala shiyponi tomonidan Dala shiyponi tomonidan gumburlab yuk mashinas 	gumburlab kelayotgan yuk kelib, bolalarning yaqiniga mashinasi bolalarning yaqinida kelganda to'xtadi. to'xtadi.
4.	Orzu qilib, orzusiga	Orzusiga erishdi. erishdi.
5.	Avvalo, ushunga yaxshi        U, avvalo, shuni yaxshi tushundiki...	tushundiki...
6.	Oshkoraviylik amalda. Oshkoralik amalda.

III. SO'Z VA UNING SEHRI
So 'z bor: ko 'ngil yig 'lar zor-zor, So'z bor: ko'ngil bo'lar beg'ubor.  (A. Bobomurodov)
Bilib oling.
 O'zbek tili so'zlarga boy. Alisher Navoiy asarlari bo'yicha E. F. Fozilov rahbarligida tuzilgan lug'atda 70000 ga yaqin so'z, P. Shamsiyev va S. Ibrohimovlar tuzgan lug'atda 60000 ga yaqin so'zlar qo'llangani ko'rsatilgan. Agar Abdulla Qodiriy, Oybek, A. Qahhor asarlarining lug'atlari tuzilsa, so'zlaming miqdori bundan kam boimaydi.
Aslida, o'zbek tilidagi so'zlarning barchasi to'plansa, 100- 120 iningdan ortib ketadi. O'zbekiston hukumatining qarori bilan hozir ko'p jildli,,O'zbek tilining izohli lug'ati" va ,,O'zbek milliy ensiklopediyasi"' tuzilmoqda.
limning ham, axloqning ham, hissiyotning ham kaliti tildir. Til insonning yuksak madaniyatini, chuqur bilimini, hissiyotini namoyish qiluvchi vositadir. Shuning uchun til qoidalarini mukammal bilish va unga amal qilish zaair. Tilning nozik tasviriy vositalarini o'zlashtirish, uning rang-barang uslub jilolaridan ! foydalana bilish inson uchun muhim ahamiyatga ega.
6- topshiriq. Quyidagi hikmatlar va she'riy parchalarning mazmunini izohlab bering.
1.	Chin so'z mo'tabar, yaxshi so'z muxtasar.
2.	Insonni so'z ayladi judo hayvondin, Bilki, guhari sharifroq yo'q ondin.(/V.)
3.	Ey so'z, ne balo ajab guharsan, Guhar neki bahri mavjvarsan.(/V.)
4 Har kimki chuchuk so'z elga izhor aylar, Har nechaki ag'yor turur, yor aylar. So'z qattig'i el ko'nglini ozor aylar, Yumshog'i ko'ngillarni giriftor aylar. (N.)
5.Tilingni avayla - omondir boshing, So'zingni avayla - uzayar yoshing. Kishi so'z tufayli bo'ladi malik,
Ortiq so'z qiladi bu boshni egik.  (,,Qutadg'u bilig"dari)
6. Yo madhing yozaymi iftixor bilan, Ko'ksimda barq urgan navbahor bilan,
Oh, aziz tilginam, shirin so'zginam,
Joningga tasadduq bo'lay o'zginam,
Har so'zing bir quyosh, qani, kel nurlan! (Sh.)
Zero, men senikiman, Sen tuygan zavqnikiman, Ona tilim, jon tilim, Sensiz men so'ladirman, Devona bo'ladirman,
Tug'ganimga yetti yot, begona bo'ladirman; Ona tilim, jon tilim, yuragimning qonida Sayrab turgan bulbulim! (Sh. Qurbon)
7- topshiriq. Quyidagi so'zlarning sinonimini toping va har bir sinonimning o'ziga xos nozik ma'nolarini izohlab bering.
botir, boshliq, buyruq, butunlay, bema'ni, mayli, bo'shash-moq, yig'lamoq, vaziyat, vatan.
8- topshiriq. Quyidagi frazeologik birlik va idiomatik birikmalarning mazmunini sharhlab bering.
Ko'z bo'lmasa, peshana. Aft ing qiyshiq bo'lsa, oynadan o'pkalama. Aqli tushdan keyin kiradi. Barvaqt qilingan harakat, hosilga berar barakat. Bir gapni ikki qilmaslik. Yuragiga qil sig'maydi. Daqqi Yunusdan qolgan. Noni butun.
