Java Books Maker     
/////// Sever.Uz /////////
6-SINFDA O'TILGANLARNI TAKRORLASH
1-dars. TIL VA NUTQ
1-mashq. Matnni o'qing. Dunyodagi tillar va ular orasida o'zhek tilining tutgan o'rni haqida bahs uyushtiring.
Alisherning qalbiga kirmoqchiday, tikilib qarardi tog'asi. Fors shoirlari yuksak tuyg'ular, teran flkrlar ila to'la ajib she'rlar yaratmishlar. Bizning turkigo'y shoirlar ham ularga ergashib, forsiy she'rlar ijod qilishni odat qilib olmishlar. Turkiston o'lkamiz vodiylari, sahrolari keng, tog'lari buyuk, aholisi turk - o'zbekdur. o'zimizga xos odatlarimiz, an'analarimiz, qo'shiqlarimiz, kuylarimiz, dostonlarimiz, ertaklarimiz bor. Bular - cheksiz boyligimiz. Ayniqsa, tilimiz go'zal, shirin va rangli. Jiyan, o'z yo'lingni topsang bas! (Oybek)

3-mashq. Gaplarni ko'chiring. o'zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi va uning ahamiyati haqida bahs uyushtiring.
Tilimiz boy. Har qanday ma'no ifodasiga bir necha so'z topishadi. Faqat bu so'zlarni topish va dadil devon tiliga kiritish kerak...
Til haqidagi qonun bizga nima uchun kerak? G'ururimizni namoyish
qilish uchunmi? Izzat-nafsimizni qondirishimiz uchunmi?
Yo'q! Bizga til haqidagi qonun o'zligimizni saqlab qolish uchun, tilimizni yo'qotib qo'ymaslik uchun, o'zbek degan xalqning yo'q bo'lib ketmasligi uchun kerak. (?. Vohidov)

2-dars. FONETIKA BO'YICHA O'TILGANLARNI TAKRORLASH

5-mashq. Gaplarni ko'chiring. Unli tovushlarni ajratib, ularga tavsif bering.
1. Bilim mehnat bilan, tilak g'ayrat bilan go'zal. 2. Odamni katta ; gavda emas, aql yuksaltiradi. 3. Inson ilm-u hunari va aql-idroki bilan har qanday qushdan baland parvoz qiladi. 4. Bilimdonlikning sir-u asrori g'ayrat hamda matonat bilan o'qish va o'rganishdadir.  5. Bobolarning ulug'vor ishlarini ijodiy rivojlantira olsang, sen baxtiyorsan. (R. Usmonov)

6-mashq. Matnni o'qing. Undosh tovushlarni aniqlab, jadvalga joylashtiring.
Bulbullar bu yerda ko'p boiar ekan. Goho ularning yoqimli, yangroq tovushlari havoni toidirib yuboradi.
Bulbulni tinglashni sevaman. Kuylari qalbimda allaqanday yoqimli hislarni chayqatib yuboradi...
Bulbulning sayrashi dunyoning eng baland lazzati. Bulbulning maqomlari, kuylari to'qqiz yuz to'qson to'qqiz emish... Bulbul jonivor qushlarning asli... (Oybek)

7-mashq. Matnni ko'chiring. Undosh tovushlarni topib, ularni portlovchi hamda sirg'aluvchi undoshlarga ajrating.
Seni ona dedim, Ko'zim o'ngida
Mushfiq u qiyofang boidi namoyon. 
Parcha et qoshida bedor bir diyda,
Sadoqati cheksiz, mehri bepoyon.       (A.Oripov)

8-mashq. Nuqtalar o'rniga tushirib qoldirilgan harflardari mosini qo'yib maqollarni ko'chiring va ularda ilgari surilgan g'oya haqida fikrlashing.
1. Eling senga cho'...sa qo'l, Unga do...m sodiqbo'l. 2. Yurt boshiga ish tu...sa, er yigit ...ozir bo'lar. 3. Xalq bor yerda ...aqlik bor. 4. El boqsa, bax...ing kular, el bo...masa, taxting qular. 5. Xalq...a suyansang, bo'l...san, Xalqdan ch...qsang, so'larsan. 6. B...rlikdabarakabor.

