Java Books Maker 
//////////Sever.Uz/////////
O'ZBEKISTONDA DAVLAT  TILI VA
BOSHQA TILLARNING  RIVOJI
1-masbq. o'zbekiston Respublikasining "Davlat tili haqida"gi Qonunidan olingan bandlarni o'qib, ular haqida suhbat quring.
1-modda. o'zbekiston Respublikasining davlat tili o'zbek ti-lidir.
2-modda. o'zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi re-spublika hududida yashovchi millat va elatlarning o'z ona tilini qo'llashdan iborat konstitutsiyaviy huquqlariga monelik qilmaydi.
24-m o d d a. o'zbekiston Respublikasida davlat tiliga yoki boshqa tillarga mensimay yoki xusumat bilan qarash taqiqlanadi.
3-mashq Quyida berilgan so'zlarni ikki guruhga ajratib yozing. Birinchi guruhga o'zbek tiliga qarindosh bo'lgan, ikkinchi guruhga esa qarindosh bo'lmagan tillarni joylashtiring.
Rus, ingliz, qozoq, fransuz, tojik, qirg'iz, uyg'ur, qoraqalpoq, xitoy, tatar, hind, arab, koreys, ukrain.
4-mashq. Maqollarni ko'chiring. Ulardailgarisurilgang'oyato'g'risida so'zlab bering.
1. Ovqatni tuz mazali qiladi, odamni - so'z. 2. Til - aql o'lchovi. 3. Yaxshi so'z - yurakka malham, yomon so'z - yurakka g'am. 4. Ti-lingda bo'lsa boling, kulib turar iqboling.

UNDOSH   TOVUSHLAR
11-mashq. Matnni o'qing. Undoshlarni lab undoshlari, til undoshlari va bo'g'iz undoshiga ajrating.
Yarim soatlardan keyin ona ayiq inidan chiqdi...
Shunda Islom rejissorning miltiqqa qo'l cho'zayotganini ko'rdi.
-	Nima qilmoqchisiz?! - dedi.
-	Menga qarang, shuni siz otib bering menga, - dedi u. - Terisi juda kerak.
- Mehmon, siz meni bilmaysiz... Mening otam ham, onam
ham, do'stim ham mana shu tabiat. Meni tog' shaydosi, deydilar. Bu xayolni boshingizdan chiqaring! (Sh. Xolmirzayev)
12-mashq. Hikmatli so'zlarni o'qing. Undosh tovushlarni jadvalga joy-lashtiring.
1. Yer - dehqonning joni, suv - qoni. 2. Yerni siylaganni el siylaydi. 3. Yer - xazina, suv - oltin. 4. Yer egasi boima, mehnat egasi boi. 5.Yer ochganning baxti ochilar. 6. Mehnat - rohat va     ) farog'atning kaliti.	\
14-mashq. Xato berilgan so'zlarni aniqlang, ularni imlo qoidalariga mos ravishda ko'chiring, portlovchi va sirg'aluvchi, jarangli va jarangsiz undosh tovushlarga e'tiborbering.
Jahonda nimaiki oq bo'sa, unga ona suti timsol: nimaiki jo'shqin bo'sa, unga ham ona mehri timsol: nimaiki chidamli, sabr-toqatli boisa, ona irodasi timsol, kimki pok muhabbat, mehri daryolik davo qisa, onaning pok qalbi timsol. Shu bois, biz har vaqt onaga nisbat berib "ona yurtim", "ona tilim" deymiz. (O. AlimardonovaH Q. Nazarov).

O'ZBEK ALIFBOSI  VA  IMLO
QOIDALARI
16-mashq. Matnni o'qing. Ajratib ko'rsatilgan so'zlarning talaffuzi va imlosidagi farqlarni tushuntiring.
- Yonboshingizdagi ulug'vor togiar, jonning huzuri, g'ir-g'ir shaboda... Sut, qimiz, serob, - hazillashdi Komila. - Jannat-ku bu hayot, o'zim cho'pon bo'lar edim, iloji bo'lsa, rost aytyapman. Cho'ponlar gurillab xoxoladilar.
Siyrak soqol, burushgan yuzli, qotma gavdali cho'pon chol e'tiroz qildi:
- Ehe, Komilaxon, yoshsiz, bilmaysiz, bu hunarning ham mashaqqati zo'r. og'ir mehnat. Qo'ylar misli chaqaloq, parvarish-ning talabgori ular. Tog'da bo'ronlar, sellar, toshqinlar, shamollar... Oho, ofat behad ko'p. Hamisha ziyrakliklozim. (Oybek)
17-mashq. Quyida berilgan so'zlarning imlosiga diqqat qiling va ular ishtirokida gaplar tuzing.
Uzum, darvozabon, jahongashta, jigarband, donishmand, xushomadgo'y, serdaromad, shod-xurram, hukumat, madaniyat, qahqaha, hasharot, muddao, olimpiada.
18-mashq. So'zlarni alifbo tartibida daftaringizga yozing.
Sabzavot, poytaxt, zangori, jonajon, bosmaxona, manzil, do'stlarcha, xavf-xatar, ilhom, g'uborsiz, inoq, albatta.