9- topshiriq. Quyidagi juft so'zlarning umurniy mazmunini aytib bering.
qozon-tovoq, non-choy, kecha-kunduz, och-to'q, qop-qop, choy-poy, issiq-sovuq, kirdi-chiqdi, bordi-keldi, olaman-qo'yaman.
Eslang.
Birdan ortiq ma'no bildiradigan so'zlar polisemiya (ko'p ma'noli) deb atalib, ular turlicha shaklda bo'ladi. Bir xil ma'no bildirgan so'zlar sinonimlar, shakli bir xil bo'lib, turli ma'no darajasida turli nozik ma'no qirralarini bildiradigan so'zlar omonimlar deyiladi. Masalan:
7. Bosh - ishning boshi, odamning boshi, suvning boshi - polisemiya.
2.	Ozgina, picha, sal, jindak, qitday - sinonimlar.
3.	Ko'k - rang, o'simlik, osmon - omonim. Polisemiya va omonim bir-biriga shaklan o'xshaydi, ammo
polisemiyada so'zlarning turli ma'nolari o'rtasida mazmunan bog'liqlik bo'ladi. Omonimlarda ana shunday bog'liqlik bo'lmaydi.
So'zning ko'chma ma'nosining shakl va ma'no rtiunosabatini ifodalovchi turlari - sinonimlar, omonimlar, polisemiya, metafora, epitet, metonimiya, sinekdoxa va boshqalar uslubiy vosita bo'lib, turli qo'shimcha ma'no va mazmunni ifodalashga xizmat qiladi va ular uslubshunoslik bobida o'rganiladi.
Frazeologiya va idioma esa ko'chgan ma'noli birikma yoki gapdir. Idiomada, odatda, hayotiy bo'lmagan hodisa, harakat, holatlar tasvirlanadi.
10-topshiriq. Quyidagi polisemantik so'zlarning ma'nolarini izohlang.
1.	O'zbektili. Insontili. Asartili.
2.	Ovqatning tuzi. Gapning tuzi. Birga tuz totmoq.
3.	Ko'z kasalidan tuzaldi. Uning ko'zi bor.
4.	Daraxtning ildizi. U kishining ildizi mustahkam.
12- topshiriq. Quyidagi she'riy parchadagi omonim so'zlarning ma'nosini izohlab bering.
Qo'lingdan kelgancha chiqar yaxshi ot, Yaxshilik qil, bolam, yomonlikni ot. Nasihatim yod qilib ol, farzandim, Yolg'iz yursa chang chiqarmas yaxshi ot.
(E. Jumanbulbul)
Neologizmlar
Bilib oling.
O'zbekiston mustaqillikka erishgach, iqtisod, madaniyat, fan va texnika, tashqi aloqalar sohasida katta yutuqlarga erishdi va natijada tilimizga Yevropa tillaridan va boshqa tillardan ko'plab so'z va iboralar kirib keldi. Bular yangi tushunchalarni ifo-dalagani sababli, yangi paydo bo'lgan so'zlar deyiladi.
1. Yevropa tillaridan kirgan yangi sozlar:
avizo - hisob-kitob operatsiyasi; aksiya - paychiga berila-digan qimmatbaho qog'oz; auksion - kimoshdi savdosi; ba-lans - narsalarning o'zaro muvofiq salmog'i; bankrot-qar-zini to'lashga qurbi yetmagan korxona, savdogar; biznes- foyda orttirishga qaratilgan ish; biznesmen - biznes bilan shug'ullanuvchi shaxs; broker- rasmiy dallol; budjet - kirim-chiqim hisobi; viza - o'zga mamlakatlarga kirishga berilgan
ruxsatnoma; dekloratsiya - 1) hukumat bayonoti; 2) chega-radan olib o'tish uchun ariza; 3) daromad to'g'risidagi ma'lumot; bakalavr - to'rt yoki besh yillik oliy ma'lumot tizi-mi; magistratura - bakalavrdan so'ng chuqurlashtirilgan oliy ma'lumot berish tizimi.
2. Arab va fors-tojik tillaridan kirgan hamda eski o'zbek tili-dan tiklangan yangi so'zlar:
anjuman - yig'in, majlis, qurultoy; badal - evaziga beriladigan narsa; bayonnoma - rasmiy bayonot, tushuntirish; boj -chet ellardan keltirilgan mol uchun to'lov; buyurtma - biror narsani ishlab berish haqida topshiriq; vazir- ministr, oliy mansab; vasiqa - mol-mulk olingani haqida hujjat; voris - merosxo'r; juri - maslahatchilar kengashi; ishbay - bajargan ishiga qarab haq to'lash; kafolat - kafillik, ishonch xati; erkinlashtirish - liberallashtirish, yumshatish; muallif- avtor, ixtiro yoki kitob egasi; xatboshi -abzas, paychi - aksioner, hakam - arbitr.