3-dars. IMLO BO'YICHA O'TILGANLARNI TAKRORLASH
10-mashq. Quyidagi so'zlarni daftaringizga ko'chirib yozing. Aytilishi va
imlosidagi farqlarni izohlang.	
Saxovat, xiyla, mehr-muruvvat, mudofaa, hilpiramoq, xilma-xil, hayotbaxsh, manfaatdorlik, maqtanchoqlik, xususiylashtirish, mutaxassis, mahliyo, mo'tabar, taqsimot, iztirob.

12-mashq. Xato yozilgan so'zlarni to'g'rilab, matnni ko'chiring. So'zlarning imlosini tushuntiring. Matndagi g'oyani tahlil qiling.
G'azapdan o'zingni asra, chunki g'azab tufayli inson o'z ishlarini, ezgu maxsatlarini unitadi. Mol-dunyoga hirs qo'yma, ochko'z bo'lma. Ezgu ishni ko'z-ko'z qilma. Maxtanchog' bo'lma.o'z ruxing bilan ziddiyatga tushmasliyning birdan-bir yo'li foydali mehnatdir. {"Ezgu o'y, ezgu so% ezgu amal" kitobidan)

4-dars. QO'SHIMCHALAR VA ULARNING IMLOSI BO'YICHA O'TILGANLARNI TAKRORLASH
14-mashq, Qavs ichida berilgan qo'shimchalardan mosini qo'yib gaplarni ko'chiring va ularni izohlang.
Bu olam (-ga,-da,-ni) men kezma (-kan, -di, -gan) yurt kam qoldi, - deb davom etdi Bobur o'y (-li, -chan, -siz) ohangda. - Ne-ne go'zal maskanlarni zabt etmadi (-ng, -m, -si)! Lekin, hech yerda un (-gacha, -dek, -cha) latofat (-siz,-Hg',-dan) bir viloyatni ko'rmadim. (X. Sultonov)

15 mashq. Quyidagi qo'shimchalarni jadvalga joylashtiring va ularni so'zlarga qo'shib gap ichida keltiring.
-ta, -tadan, -tacha, -nchi, -ov, -ovlon, -ala, -ni, -ning, -la, -i, -y, -ar, -im, -ga, -ka, -qa, -dan, -nch, -inch
So'z yasovchi       Lug'aviy shakl yasovchi     Sintaktik shakl yasovchi 


16-mashq. Tagiga chizilgan qo'shimchalarning turini aniqlang va gaplarni ko'chiring, ulardagi g'oya haqida suhbatlashing.
llm-hunardan bahramand bo'lgan kishi barkamol insondir. o'qimishli, bilimdon, madaniyath odam bilan johil, nodon, savodsiz o'rtasida yer bilan osmoncha farq bor. Bu yorug' dunyoning go'zalHgi, boyligi, betakror saxovati ilm-hunar peshvolarining borligi, adabiyot va san'atga rag'bat tufaylidir. Olim bo'lsang, olam seniki. - deydi xalqimiz. (G'. Salomov)

5-dars.  LEKSIKOLOGIYA Bo'YICHA o'TILGANLARNI
TAKRORLASH

18-mashq. Ko'chma ma'noda ishlatilgan so'zlarni topib, ularni izohlang.
1. Eski buloqning ko'zi ochildi. (Sh. Rashidov) 2. Soqchi ota-onam borligiga ishonmadi shekilli, gapni aylantiraverdi. (A. Qahhor) 3. Qavm-qarindosh bir dasturxon boshida gurungni quyuq qildik. (N. Normatov) 4. Kemtik oy cho'qqilar orasidan mo'ralaydi. (A. Narziqulov) 5. Osmonda

20-mashq. Nuqtalar o'rniga quyida berilgan ma'nodosh so'zlardan mosini qo'yib gaplarni ko'chiring.
Akmal aka ikkalamiz qoldik. Chigirtkalarning chirillashini,... muallaq turib qanot... so'fito'rg'ayning issiqdan ... vijir-vijir ... demasa, atrof... edi. Akmal aka xurjunga ... qo'yib birpas cho'zildi. Men ... o'tiribman. (N. Fozilov)
So'zlar: ko'kda, osmonda, samoda, fazoda; silkitayotgan, qoqayotgan; shikoyat qilib, nolib; sayrashini, chug'urlashini; tinch, jimjit, osuda; boshini, kallasini; qoshida, oldida, yonida.