BO'G`IN  VA  URG`U
20-mashq. Matnni o'qing. So'zlamibo'g'inlargaajratingvaulami quyida berilgan jadvalga joylashtiring.
Vatan tuyg'usi - bu ozod xalqning munosib farzandi, mustaqil mamlakatining fidoyi fuqarosi bo'lmoqqa intilish tuyg'usidir. ("Vatan tuyg'ush)
21-mashq. Gaplarni o'qing, ochiq va yopiq bo'g'inlarni aniqlab, ularga izoh bering.
1. Go'zallik tuyg'usini singdirmay turib, barkamol insonni voyaga yetkazish mumkin emas. (R. Thokur). 2. Insonning bittagina zolimi bor, u ham bo'lsa, jaholat. (V. Hyugo). 3. Bilimga eltuvchi yagona yo'l, bu - faoliyatdir (B. Shou). 4. Inson qanchalik ma'rifatli bo'Isa, el-yurtga shunchalik ko'p foydasi tegadi. (A.S. Griboyedov). 5. Ilm-dan bir shu'la dilga tushgan on, Aniq bilursankim, ilm bepoyon. (Abulqosim Firdavsiy).
Kolzlar, yangi, bog'lar, hozir, gullar so'zlarida urg'uning ko'chishi bilan so'z ma'nosining o'zgarishiga diqqat qiling, ular ishtirokida gaplar tuzing.
Namuna: Bog'dagi gullar anvoyi hidlar taratadi. Balki, bu olma ham erta-indin gullar.

BIR  MA'NOLI  VA  Ko'P MA'NOLI
So'ZLAR
24-mashq. Matnni o'qing. Bir ma'noli so'zlarni topib izohlang.
Holland olimi Van Batist Helmont o'n yettinchi asr boshida g'alati tajriba o'tkazdi. U bochkaga tarozida aniq o'lchangan tuproq soldi va tol ko'chatini ekdi. Keyin kuta boshladi. Oradan besh yil o'tgach, u daraxt bo'ldi, vazni 66 kilogrammga yetdi. Helmont tup-roqni ham tortib ko'rdi. Tuproq avvalgi vaznidan 56 gramm yengil chiqdi. Olim o'simliklar faqat suv bilan oziqlanadi, degan xulosaga keldi, lekin u nohaq edi.
Endilikda ma'lumki, o'simliklar asosiy ozuqani quyosh nuri va havodan oladi. Ular karbonat angidridni yutib, kislorod chiqarib beradi. ("Gulxan"dari)
26-mashq. Matnni o'qing. Ko'chma ma'noda ishlatilgan so'zlarni topib, izohlang.
U ko'l yoqasiga kelib qolganini ham sezmadi. Ro'parasida tiniq suvday zilol ko'zguni ko'rdiki, uning go'zalligidan to'xtab qoldi... Ko'ldagi suv jimirlab turar, quyiroqda ko*kimtir tusga kirgan silliq toshlarga ohista urilardi. Elyorning vujudiga orombaxsh shabada yugurdi. U hovuchiga suv olib, yuz-qo'lini chaydi. Tomchilar go'yo durlar singari ko'lga bir zumda singib ketdi... (H. Ikromov)

SO'ZLARNING   SHAKL  VA  MA'NO
MUNOSABATIGA   KO'RA   TURLARI
28-mashq. Gaplarni o'qing, shakldosh so'zlarni aniqlab, izohlang. '
1. Mashinaga hojat yo'q. Ana, ko'chada tramvay, trolleybuslar bor. Bor, toshingni ter! 2. Tushga qolmay yukimiz ot aravaga ortildi. Ahad Mirzo bo'sh kelmay uning yo'lini to'sdi: - Tush pastga! (Sh. Xolmirzayev) 3. Osh totig'i - tuz (Maqol) Shakldosh so'zlar ishtirokida gap tuz.
29-mashq.  Nuqtalar o'rniga ma'nodosh so'zlardan mosini go'ying
Spitamenning ... (halok bo'lganini, vafot etganini, o'limini) ko'rgan Iskandar hayajonga tushib:
Bunday... (botir, jasur, qahramon) har yuz yilda bir marta..." (tug'iladi, dunyoga keladi, tavallud topadi), uni alohida izzat-hur-mat bilan ... (dafn etinglar, ko'minglar), - dedi. (Mirkarim Osim).
31-mashq.  Maqollarni o'qib, yod oling. Zid ma'noli so'zlarni izohlang.
1. Kattaga hurmat, kichikka - izzat. 2. Yaxshilik nur kelturur, yomonlik zulmat. 3. Yomonni tanqid qil, yaxshiga taqlid qil! 4. Ko'p bilgan oz so'zlar, oz so'zlasa ham soz so'zlar. 5. Mard o'zar, nomard to'zar.