13- topshiriq. Quyidagi yangi so'zlar va ularning izohlarini bilib oling.
Disketa - magnitlangan egiluvchi disk.
Dotatsiya -  davlat tomonidan beriladigan pul, yordam.
Dublikat -  asl nusxaning ko'chirmasi, kopiyasi.
Immigrant - chet ellik muhojir.
Import-  chet el mahsuloti.
Innovatsiya - fan-texnika sohasidagi yangillik.
Inflatsiya - qog'oz pullarning ko'payib ketishi va qadrsizlanishi.
Kalkulatsiya -  bajarilgan ishning o'lchovini hisoblash.
Kollej -  o'rta maxsus o'quv yurti.
Konsenus - tortishuvchi masala bo'yicha kelishish.
Korrupsiya-  shaxsiy boyish uchun bo'lgan xatti-harakat.
Litsenziya - chetga mol chiqarish yoki keltirish uchun ruxsatnoma.
Marketing-  mahsulotni sotish choralari majmuyi.
Menejer- yuqori malakali yollangan boshqamvchi .
Netto-  mahsulotninig og'irligi, asl bahosi.
Ofis - idora, korxona, firma egallagan joy.
Patent - xususiy shaxsga berilgan hujjat.
Prezentatsiya -  biror narsani ko'rsatish, taqdim etish.
Privatizatsiya - mol-mulkni davlat tasarrufidan chiqarish, xu-susiylashtirish.
Pudrat - biror ishni haq hisobiga batamom tugallash majburiyati.
Rezume - qisqa xulosa.
Sanksiya - qonun yoki shartnomani buzgan tomonga ko'ri-ladigan chora, jarima.
14- topshiriq. Quyidagi matnda ifodalangan neologik so'z va iboralarni toping. Matnning mazmunini so'zlab bering.
Bugungi kunda axborot texnologiyasini shartli ravishda saqlovchi, ratsionailashtiruvchi, yaratuvchi turlarga ajratish mumkin. Birinchi turdagi texnologiyalar mehnatni, moddiy resurslarni, vaqtni te-jaydi. Ratsionailashtiruvchi axborot texnologiyalariga chiptalar buyurtma qilish, mehmonxona hisob-kitoblari tizimlari misol bo'ladi. Yaratuvchi (ijodiy) axborot texnologiyalari axborotlarni ishlab chiqaradigan, undan foydalanadigan va insonni tarkibiy qism si-fatida o'z ichiga oladigan tizimlardan iborat.
( ,,informatika va hisoblash texnikasi asoslari" darsligidan)
Bilib oling.
Sifatlash ham tilning boy tasviriy vositalaridan biri bo'lib, narsa, voqea, hodisalarni yorqin ifodalashga xizmat qiladi. Sifatlash vazifasida sifatlar, qaratqichli aniqlovchilar keladi.
9- mashq. Gaplarni o'qing. Sifallovchi aniqlovchilarning uslubiy vazi-falarini aytib bering. Matnning qaysi asardan olinganini eslang.
1. Ta'birimiz qo'pol tushmasa, bu go'zal qiz och ra'no gul-ning tusida yoki oq-sariq tusda yaratilgandi. Ra'noning sochi gungurt-qora, ya'ni quyoshsiz joylarda qora ko'rinsa ham, quyoshda biroz sarg'ish boiib ko'rinar edi. Jodu ko'zlari kishi-ga qattiq qaraganda, qoralikdan tashqari yana bir turli qizg'ish nur sochar edi... Kishiga kulib qaraganda, qizil olma ostlarida ikkita zamma ravishlik shakl hosil bo'lar, go'yo bizga chin ra'no guli ochilgan holatda ko'rinar edi. Sochlari juda quyuq, sanoq-siz kokillar orqa-o'ngini tutib yotar, ... do'ndiq barmoqlari-ning jimjilog'ida xina gullar; har holda, bu qiz Qo'qondagina emas, umuman, Farg'onaning kuylarga qo'shilib maqtalatur-gan go'zallaridan edi. ( A.Q.)