6-dars.  FE'L SO`ZTURKUMI Bo'YICHA o'TILGANLARNI
TAKRORLASH
22-mashq. Matnni o'qing, feMlarni topib, ularning mayl, nisbat, zamon shakllarini belgilang.
... Alisher o'rtog'ining aytganini eshitmadi shekilli:
- Ov qilmoq, merganlik - ermak narsa, lekin eng zo'r zaruriyat
maktabdir. Turmushning ko'p sirlarini maktab o'rgatadi.
Suhbatning bunday keskin o'zgarganidan shoshib, bir on jim qolgan
bolalarning kattarog'i:
-	Kim o'rgatdi senga bu gaplarni? - deb so'radi Alisherga tik qarab.
-	Bilaman-da, otam hamisha: "01im odam xor bo'lmaydi", - deydilar. (Oybek)

23-mashq. Ajratib ko'rsatilgan qo'shimchalarga ta'rif bering. Ularning fe'l shakllarini hosil qilishdagi o'rnini belgilang.
Hayitvoy o'rtog'imnikiga kirmadim. Murodxonlarnikiga qarab yurdim. Shu o'rtog'im juda yaxshi-da! Lekin sizlab gapiradi. men ham sizlayman. Keyin-chi, otalarini "dada" deb chaqirishadi.
Murodxonga: - Jon o'rtoq, bedanalarni qo'yib yuboraylik. onalarining oldiga borishsin. bizni duo qilishadi, - degandim. darrov rozi bo'lih, uylaridan katta qaychi olib chiqdj. (X. To 'xtaboyev)


24-mashq. Fe'llarni tuzilishiga ko'ra turini aniqlab, jadvalga joylashtiring.
Sodda fe'llar        [       Qo'shma fe'llar       I	Juft fe'llar
Berdi-qo'ydi, sotib olmoq, sotmoq, yuzlanmoq, o'lchamoq,
qaltiramoq, irg'ishlamoq, qo'zilamoq, uyqusiramoq, ko'karmoq,
burmoq, qo'l urmoq, xatlamoq, kulmoq, javob bermoq, nazar
solmoq, olib chiqmoq, aytdi-qo'ydi, sindi-qoldi.	

7-dars. OT SO`ZTURKUMI BO'YICHA Q'TILGANLARNI
TAKRORLASH

7. Otlarning birlik va ko'plikda ishlatilishi to'g'risida so'zlang.
Gaplarni o'qing. Yasama otlarni aniqlab, ularning yasalishini tushuntiring.
Tojixon endi o'qituvchilik qilardi. Zinadan ohista, charchoq qadamlar bilan ikkinchi qavatga chiqdi-da, xayolparastlik bilan qo'ng'iroq tugmasini bosdi. Iqbolxonning ish stolidagi mitti guldonda sovuqdan ochilmay qolgan atirgulning ikki dona g'unchasi turar edi. (S. Zunnunova)
O'zbekiston - go'zal diyor,
Saodatga mehnati yor.
o'zgacha bir hikmati bor,
Halollikka aytar alyor!	(Yo 'Idosh Sulaymon)