ESKIRGAN VA YANGI SO'ZLAR. ATAMALAR.
SHEVAGA XOS SO'ZLAR. IBORALAR.
LUG`ATSHUNOSLIK
33-mashq. Eskirgan so'zlarni aniqlab, ularga izoh bering.
Amir Temur katta olimlarni, xususan, fiqhshunoslar, mu-haddislar, muarrixlar, faylasuflar, munajjimlar, shuaro va musiqashu-noslar, tabiblarni xush ko'rardi. Uning saroyiga ana shu ilmlarning juda ko'p namoyandalari to'plangan edi. Tarix kitoblari tufayli ko'plarining nomi saqlanib qolgan. (B. Ahmedov)
35-mashq. Quyida berilgan atamalarni jadvalga joylashtiring va ularga izoh bering.
Ildizpoya, diagramma, urug'chilik, mezolit, hujayra, kasr, to'pgullar, fotosintez, konus, silindr, uchburchak, eneolit.
Tarixga oid	Matematikaga oid	Botanikaga oid
36-mashq. Shevaga xos so'zlarni toping, ularga izoh bering.
"Qaysi sheva adabiy	Bu qanaqa til o'zi?"
tilimizga mos kelar.	- Deb o'shqirardi Sotti.
Xalq tilida qaysi biri	- Hoy, Eshniyoz, ne uchun
juda-juda oz kelar?!"	"Pichoq"ni "pakki" deysan?
"Qo'qonda "aqa-baqa",	- Sen o'zing-chi Mirgulshan,
Toshkentda "votti-votti".	"Tomchi"ni "chakki" deysan.
Ne ajab Abdurahmon	Tosh o'rtaga qo'yib der:
"Bolish"ni "So'ri" desa.	- Mana shu oddiy paqir.
Qurbonali baqrayib	Agar shu chelak bo'lsa        ';?>
"Qashqir"ni "bo'ri" desa.	guvohlaringni chaqir.
37-mashq. Iboralar izohidagi xatoliklarni to'g'rilab, daftaringizga ko'chiring. Ular ishtirokida og'zaki gaplar tuzing.
Kavushini to'g'rilab qo'ymoq (qo'rqmoq), kapalagi uchib ket-moq (boplamoq), og'zi qulog'ida (maqtamoq), ko'klarga ko'tarmoq (xursand),  qovog'idan qor yog'moq (oson), xamirdan qil sug'urganday (xafa).

MORFOLOGIYA
MORFOLOGIYAGA   KIRISH
T o p s h i r i q. Matnni o'qing va mazmunini so'zlab bering.
Siz 5-sinfda so'zning ma'no tomoni bilan tanishdingiz. So'zlarning atash ma'nosi, bir ma'noliligi va ko'p ma'noliligi, shakldoshligi, ma'nodoshligi, zid ma'noliligi kabi tushunchalar haqida tasavvurga ega bo'ldingiz.
So'zlarning borliqdagi ma'lum narsa, belgi-xususiyat, harakat-holatlarni bildirishi ularning atash ma'nolari yoki lug'aviy ma'nolari deyilishidan, tilshunoslikning atash ma'nolarni o'rganuvchi bo'limi esa leksikologiya hisoblanishidan xabardorsiz.
So'zlar atash ma'nosi bilan birga, ma'lum grammatik ma'no va uni ifodalovchi shaklga ham ega bo'ladi. Masalan, olmalarni so'zi "mevali daraxt" va "olma daraxti mevasi" ma'nolari bilan birga, "ko'plik", "kelishik" ma'nolari va bu ma'nolarni ifodalovchi ko'plik shakli {-lar) hamda kelishik shakli (-"/) ga ham ega. "Mevali daraxt" va "olma daraxti mevasi" ma'nolari bu so'zning atash ma'nosi, qolgan ma'nolar esa grammatik ma'nolari sanaladi.
Har qanday grammatik ma'no ma'lum grammatik shakl orqali ifodalanadi. Grammatik ma'nolarni ifodalovchi vositalar grammatik shakl hisoblanadi.
So'zlarning grammatik ma'nolari va ularni ifodalovchi gram-matik shakllarni o'rganuvchi tilshunoslik bo'limi morfologiya sanaladi. Morfologiya yunoncha morphe "shakl", logos "so'z", "ta'limot" so'zlaridan olingan bo'lib, so'z shakllari haqidagi ta'limot demak-dir.
Ko'rinadiki, leksikologiya bilan morfologiya o'rtasida uzviy aloqa mavjud. Har ikkisida so'z o'rganiladi. Ular so'zning qaysi tomonini o'rganish bilan farqlanadi. Leksikologiya so'zning atash ma'nosini, morfologiya esa uning grammatik ma'nosini va bu ma'nolarni ifodalovchi vositalarni o'rganadi.
39-mashq. Matnni o'qing, ajratib ko'rsatilgan so'zlarning atash va grammatik ma'nolarini aytib bering.
-Biz, pokiza zotlarning naslidanmiz. Ota-bobolarimiz momolarimiz mehnatkash, toza qalbli, imonli, odobli, e'tiqodli, vijdonli, bir-biriga oqibatli, mehr-muhabbatli, saxovatli insonlar bo'lishgan. Bizning tomirlarimizda ularning pok qoni bor. Ularning yuksak ma'naviyati bizni hech qachon tark etgani yo'q va tark etmaydi ham. (D. Mahmudova)
40-mashq. Gaplarni o'qing. Nuqtalaro'migaberilganqo'shimchalardan mosini qo'yib ko'chiring. Qo'shimchalarning so'zga qanday ma'no qo'shayotganini ayting.
1. To'g'ri ... bilan xiyonat, yolg'on ... bilan diyonat chiqisha ol-may... 2. Baxt...lik... belgisi nodonlik.... 3. Qo'rq... do'st yovuz dushman... yomon. 4. Yalqovlik muhtojlik eshig...dir.
(-lik, -di, -chilik, -oq, -dan, -siz, -ning, -i, -dir)