10- mashq. Quyidagi gaplarda yer, bosh, qosh, f/7so'zlarining qanday ma'no bildirishini qavs ichida ko'rsating.
I.I. Yangi yerga yetib keldik. 2. Qo'riq va bo'z yerlar hosilga kirdi. 3. Yashasin yer yuzida mustahkam tinchlik! 4. Hamraa yerim chang bo'ldi, cho'tkani uzating. 5. Qiz yerga qaradi. (O.)
II. 1. Shoir boshini birdan ko'tardi. (0.) 2. Bir bosh uzum 6 kilogramm keldi. 3. So'z san'atining boshi folklordadir. 4. Sentabr oyining boshida paxta qiyg'os ochila boshlaydi. 5. Do'st boshga qarar, dushman - oyoqqa. (Maqol) 6. Aql yoshda emas, boshda. (Maqot)
III.	1. Uning qoshlari chimirildi. (Sh. R.) 2. Uning qosh-qovog'I osilgan edi. 3. Egarning qoshi naqshdor. 4. Qiz onasining qoshiga keldi.
IV.	1. Bolaning tili chiqishi bilan ,,Oyi, dada" dedi. 2. H. Olimjon asarlarining tili shirali, o'ynoqi. 3. Til - kishilarning eng muhim aloqa quroli. 4.Tilimiz boshqa, lekin dilimiz birdir. 5. Tilni biling: dilga yo'l topasiz. 6. Yomon til boshga ofat keltiradi.
11-mashq. Ko'z, qoi, qalam va maktab so'zlarini o'z ma'nosida va ko'chma ma'noda qo'llab, gaplar tuzing.
12-mashq. Juft qilib berilgan so'zlar orasidagi farqlarni aytib bering.
Aql-oqil, qadr-qodir, kasb-kosib, ilm-olim, zulm- zolim, lutf- latif, mehr-mohir, naqsh-naqqosh, she'r- sher, ta'na-tana, sur'at-surat, da'vo - davo, sa'va- sava(moq), qal'a-qala(moq).
13-mashq. Matnni o'qing. Ajratilgan iboralarni ko'chiring va lug'aviy ma'nosini aytib bering.
Bu - ferma boshlig'i Olloberdi Jumayev edi. U nihoyatda ochiq, ,,bir qop yong'oq" yigit ekan, biz bilan tanishgan zahotiyoq ela-kishib ketdi.
Jumayev paykalga kirdi. Baquwat shoxlagan g'o'zalarni bizga ko'z-ko'z qildi. U brigadir Zaynab opaga qarab: - Ahdingizda mahkam turavering - niyatingizga yetasiz. Ko'p yillik tajribangiz-ni ishga solsangiz, bu yil jamoamizning obro'sini ko'tarish qo'lingizdan keladi, - dedi.
Zaynab opaning ko'zlari nurga to'lib ketdi. Zaynab opa - fe'li keng ayol. U toleyi yor bo'Igan onalardan. Uning to'rt o'g'il, to'rt qizi bor. To'ng'ichi Roziya pedagogika institutini bitirib, onasi bag'riga keldi. U cho'lquvarlarning bolalariga ustozlik qilayapti. Robiya - shifokor. Yo'ldoshjon ham institutda tahsil ko'radi. Bu farzandlar mehribon onaning dala ishlarini yengillatishda qanot-u quyruq boiib qolishdi...
Ko'p o'tmadi. Taqir yerda... ko'z ochib-yumguncha qad ko'targan dang'illamabinolarning qulog'ini ochib, hovli to'ylari boshlandi. (//. N.)
14- mashq. Quyidagi iboralarga ma'nodosh bo'Igan so'zlarni toping.
Qo'li gul, bag'ri keng, bahor libosi, osmono'par, boshi tosh-dan boisin.
Tili zahar, ichi qora, qovog'idan qor yog'adi, bag'ritosh.
15- mashq. Xalq maqollaridan 4 ta topib yozing va ma'nosini ayting.
Quyidagi test savollariga to'g'ri javobni toping

1. Qaysi qatorda sinonim so'zlar berilgan?
A. Zeb ziynat.
B.Nafis nozik.
C. Katta-kichik.
D. Choy-poy.
E.Oldi-qo'ydi.
2. Ukamga oldim - ukam uchun oldim kabi iboralar qanday sinonim deyiladi?
A.Uslubiy sinonim.
B.Frazeologik sinonim.
C.Sintaktik sinonim.