27-mashq. Matnni o'qing. Undagi mavzu haqida bahs uyushtiring. Otlarning ma'no guruhlariga diqqat qiling.
Sport - maqsadli harakat, ilmiy asoslangan, sinovlardan o'tgan harakat. Shu bois u jismni chiniqtiradi, kuch beradi. Ertalabdan kechgacha daladan quti-quti pomidor, bodringni yelkaga ortmoqlab chiqish sport emas, ammo tosh irg'itish, tosh ko'tarish - sport, chunki unda qoidali harakat qilinadi. (Sh. Xo'janiyozova)
 28-mashq. Matnni ko'chiring. Otlarning egalik va kelishik qo'shimchalarini izohlang.
Atrof jimjit. Xazonlarning shabadadan shitirlashi-yu chala berkitilgan vodoprovod jo'mragidan oqayotgan suvningjildirashidan boshqa hech narsa eshitilmasdi. Hovli to'ridagi kichkina uy derazasidan ozgina joyga yorug' tushib turardi. (S. Zunnunova)
"Sog' tanda sog'lom aql" mavzusida matn tuzing. Unda qo'llangan otlarning tuzilishiga ko'ra turlarini aniqlang.
30-mashq. Uyga vazifa. Samarqand, Buxoro, Xivaning shon-shuhrati haqida matn tuzing. Unda ishlatilgan otlarni izohlang.
8-dars. SIFAT  SO`ZTURKUMI   Bo'YICHA o'TILGANLARNI
TAKRORLASH
31-mashq. Gaplami ko'chiring. Sifatlarning ma'no guruhlarini va gapdagi vazifasini aniqlang.
1. Yaxshi SO`Zbilan ilon inidan chiqar. 2. Do'sti nodondan dushmani ziyrak yaxshi. 3. Qomati baland bo'lgan har kishining qimmati ham baland emas. 4. Yomon kishilarga hamroh bo'lsang, qozonga o'xshab qorasini yuqtiradi. 5. Nodonga pand aytsang, qafasga shamol yuborgan bilan teng bo'ladi. (Sa 'diy hikmatlaridan)
32-mashq. Matnni o'qing. Sifatlarning tuzilishiga ko'ra turlarini va darajalarini aniqlang.
Bozorqulning onasi juda chiroyli xotin edi, to'y-hashamda tavanboshi bo'lib yurib o'lib ketdi. Otasi havasmand kishi edi, buni ham havasmand qilib o'stirdi. Hozir u yetim bo'lsa ham, shu yoshida bekning to'qqiz suruviga bosh cho'pon, qorako'lchi boy bo'lish uchun bundan qulay bo'sag'a bormi? (Asqad Muxtor)
33-mashq. "Inson baxt uchun tug'iladi" kitobidan olingan parchani ko'chiring. Undagi sifatlarni aniqlab, izohlang.
Eng go'zal va dilbar qo'shiqlar ham Vatan haqidagi qo'shiqlardir. Bunday jozibador qo'shiqlar el-elatlarni birlashtiradi, ularni tinch-totuv va osoyishta yashashga, Vatanni har jihatdan yuksaltirishga, ko'z qorachig'iday asrab-avaylashga va ko'ksini qalqon qilib himoya qilishga da'vat etadi.
Uyga vazifa. Matnni davom ettiring. Tagiga chizilgan sifatlarga tavsif bering.
Qish kirdi. Kunlar sovidi. Atrof oppoq qorga burkandi. Uylarning mo'rilaridan pag'a-pag'a tutunlar chiqa boshladi. Daraxtlarning so'nggi yaproqlari qishning ilk izg'irinidayoq to'kildi. (D. Mahmudova) -

9-dars. SON SO`ZTURKUMI Bo'YICHA o'TILGANLARNI
TAKRORLASH

35-mashq. Savollarga javob yozing. Sonlarning tuzilishiga ko'ra turlarini va gapdagi vazifalarini aniqlang.
1. Geografiya atamasi birinchi marta qachon va kim tomonidan qo'l-lanilgan?
2. Globusni birinchi boiib kim ixtiro qilgan? 
3. O'zbek tiliga Davlat tili maqomi qachon berilgan?
4. Himolay tog'laridagi Jomolungma cho'qqisining balandligi necha metrdan iborat?
5. O'zbekiston Respublikasi qachon o'z mustaqilligini qoiga kiritgan?
6. O'zbekiston Respublikasining Davlat Bayrog'i, Gerbi va Mad-hiyasi qaysi sanalarda qabul qilingan?

36-mashq. Matnni o'qing. Sonlarning ma'no turlarini aniqlang.
Al-Xorazmiy 873-yilda Xorazmda tavallud topgan. U algebra va geometriya, geografiya kabi fanlarning rivojiga munosib hissa qo'shgan.
Al-Xorazmiyning "Al-jabr" kitobi uch boiimdan iborat. Unda oltmishdan ortiq murakkab masalalarni tenglama yordamida yechish yoilari ko'rsatilgan.
Asar 1145-yili R. Chester tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan. "Al-jabr" so'zi "algebra", al-Xorazmiy esa "algoritm" deb atalgan. (S. Ahmedov)

10-dars. RAVISH SO`ZTURKUMI BO'YICHA O'TILGANLARNl TAKRORLASH

39-mashq. Gaplarni ko'chiring, ravishlarni aniqlab, ularga izoh bering.
1. Dushmaningiz bilan tortishayotganingizda ham ochiqchasiga va mardlarcha fikr bildiring. (A. Abdullayev) 2. Barcha maqtanchoqlarning birdan-bir qismati shuki, ular ertami-kechmi pand yeyishadi. (V. Shekspir) 3. Kishi o'z fazilatlari haqida qancha kam bilsa, bizga shuncha yoqadi. (R. Emerson) 4. Xalq ahvolidan doimo boxabar bo'l. (Amir Temur) 5. Biron-bir foydali ish bilan mashg'ul bo'lmagan odam hech baxtli bo'lolmaydi. (H. Heyne)
40-mashq. Quyidagi ravishlarni jadvalga joylashtiring va ular ishtirokida gaplar tuzing.
Kutilmaganda, onda-sonda, birin-ketin, zo'rg'a, picha, arang, oldinda, ilgari, birpas, bir yo'la, do'stona, qardoshlarcha, salgina, atayin, noiloj, o'zicha.
Sodda ravishlar	Qo'shma ravishlar	Juft ravishlar
41-mashq. Uyga vazifa. -siz,-ona,-larcha,-siga,-cha,-lab qo'shimchalari yordamida ravishlar yasang. Ular ishtirokida gaplar tuzing.
Namuna: Hukumatimiz yosh avlodga to'xtovsiz g'amxo'rlik qilmoqda..