SO'Z   TARKIBI
Bilib oling.   So'z tarkibi asos va qo'shimchalardan iborat.
42-mashq So'zlarning tarkibini aniqlang. Bir necha so'zda takrorlanib       '" kelayotgan qismlarni toping.
Xabardor, ilmli, ilmsiz, xabarsiz, ilmiy, ulug'vor, bexabar, beilm, ulug'lamoq, ilmparvar, ulug'vorlik
43-mashq. Nuqtalar o'rniga kerakli qo'shimchalarni qo'ying, so'zlarning ma'nosida bo'layotgan o'zgarishlarni izohlang.
Yaponiyalik Komatsu til ... olim sanaladi. U Osaka chet til ... institutining fors til... bo'limini bitirgan. o'zbek tili... mustaqil o'rgangan. o'zbek tilini... chuqur o'rganish maqsadida 1976-1981 -yillar mobaynida... o'zbek... ga to'rt marta safar qilgan. o'zbektili... bo'yicha "Oson o'zbek tili" asarini va "o'zbek...-yaponcha lug'at"ini nashr qil...gan.
Komatsu   o'zbek  tilini   Yaponiyada  targ'ib   qilayot...   fidoyi   ' olimlar... biridir. (E. Umarov)

ASOS  VA  QO'SHIMCHALAR
Bilib oling So'zning asosiy ma'nosini ifodalab, mus-taqil qo'Hana oladigan qismi asos deyiladi.
Mustaqil qo'llana olmaydigan, asosga qo'shilib, unga yangi yoki qo'shimcha ma'no yuklaydigan, shuningdek, so'zlarni bog'lashga xizmat qiladigan qismga qo shimcha deyiladi.
46-mashq. Natnni o'qing. Ajratib ko'rsatilgan so'zlarni ma'noli qism-larga ajrating. Ularning qaysi biri asos, qaysinisi qo'shimcha ekanini ayting.
Mehnat, halollik haqida ibratli rivoyat bor: Bir bola ulg'aygach, otasi unga ishlab pul topib keltirishni buyuradi. Lekin, ko 'ngilchan ona: "o'g'lim qo'lini qavartirib qiynalib yurmasin",- deya, eridan o 'g'rincha unga pul beradi. Sezgir ota o'g'li keltirgan pulni o tga tashlabdi. Bola beparvo, loqayd turaveradi. Bu hol yana takrorlanadi. Og'lining uchinchi marta olib kelgan pulini otmoqchi bo'lganida, bola uning qo'liga yopishib, yondirmasligini so'raydi. Ota shundagina bu safar o'g'lining haqiqiy peshona teri bilan pul topganiga ishonadi.
Mehnat bilan topilgan pul qadri mashaqqat bilan qo'lga kiritil-gan barcha narsalar singari azizdir. ("Saodat")
47-mashq. So'zlarni ikki guruhga ajrating. Birinchi guruhga yangi ma'no beruvchi, ikkinchi guruhga qo'shimcha ma'no yuklovchi qo'shimchali so'zlarni yozing.
Giyohlarni, adolatli, bog'bon, ajratildi, mevazor, birinchi, kuzda, dorishunos, sayohatchilar, topilgan, sezgir, ikkita, mehnat-kash, bag'riga, mehnatdan.
48-mashq.  Nuqtaiar o'rniga qavs ichidagi mos qo'shimchani qo'yib gaplarni ko'chiring.
Mard...(-chi, -lik, -kor) - bu ezgu tuyg'u, muqaddas fazilat, tabarruk meros. Mard bo'lgan kishi...(-lar, -cha, -da) haqiqat, qanoat, sabr, ezgulik, vijdon, adolat, diyonat, insof, (be-, -ba-, no-)...mardlarda yolg'izlik, yomonlik, ojizlik, makkorlik. hasad, adovat, tubanlik, noinsoflik kabi sifatlar...(-da, -chi, -ni) uchratish mumkin. ("Axloq, odob saboqlari" kitobidan)

QO'SHIMCHALAR   TASNIFI
Bilib oling Qo'shimchalar vazifasiga ko'ra ikki turli j bo'Iadi: a) so'z yasovchi qo'shimchalar, masalan, oq asosi-ga -la qo'shimchasining qo'shilishidan "oq rangga kiritish* ma'noli yangi so'z yasalgan; b) shakl yasovchi qo'shimchalar, masalan, lar qo'shimchasi gul asosiga qo'shilib, uning ma'nosidan boshqa yangi ma'no yasamaydi, gulning birdan ortiq ekanligini bildiradi.
50-mashq. Ajratib ko'rsatilgan so'zlardagi qo'shimchalarning turini aniqlang.
Bir oz yurishgandan so'ng mulozimlar shoirning qabristonga yaqinlashganda otdan tushishi sababini so'rabdilar. Alisher Navoiy ancha vaqt sukut saqlab turibdi-da, keyin mulozimlaridan norozi ohangda shunday deb javob beribdi:
- Bu yerda xalqimizning jigargo'shalari, tabarruk padari buzrukvorlari mangu uyquga ketganlar. Bular yonidan ot choptirib, changitib o'tish insonlik sha'niga isnoddir, nahotki, shuni ham bil-masalaring? ("El desa Navoiyni"kitobidan)
51-mashq. Qavs ichidagi so'zlarga kerakli qo'shimchalar qo'shib ko'chiring. Shakl yasovchi qo'shimchalarning tagiga chizing.
Xalq (tabobat) qulupnay (meva) terlatuvchi, bezgak (xuruj) qarshi omil sifatida tavsiya etiladi.
Shuningdek, buyrak (kasallik), o't (yo'l) yallig'lanishi bilan bog'liq (kasallik) iste'mol qilish lozim ko'riladi.
Olimlarning (fikr) qaraganda, qulupnay buyrakdagi (tosh) yemirish (qobiliyat) ega bo'lishi bilan birga, (unda) tosh hosil (bo'lish) yo'l qo'ymaydigan tabiiy omillardan hisoblanadi. (M. Nabiyev)
Uyga vazifa. Qo'shimchalarni turiga qarab jadvalga joylashti-ring. Ular ishtirokida so'zlar hosil qiling va ularni qatnashtirib gaplar tuzing.
-bon, -shunos, -gi, -lar, -imiz, be-, -ib, -li, -ona, -guncha, -soz, -paz, -ga, siz.
So'z yasovchi qo'shimcha        Shakl yasovchi qo'shimcha