D. Ma'noviy sinonim.
E.Lug'aviy sinonim.
3. Qaysi ibora xo'rlandi fe'liga sinonim bo'ladi?
A.Tepa sochi tikka bo'ldi.
B.Terisiga sig'may qoldi.
C.Oyoqosti boidi.
D.Mum tishlab qoldi.
E.Qo'li kaltalik qildi.
4. Quyidagi iboralardan qaysi biri yaqin so'zi bilan sinonim boiadi?
A.Ikki enlik.
B.Ikki odim.
C.Ikki qadam.
D.Bir chimdim.
E.BvaC.
5. Arzon so'zi bilan sinonim bo'la oladigan iborani toping.
A.Oshig'i olchi.
B.Mehri baland.
C.Suv tekin.
D.Bozori chaqqon.
E.Bag'ri butun.
6. Darak, so'roq, buyruq va undov gaplarning qaysi biri ko'proq dialog gaplarni tashkil etadi?
A.Darak gap.
B.So'roq gap.
C.Undov gap.
D.AvaB.
E.AvaC.
8. Kutilmagan xabar eshttganda taajjublanish, aynan gapni yoki uning biror boiagini takrorlash bilan qanday gap hosil boiadi?
A.Darak gap.
B.So'roq gap.
C.Buyruq gap.
D.Undov gap.
E.AvaD.
9. Salimjon ertasiga maktabga keldi, ammo hali sinfda hech him yo'q ecli.
Bu jumlada ammo bog'lovchisi qanday bo'laklarni bogiagan?
A. Zid mazmunli uyiishiq bo'laklarni.
B. Zid mazmunli qo'shma gap qismlarini.
C. Ketma-ket kelgan sodda gaplarni.
D. Uyushiq bo'laklarni.
E. Bog'lovchi vazifasida kelmaydi.

IV. USLUBIYAT
So'z hayot belgisi: hayo ko'zdan, saviya so 'zdan bilinadi.  (A. Jo'rayev) 
Yozma nutq uslubining turlari
15- topshiriq. Quyida na'matakguliga berilgan ikki xil ta'rifni o'qing. Ayni bir gulning ikki xil ta'rif etilish sababini izohlang.
1.Na'matak - atirgullar oilasiga mansub, bo'yi 1 - 1,5 metr, guli yirik, pushti, sariq. (S. Sahobiddinov)
2. Nafis chayqaladi bir tup na'matak, Mayin raqsiga hech qoniqmas ko'ngil. Vaxshiy tanlarga ham u berar fusun, So'nmaydi yuzida yorqin tabassum. (O.)
Bilib oling 
Olim na'matakka ilmiy izoh bersa, shoir esa unga badiiy tus beradi, metafora, o'xshatish, jonlantirish, leksik vositalar bilan shoirona kuylaydi.
Uslub - so'zlovchi va yozuvchining ifodalanayotgan fikrga, voqea, hodisaga shaxsiy munosabatidir. Shu yo'l bilan ayni bir jumlada qo'shimcha uslubiy (modal) mazmun ham ifodalanadi.
Masalan: 01, jiyan, yo'l yurib kelgansan. (O.)
Bu jumlada so'zlovchi suhbatdoshga qarindoshligini bildirishi bilan birga, unga o'z mehribonligini ham ko'rsatmoqchi.
Odatda, so'zning asl, tub (denotativ) ma'nosi va uning qo'shimcha, ko'chma (konnotativ) ma'nosi bo'ladi. Uslub-shunoslik, uslub, sinonimiya, so'z, so'z birikmasi va gapning ana shu qo'shimcha (modal) ma'nosini o'rganadi.
Gapda uslubiy (modal) mazmun maxsus so'z va iboralar (undalma, kirish so'z, sinonimlar, frazeologik birlik va gaplar, sheva, biror kasbga oid so'zlar va h. k.) orqali ifodalanadi.
16- mashq. Ibratli maqollar keltirib, unda ifodalanayotgan asosiy va qo'shimcha mazmunni ayting.
Bilib oling.
Hamma so'z, ibora va sintaktik qurilmalar ham ma'lum bir nutq uslubini yaratishga xizmat qilavermaydi: qalam, kitob, daraxt va shunga o'xshash so'zlar o'z asl ma'nosida biror uslubga betaraf so'zlardir. Ular nutqning biror turini tashkil etishlari uchun ko'chma ma'noda qo'llanishi kerak: Qalami o'tkir. Hasratim bir kitob bo'ladi. Daraxt bir joy da ko'karadi kabi.