MUSTAQIL SO`ZTURKUMLARI HAQIDA MA'LUMOT
12-dars.  OLMOSH SO`ZTURKUMI VA UNING TASNIFI
1-topshiriq. Berilgan gaplar tarkibidagi ajratib ko'rsatilgan so'zlarning qaysi SO`Zo'rnida qo'llanilganini aniqlang.
1. Qizchaga biror narsa bo'lganini payqagan Alisher bor kuchi bilan unga qarab yugurdi. (L. Bat) 2. Hamid Olimjon o'z she'riyatida shunday kamolot darajasiga erishadiki, u so'zdan tanbur torlaridek turli pardalarda foydalanar, uni o'ynata, jaranglata bilardi. (N Karimov) 3. Xolid toshni o'n marta ko'tardi. Men ham shuneha ko'tarishni orzu qilaman. 4. Olim muso-baqada g'olib chiqdi. Bu hammamizni quvontirdi.
2-topshiriq. Berilgan gaplarda takrorlangan so'zlar nimaga olib kelyapti? Ularni qaysi so'zlar bilan almashtirsa to'g'ri bo'ladi?
Lirika shoir qalbining yilnomasidir. Shoir o'z qalbida kechgan jarayonlarni aks ettirish orqali o'z qalbining tarixini yaratadi. Shoir zukko va zakiy inson bo'lganligi sababli hatto shoirning shaxsiy tuyg'ulari harakatida ham keng kitobxonlar uchun ahamiyatli allaqanday nurli qirralar bo'ladi. Shoir lirikasidagi ana shu qirralar hali ham porloqdir. (N. Karimov)
3-topshiriq. Berilgan gaplarda ajratib ko'rsatilgan so'zlarning qanday so'roqqa javob bo'lishini aniqlang. Ularning ma'nolarini izohlang.
1. Kim ko'p o'qisa, u ko'p biladi. 2. Toshkentning qayeriga qaramang, hashamatli binolar qad rostlamoqda. 3. Ko'z qayerda bo'lsa, mehr o'sha yerda bo'ladi. (Maqot) 4. Kim nayzani uzukdan o'tkazsa, o'sha g'olib bo'ladi. (Ertakdan) 5. Bu yer sherlar makoni. (/. Sulton) 6. Shuncha qalamni nima qilasan?
Boshqa so'zlar, shuningdek, SO`Zbirikmasi va gap o'rnida almashinib qo'llaniluvchi, ularga ishora qiluvchi yoki so'roq bildiruvchi so'zlar olmosh hisoblanadi. Masalan, Kitobni ko'p o'qisangiz, undan ko'p hikmat topasiz. Istagim shuki, doimo tinchlik bo'lsin.
Birinchi gapda undan olmoshi kitob so'zi (ot) o'rnida, ikkinchi gapda shuki olmoshi doimo tinchlik bo 'Isin gapi o'rnida qo'Uanilgan.
Olmoshlarning aniq atash ma'nosi bo'lmaydi. Uning qaysi ma'noda kelayotganligi matnda qaysi SO`Zyoki gap o'rnida almashinib kelishiga qarab belgilanadi.
Olmoshlar ma'nosiga ko'ra quyidagi yetti guruhga bo'linadi:
Turlari Olmoshlar
Kishilik olmoshlari:  men, sen, u; biz, siz (sizlar), ular
o'zlik olmoshi: o'z
Ko'rsatish olmoshlari:  bu, shu, u, o'sha, ana, mana, mana bu, mana shu, manavi, anovi
So'roq olmoshlari:  kim? nima? qayer? qanaqa? qayda? qaysi? qalay? qaneha? neeha? nega?
Belgilash olmoshlari:  hamma, barcha, bari, har bir, har nima, har narsa, har qanday, har qaysi
Bo'lishsizlik olmoshlari:  hech kim, hech narsa, hech qachon, hech qanaqa, hech qaysi
Gumon olmoshlari: kimdir, nimadir, allakim, allaqanday, qaysidir, allanarsa, allaqancha, allaqaysi