SO'Z YASOVCHI   QO'SHIMCHALAR
Bilib oling Asosga qo'shilib, yangi ma'no hosil qi-luvchi qo'shimchalar so'z yasovchi qo'shimchalar deyiladi. Ma-salan: do'~ppi + do'"z, ser + qatnov, foyda + li, taqsim + la.
53-mashq. Gaplarni o'qing, so'z yasovchi qo'shimchalarning tagiga chizing.
1. Boboxon goh o'chirg'ichga, goh bug'doyzor tomon uchib ketayotgan chumchuq bolasiga, goh Tal'atga qarab hang-mang bo'lib qolgan edi. (o'. Usmonov) 2. Bolalarning beg'ubor qalbi to'lib-toshib oqayotgan daryoday jo'shqin. (J. Razzoqov) 3. Ipakday mayin, buloq suviday tiniq xayollaringizga hech kim xalal bermaydi. (Murod Xidir) v 4. Shu-shu quyon changalzorga yolg'iz bormaydigan bo'libdi (Ertaklar)
55-mashq.  Matnni ko'chiring, so'z yasovchi qo'shimchalarning tagiga chizing va izohlang.
Zamonaviy bilimga ega, odobli, ilmli, barkamol va shijoatli farzandlar bizning kelajagimizdir. Iste'dodli, bilimdon yoshlar o'qish uchun chet ellarga yuborilmoqda. Ularda shijoat, yangilikka intilish bor. Jismoniy va ma'naviy jihatdan yoshlarimizni yetuk qilib tarbiyalash shu kunning bosh vazifasidir. (Gazetadan)
56-mashq. Topishmoqlarni o'qib, javobini toping. Yasama so'zlarni aniqlang va ulardagi so'z yasovchi qo'shumchalarni belqilang.
1. Qorday oppoq, qorday yumshoq. 2. Qat-qat quloq, dum-dumaloq. 3. Qush emas, qanoti bor, chiroyli savlati bor. Unga lochin yetolmas, yengilmas quvvati bor. 4. Git-git, deydi, ishlaydi, yerga kukun tashlaydi. 5. Kelib og'zin ochar, tishlab qochar.

TUB   VA  YASAMA  So'ZLAR
Bilib oling Tarkibi asos va yasovchi qo'shimchalarga bo'Iinmaydigan so'zlarga tub so'zlar deyiladi. Masalan: tosh, temir, quyosh.
Asosga so'z yasovchi qo'shimchalar qo'shilishi orqali hosil qilingan yangi asos sodda yasama so'zlar deyiladi. Masalan: toshloq, temirchi, temirchilik, serquyosh. Bir umumiy asosga ega bo'lgan so'zlar asosdosh so'zlar sanaladi: tashvishli, sertashvish, tashvishlanmoq kabi.
So'zning shakl yasovchi qo'shimchalarsiz qismi asos sanaladi.
58-masliq. Matnni o'qing. Tub va yasama so'zlarga izoh bering.
Dor qurilgan maydonda bolalar arqonlarga osilib o'ynamoqda. o'ktam ham yo'g'on arqonni siltab-siltab ko'rdi, dor atrofida ay-lanib, uning uskunasini qiziqib ko'zdan kechirdi. U bolalikdan bu o'yirmi sevar edi. Bir necha yildan buyon ko'rmagani uchun tomo-sha etgisi keldi. Qani, dorboz qo'liga langarni olib "baka-baka-bang" maqomi ostida ohangdor, yengil odimlar bilan arqondan yura qolsa hozir. (Oybek)
59-mashq.  Gaplarni ko'chiring, ajratib ko'rsatilgan so'zlarga izoh bering.,
Bozorchilar qatorida xaltani ochib, mayizimni maqtab-maqtab o'tirdim. Bozor oralab bozorlik qildim. Ko'chaning narigi yuzidagi baliqxonaga o'tdik. Navbatga turib bir kilo baliq olib keldim. Ostonada choyxonachi bilan baliqpaz ko'rindi. Choyxonaga bordim. Choy, kulcha olib keldim. (Tog'ay Murod).
60-mashq. So'zlami tub va yasama so'zlarga ajratib, jadvalga joylashtiring.
Ixtirochi, guldon, suhbatlashmoq, ixtiro, tinim, qisqich, to'g'ri, gul, ixtirochilik, tinmoq, qisilmoq, tindirmoq, noto'g'ri, to'g'rilanmoq, tinimsiz, guldor, gulchilik.
Tub so'zlar	Yasama so'zlar
61-mashq. Gaplarni o'qing. Tushirib qoldirilgan qo'shimchalarni o'rniga qo'yib, izohlang.
1. Ha, bu yerlar chiroy..., hamma yoq daraxt, buta... bo'lgani bilan sovuq. (A. Yunusov) 2. Mehmon jiddiy ...di, nimanidir is-bot...moqchiday bir kes... gap...di. (M. Tursunov) 3. Semiz...ni qo'y ko'tarar deganlaridek, Omonga ...davlatlikyoqmas edi. (?afur ?ulom)