Nutqning ijtimoiy vazifasiga qarab uslub turlari har xil bo'ladi: har bir ijtimoiy qatlam, toifaning o'z nutq uslubi bo'ladi. Shunga ko'ra, uslub awalo so'zlashuv va yozma nutq uslublariga bo'linadi. Turli sohalarda xizmat qiluvchi kishilar (ziyolilar, ishchilar, qishloq xo'jalik xodimlari, amaldorlar), kosiblar, ijtimoiy guruhlar (masalan, san'atkorlar, kosiblar, o'g'rilar) o'rtasidagi erkin suhbat orqali uslubiy mazmun ham ifodalanadi. Har bir hududda yashovchilarning gaplari, suhbatlari, shevalari ham og'zaki nutqqa kiradi. So'zlashuv nutqining o'z qonun-qoidalari bo'ladi, so'zlar tartibi erkin, asosiy maqsadni ifodalovchi gap bo'lagi ajratib ko'rsatiladi, fikr so'zga mantiqiy urg'u berish bilan ifodalanadi. Jumlalar qisqa va ta'sirli bo'ladi.
So'zlashuv nutqida ona tilidagi bor imkoniyatlardan foydalanilsa ham, har bir toifaning nutqida o'ziga xoslik seziladi: olimlarning suhbati bilan ishchi, xizmatchi, dehqonning so'zlashuvida farq bo'ladi. Hatto erkag-u xotinlar so'zlashuvi o'rtasida ham ba'zi farqlar bo'ladi. Xotinlar suhbatiga: voy o'lay! voy sho'rim! voy o'lmasam, bo'yginangdan girgitton, aylanay, o 'rgilay kabi iboralar, erkaklar suhbati va gapiga esa tilingdan, ko 'zingdan, bo 'yingdan akasi! Jonginam! kabi ibora va so'zlar xos bo'ladi.
Og'zaki so'zlashuv uslubi grammatik qurilishi sodda, qisqa, mazmunan ta'sirchan bo'ladi. Bunda xalq maqol va masallari, rivoyat va ertaklar, latifa va qo'shiqlar, so'z o'yinlari - pichinglar, hazil-mutoyibalar, askiya va qochirimlar muhim manba sanaladi. Jonli nutqjarayonida uslubiy bo'yoq iboralaridan (Onaginang o'rgilsin! Qoqindig'ing bo'lay.) keng foydalaniladi.
Jonli so'zlashuv nutqida ,,xom" ibora va gaplar, behayo so'zlar ham uchraydi. Ba'zan bunday qatlamlar badiiy asarlardan ham o'rin oladi:
Hoy xotin, tavba qildim, endi ichsam, birovdan pul olsam, go'rimda to'ng'iz qo'pay. (S. Ahm.)
Har holda hamma toifa kishilarning suhbati, so'z va gaplari tushunarli bo'ladi. Chunki umum iste'moldagi so'z, ibora va jumlalardan foydalaniladi.
Yozma nutq ma'lum bir fonetik, leksik, grammatik qonu-niyatlarga asoslanadi. Yozma nutq adabiy til me'yorlari asosida tuzilgan rasmiy tildir.
Yozma nutq uslubi, asosan, quyidagi turlarga bo'linadi: rasmiy ish qog'ozlari uslubi, ilmiy uslub, ommaviy uslub, badiiy uslub.

17- mashq. Jadvalni diqqat bilan o'qing. Yodda saqlang.
Nutq uslublari
So'zlashuv uslubi      y	Yozma uslub
Rasmiy ish qog'oz-	Ilmiy         Ommabop        Badiiy
lari uslubi	uslub	uslub	uslub
 Bilib oling.
Rasmiy ish qog'ozlari uslubi. Bu uslub shaxslar bilan shaxslar orasidagi, shaxslar bilan idora o'rtasidagi, shaxs bilan davlat idoralari orasidagi ijtimoiy munosabatlarni ifodalash uchun xizmat qiladi: ariza, tilxat, xat, telegramma, ishonch qog 'ozi, ma 'lumotnoma, tavsiyanoma, qaror, tarjimayi hoi, buyruq, farmoyish, guvohnoma, e 'Ion, hisobot, shartnoma, aloqa xatlari ana shunday nutq uslubining ko'rinishlaridir.
Qisqalik, aniqlik, soddalik rasmiy ish qog'ozlarining bosh belgilaridir. Ibora va jumlalar bir qoli pdabo'ladi. Davlat huj-jatlarida, rasmiy uslubda so'zlar ko'chma ma'noda ishlatilmaydi.
18- mashq. Sinfda o'qiydigan o'rtoqlaringizdan biriga ishonchnoma yozing.
Bilib oling.
Rasmiy hujjatlarning tuzilishi: Ariza.
1. Qayerga yoki kimga. 2. Ariza yozuvchining turar joyi, lavozimi, ismi, otasining ismi, familiyasi. 3. Ariza matni. 4. Sana. 5. Imzo.
Ishonchnoma.
1. Ishonchnoma matni. 2. Ishonchnomaning amal qilish muddati. 3. Sana. 4. Imzo. 5. Ishonchnoma beruvchi shaxsning imzosini rasmiy idora kadrlar bo'limi tasdiqlashi. 6. Idora muhri va sana.
Majlis bayoni (protokoli).
1. Muassasa nomi. 2. Sana. 3. Majlis bayoni raqami. 4. Yig'ilish joyi. 5. Yig'ilish raisi, kotibi, qatnashuvchilar. 6. Matn (kun tartibi, eshitildi, savol-javoblar, so'zga chiqishlar, qarorqilindi). 7. Imzolar (rais va kotib).

Ayrim qiyin so'zlarning qisqacha  izohli  lug'ati
Aaymoq - demoq, gapirmoq
10m - kosa, qadah
2. go'zal, barno
8an non
adl-l.adolat;2.odillik 
afg on - no a, fig on
afgor - jarohatlangan, majruh	h _ k   f_u saf   jshrat
aftoda,uftoda - 1. y.qilgan;	ag>r _ g.ayr (<y zga)ning ko'pligi
ahl - 1. istiqomat qiluvchi;2. odamlar, guruh; biror toifaga mansub kishilar guruhi
ajun - olam, dunyo
akbar - eng ulug\ eng katta
akobir - ulugiar, kattalar
aks - teskari
alfoz - lafzning ko'pligi
alhaq - borliqning haqiqati, haqiqiy, bor, mavjud
alif - eski alifboning birinchi  harfi; abjad hisobida 1 ga teng
aljabr - algebra
amn - xavfsiz boiish
andoza - 1. oichov; 2. miqdor
anduh - g'am, qayg'u
anis - do'st, yor.
anjuman - majlis, yig'in
aPomon - 1. omonlik berish; omonlik berishga chaqiriq 
arg'uvon - qip-qizil bo'lib  gullaydigan daraxt
arjumand - qadrli, hurmatli, e'tiborli 
ashk - ko z yoshi
asig' - foyda, naf
asru -juda, haddan ziyod,  ortiq darajada
atfol - tifl (bola)ning ko'pligi narsa
avbosh - bebosh, sayoq bezo ri, daydi 
avliyo - valiyning ko'pligi 
avlodlanmng kelib chiqishi-
ayru-l.ayrilgan, ajralgan; 2. ayrilib, ajraiib
bahramand - bahra oluvchi, manfaatdor
bahrayn - bahrning ikkiligi, ikki dengiz
bajo - 1. o'rniga, joyiga; 2. o'rinli, mos keladigan
bakovul - bosh oshpaz
banogoh - birdan, to'satdan
baqo - davom etish, saqlanish
bashar - inson, odamzod
bedil - oshiq, maftun
benavo - faqir, bechora, notovon
benazir - tengsiz, o'xshashi yo'q
bitig - yozma, yozma asar
boda - may, sharob
boj - savdo sotig'i
boqiy - davomli, uzluksiz, abadiy
bot - tez, ildam, darrov
botil - puch; noto'g'ri, asossiz
buzrug - ulug', katta
cherik - qo' shin, lashkar
cho'lpon - yorug tong yul-
chuchuk - shinn
dag'dag'a - do'q, po'pisa 
dag'i - 1. tag'in, yana; 2. hamda -
dalil - isbotga asos bo'lgan
dam-badam - uzluksiz, har doim
darbadar - daydi, sayoq
darvesh - 1. faqir, yo'qsil, 2. tariqatda faqirlik yo'li;     
dilbar - ko'ngil eltuvchi, mahbub  
dilovar - qo'rqmas, botir
dolu - to'rtuzoq
///////////////sever.uz///////////////////