SHAKL   YASOVCHI   QO'SHIMCHALAR
VA   ULARNING   TASNIFI
Bilib oling Asosga qo'shilib, uning ma'nosiga qo'shimcha ma'no yuklash yoki o'zi qo'shilayotgan so'zniboshqa so'zga bog'lash vazifasini bajaruvchi qo'shimchalarga shakl yasovchi qo'shimchalar deyiladi.
63-mashq.  Berilgan matndan shakl yasovchi qo'shimchalarni toping. Bugungi kunda madaniy turmushimizni qog'ozsiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Uzoq o'tmishda esa qog'oz bo'lmagan. Uning o'rniga o'simlik poyalaridan, hayvon terilaridan foydalanilgan. ("Vatan tuyg'usi")
Bilib oling.. Shakl yasovchi qo'shimchalar vazifasiga ko'ra ikki turli bo'Iadi: a) lug'aviy shakl yasovchilar; b) sintaktik shakl yasovchilar.
Asosga qo'shilib, uning ma'nosiga qo'shimcha ma'no yuklovchi qo'shimchalar lug'aviy shakl yasovchi qo'shimchalar deyiladi. Masalan, -lar, -roq, -cha, -xon kabi. o'zi qo'shilayotgan so'zni boshqasiga bog'Iash vazifasini bajaruvchi qo'shimchalar sintaktik shakl yasovchi qo'shimchalar yoki munosabat shakllari deyiladi. Masalan, egalik, kelishik, shaxs-son qo'shimchalari.
64-mashq.  Berilgan gaplarda lug'aviy shakl yasovchi qo'shimchalarni airatib, ularning qanday ma'nodagi shakl yasayotganligini tushuntiring.
1. Mehnatdan kelsa boylik, turmush bo'lar chiroyli. (Maqol) 2 Jannat onalar oyog'i ostidadir. (Hadisdan) 3. Kunlar isib, daraxt-lar kurtak yozib, qushlar, qurt-qumursqalar harakatga kelib qoldi. (Abdulla Qodiriy) 4. Mashina yigitcha turgan yerga kelib to'xtadi. (Tohir Malik)
65-mashq.  Berilgan gaplardagi ajratib ko'rsatilgan so'zlarni asos va qo'shimchalarga ajrating. Qo'shimchalarning turlarini tepasiga yozing.
1. Tepaliklarda qor ostidan zanglagan tunuka va temir, qora va sariq g'isht, beton parchalari chiqib turar edi. (Abdulla Qahhor) 2. Nuri giloslar ostiga qo'yilgan panjaralari ko'k bo'yoq bilan sirlan-gan katta yog'och karavotga qalin ko'rpacha yoyib, yostiqqa yon-boshlab o'tirar edi. (Oybek) 3. Beshikdan qabrgacha ilm izla.
66-mashq. Berilgan gaplardagi nuqtalar o'rniga qo'shimchalardan mosini qo'yib ko'chiring.
1. Yigitlar tinmay sayrayotgan bulbul... (-da, -ga, -dan, -ni, -ning) quloq solayotgandek, jim qolishdi. (P. Qodirov) 2. Mehnat, mehnat ... (-ni, -da, -ning, -ga) tagi-rohat. (Maqol) 3. Dunyo ... (-ni, -dan, -ga, -ning) ishlari ... (-ni, -ga, -da) hayron qolmay ilojing yo'q. (Tohir Malik)

SO'Z   TARKIBIDA   TARTIB
Yigitcha, siyohdoni, qalamcha, mashinasozlik, ipakchilikdan, bi-limdonlar, zakovatli, kitobim.
Bilib oling. So'zning ma'noli qismlari ma'lum tartibga ega. Ularning joylashuvi quyidagicha bo'ladi: asos + so'z yasovchi + lug'aviy shakl yasovchi + sintaktik shakl yasovchi. Uni quyidagi chizmada ifodalash mumkin:
69-mashq   Nuqtalar o'rniga berilgan qo'shimchalardan mosini tartib bilan joylashtiring.
paxta ... (-chilik, -la, -lar, -ga, -ka), terim ... (-chi, -lar, -ga, -don, -paz), do'st ... (-lik, -lar, -larcha), bog' ... (-don, -bon, -paz, -ga, -da)
70-mashq.     Berilgan gaplardagi ajratib berilgan so'zlarni asos va qo'shimchalarga ajrating.
1. Boyliging ko'p bo'lmasa ham, biliming ko'p bo'lsin. (Maqol). 2. Ko'p o'qigan ko'p biladi. (Maqol) 3. Yaxshilik insonning umrini ziyoda qiladi. (Hadisdan). 4. Sizni eshitsak, aqlimizga aql qo'shiladi, otaxon, so'ylayvering. (Said Ahmad)

MUSTAHKAMLASH
1-topshiriq. Savollargajavobbering.	**
1. Morfologiyada nimalar o'rganiladi?	**
2. So'z tarkibi haqida gapirib bering. 3. Qo'shimchalar deb nimaga aytiladi? 4. Asosga ta'rif bering.
5. So'z yasovchi qo'shimchalarga misollar keltiring.	y
6. Lug'aviy shakl yasovchi qo'shimchalar qaysilar?	:'
7. Sintaktik shakl yasovchi qo'shimchalarga misollar ayting. 'Vl-t o p s h i r i q. Quyidagi so'zlarni asos va qo'shimchalarga ajrating. Tarbiyachi, ozchilik, ovoragarchilik, zargar, fidokorlik, to'kin-
sochinlik, quvonchlarimizni, bayramlarga.
T3-topshiriq. -don, -chi, -iy, -aki, -illa, -ona qo'shimchalari yor-
damida so'zlar hosil qiling va ular ishtirokida gaplar tuzing.
?^(4-topshiriq. Matnni o'qing, undagi qo'shimchalarni so'zyasovchi,
lug'aviy shakl yasovchi va sintaktik shakl yasovchi qo'shimchalarga ajrating.
Bir bog'bonning uch o'g'li bor edi. Uchalasi ham yalqov va dangasa edilar. Bog'bon bir kuni kasal bo'lib yotib qoldi. o'g'illarini chaqirib: "Tokzorning ichiga bir ko'za oltin ko'mib qo'yganman. Mendan keyin o'zingiz kovlab, topib, bo'lishib olarsizlar", - dedi va bir necha kundan so'ng vafot etdi.
o'g'illari oltin izlab bog'ni ag'dar-to'ntar qilib chiqdilar. Lekin hech narsa topa olmadilar. Biroq shu yili mevalari shu darajada ser-hosil bo'ldiki, cho'ntaklari pulga to'ldi.
So'ngra o'g'lonlar angladilarki, oltin yerda emas, mehnatda ekan. (Rivoyat)
5-t o p s h i r i q. Quyidagi qo'shimchalarni jadvalga joylashtiring va ular ishtirokida gaplar tuzing.
-ni, -roq, -lab, -in, -imiz, -dan, -k, -lan, -dor, -i(miz), -i(ng), -ng, -gan, -r, -sira, -y, -ay
Lug'aviy shakl       Sintaktikshakl
So z yasovchi                               u-                               ~, ~u;
	}	yasovchi		yasovchi	
6-t o p s h i r i q. o'zingiz o'qiyotgan badiiy asardan parcha ko'chiring. Unda ishlatgan so'zlaringizni asos va qo'shimchalarga ajrating.
Yozma ish va uning tahlili.

TO`PLAM  VA  TASNIFLAR
Bilib oling. O'rganish uchun olingan turli narsa, vo-qea-hodisalar yig'indisi to'plam deyiladi. To'plamni o'xshash va farqli belgilar asosida ichki guruhlarga bo'lish tasnif hisoblanadi.
73-mashq.  Matnni o'qing. Meva nomi ostida birlashadigan so'zlarni ko'chirib yozing. Ularning farqli belgilariga diqqat qiling.
Havo issiq va shabadasiz edi. o'riklar g'arq pishgan. Yo'llarga to'kilib oftobda oltinlanib yotadi. Oldinpishar jonoqi olmalar olov-      i day yonadi. Hali ... shaftolilarning shoxlari yerda. Qizil sultonlar      * yoqutday chaqnaydi. o'ktam mevalarni saralaydi, hidlaydi, biroq yegisi kelmaydi, ko'zi to'q. (Oybek)
74-mashq. Matnni ko'chirib yozing. Yana qanday bolalarning o'yinlarini bilasiz? Ularning o'xshash va farqli tomonlari haqida bahs yuriting.
Mahallamizning bir tomoni Tikonlimozor, bir tomoni Qo'r-g'ontagi. Uzun ko'chaning o'ng, chap tomonidagi pastqam, tor ko'chalarda o'g'il va qiz bolalar to'planib, har xil o'yinlar o'ynaymiz. "Kurash", "Botmon-botmon", "Oq terakmi, ko'k terak?", "Qushim boshi", "Mindi-mindi", "Bekinmachoq" degan o'yinlarimiz bor. (?afur ?ulom)
75-mashq. Matnni o'qing. Qovun nomi ostida birlashadigan so'zlarga diqqat qiling. Ularning o'xshash va farqli jihatlarini toping.
Qovun navlarining atalish usullari xilma-xil. Qovun navlariga nom berishda tashqi ko'rinishi, rangi, ta'mi, to'rlarining tuzilishi, pishish muddati kabi belgilarga alohida e'tibor beriladi. Gulobi, obi-novvot, shakarpalak, asadi, bo'rikalla, ko'kcha, qirqma, amiri, umrboqi kabi qovun nomlari til boyligimizning bir qismi sanaladi. Xullas, har bir qovun nomining o'z tarixi va ma'nosi bor. (M. Safarov)
76-mashq.  Quyidagi so'zlarni guruhlarga ajrating. Ularni guruhlash imkonini beradigan belgilarni aniqlang. Har bir guruhga umumiy nom be-ring.
Tepalik, chumchuq, bug'doy, arpa, tog', qir, musicha, qaldirg'och, jarlik, adir, olaqanot, cho'qqi, g'or, tosh, zag'izg'on, sholi, makkajo'xori.

SO'Z   TURKUMLARI
Bilib oling. So'zlarning so'rog'i va qanday umumlashgan ma'no ifodalashiga ko'ra guruhlarga bo'linishi so'z turkumlari hisoblanadi.
So'z turkumlari ma'no va vazifasiga ko'ra quyidagi guruhlarga bo'linadi; 1. Mustaqil so'zlar. 2. Yordamchi so'zlar. 3. Undov so'zlar. 4. Taqlid so'zlar. 5. Modal so'zlar.
78-mashq. Matnni o'qing, undagi so'zlarga so'roq berib, ma'nosini aniqlang, mustaqil va yordamchi so'z turkumlariga ajrating.
U akalari bilan ariq qazib, suvsiz cho'lga suv chiqaribdi. Yer ochib urug' sepibdi. Ko'chat ekibdi. Hamma yoq ekinzor bog'-rog'ga aylanibdi. Shunda qayoqdandir son-sanoqsiz yov bostirib kelibdi. Ekin-zorlarni payhon qilishibdi, daraxtlarni qirqib yoqishibdi. Deh-qonobodliklar yovga qarshi bosh ko'tarishibdi. Kenja botir jangda akalaridan ayrilibdi. Boshqa sheriklari ham jangda halok bo'lishibdi. Yov: "Bizga bo'yin eg!" - debdi. Kenja botir: "Dushmanga tiz cho'kib yashagandan, tik turib o'lganim yaxshi!" - debdi. (S. Anorboyev)
Bilib oling. Ma'Ium bir so'roqqa javob bo'lib, biror gap bo'lagi vazifasida keladigan so'zlar mustaqil so'zlar sanaladi: fe'l, ot, sifat, son, olmosh va ravishlar mustaqil so'zlar sanaladi.
79-mashq.   So'zlarga so'roq berib, guruhlarga ajrating. Ular ishtirokida gaplar tuzing.
Maroqli, tabiat, iroda, shubhalanmoq, shu, minglarcha, hatto, harakatchan, ehtirom, ta'sir, ko'rsatmoq, bo'ysundirmoq, qo'llab-quvvatlamoq, va, haqiqat, unutmoq, biroq, agar, oliyjanob, million, ertalab, tez, ular, yaratmoq, yuzlab, keskin, oddiy, biz, har qaysi, albatta, voy, oh.
80-mashq.Hikmatli so'zlarni daftaringizga ko'chiring. So'zlarga so'roq berib, ularning qaysi so'z turkumiga kirishini aniqlang.
1. Olimlarning xizmati mangu qoladi. (Ulug'bek) 2. Haqiqatni ochinglar, to'g'ri yo'ldan yuringlar. Bir-biringizdan bilim o'rganinglar. (Abu Ali ibn Sino) 3. o'qib-o'rganmasdan ham foyda-zararning farqiga yeta olaman degan odamni tentak deb bilmoq kerak. (Suqrot) 4. Ilm urug'lari sochilsa, elga baraka beradi. (D. Mendeleyev)

FE''L
Bilib oling. Nima qilmoq, nima bo'lmoq so'roqlariga javob boiib, shaxs yoki narsalarning harakat, holatini atab kelgan so'z turkumi fe'l deyiladi.
Fe'llardan anglashilgan harakat va holat ma'lum shaxs yoki narsa tomonidan bajariladi. Ana shu shaxs yoki narsa harakatning bajaruvchisi sanaladi.
82-mashq.Berilgan fe`llarai harakatni yoki holatni bildirishiga ko'ra ikki guuhga: harakat fe`llariga va holat fe`llariga ajrating.
Qizardi, yashardi, chopdi, sug'ordi, gapirdi, qichqirdi, to'xtadi, tashiadi, yugurdi, qimirladi, topdi.
83-mashq.Nuqtalar o'rniga tushirib qoldirilgan qo'shimchalarni qo'ying, felarning ma'nosiga va grammatik shakliga eiibor bering.
-	Yigitcha, familiyangiz nima?
-	"Iskandarov" deb yoz..., aka.
Javlonbek uni yoz... qo'yish uchun so'ramagandi, faqat famili-yasini atab gaplashish uchun so'ragan... U boisa "Iskandarov deb yoang, aka" deydi-ya.
-	Iskandarov, siz, axir, traktorning tilini bilmay...-ku? Hatto uning qanday mashina ekanini ham ko'rmagan boisangiz!..
-	Bugun bilma..., ko'rmagan boisam, endi bila.., ko'ra..., .;' o'rgana..., - dedi yigit qatiy. - Hali o'zingiz aytdingiz-ku, avvalo, '{ shcgird tusha..., keyin o'rgana..., deb. (N Fozilov)
84-mashq.She'rni o'qing. Gul bilan bog`liq harakatlarga diqqat qiling. 0'2ingiz ham shunga o'xshash misollar toping.
Gul bag'rini nasim tildi - to'kildi, 
Saboga hikoyat qildi - to'kildi. 
Falak ishiga boq: bir haftada gul 
Chiqdi, g'unchaladi, kuldi - to'kildi...
(Umar Xayyom)
///////////Sever.Uz//////////////