42-mashq. Daftaringizga olmoshning ma'no turlari bo'yicha jadval chizing va quyida berilgan olmoshlarni jadvalga joylang.
Olmoshlar: kim, nima, qayer, men, sen, o'z, u, bu, shu, qanaqa, qanday, hamma, barcha, bari, kimdir, nimadir, biz, siz, o'sha, ana, mana, hech kim, hech nima, har bir, har kim, har qanday, ular, nega, necha, mana bu, anovi.

44-mashq. o'qing. Nuqtalar o'rniga mos so'zlarni qo'yib ko'chiring.
1. Yigit bechoraning rangi quv o'chib ketgan.... lablari pir-pir uchadi. 2. Tog'am - tajribali yurist.... ko'p ishlarni adolatli hal qilgan. 3. Hov-limizdagi qip-qizil lolalar yal-yal yonadi. ... lolalar hammaning havasini keltiradi. 4. Bizning sinfimizda yigirma beshta o'quvchi bor. Muzaffarlarning sinfida ham ... o'quvchi bor.

13-dars. KO'RSATISH OLMOSHLARI
1-topshiriq. Bu, shu, u, o 'sha so'zlarining har birini gap ichida keltiring.  ' 2-topshiriq. Bu, shu, u, o'sha olmoshlarining o'zaro ma'no farqini ayting. 3-topshiriq. Gap ichidagi olmoshlarning qanday gap bo'lagi vazifasida kelayotganligini aniqlang.
Oldingi gap, gapdagi biron-bir so'z, SO`Zbirikmasi o'rnida qo'llanib, unga ishora qiluvchi yoki biror so'zni aniqlab keluvchi olmoshlar ko'rsatish olmoshlari hisoblanadi.
SO`Zma'nosini aniqlab keluvchi olmoshlar o'zi aniqlayotgan so'zdan oldin qo'Uanadi. Masalan, Bu daftar meniki.
Bu, shu, u, o'sha, ana, mana kabi so'zlar ko'rsatish olmoshlari sanaladi.

46-mashq. Ko'chiring. Ko'rsatish olmoshlarining tagiga chizing.
1. Bu cholni butun yurt izzat qilardi. (Said Ahmad) 2. Hovlini supurish, idish-tovoqlarni yuvish o'shaning bo'ynida. (X. To 'xtaboyev) 3. U Saidiy bilan do'st edi, bu do'stlik otalarini ham munosabatdor qilgan edi. (Abdulla Qahhor) 4. Bu tushmi yo xayol, bu na turli kuy, qayerdan bu qadar qushlar sayrashi? (Zulfiya) 5. Tog'asining shu odati sabab o'g'li Haydar ham, qizi Tohira ham bu xonadondan bezib ketishdi. (0. Yoqubov)

48-mashq: Tagiga chizilgan olmoshlarni izohlang, ko'rsatish olmoshlarini aniq-lab, ular ishtirokida qayta gaplar tuzing va ko'chiring.
Biz kelajagi buyuk Vatanning farzandlarimiz. Bu Vatan bizning qadimiy tuprog'imiz. Asrlar qa'ridan kelayotgan munavvar tonglarga ko'krak ochgan o'z diyorimiz. Biz uni sevamiz, ardoqlaymiz. Uning qudrati, shon-shuhrati, erk-u farovonligi yo'lida xizmat etish bilan baxtlimiz. (B. Shodiyeva)

14-dars. KO'RSATISH OLMOSHLARINING TALAFFUZI VA IMLOSI
1-topshiriq. Ko'chiring. Ko'rsatish olmoshlarini toping va ularning tuzilishiga e'tibor bering.
1. Niyatimga yetaman, mana bu to'polonlar o'tib olsin-chi....- derdi u Onabibiga. (Asqad Muxtor). 2. Ehsonning Moskvaga ketishi mana shu kunlarga to'g'ri keldi. (Abdulla Qahhor) 
3. Voy, manavi bolaning shirinligini! - Parcha xola do'rillab xitob qildi. (o'.  Hoshimov) 4. Anavini qara-ya, o'zimizning to'pori Zebimi shu? (Said Ahmad) 5. Mana buni aytsa bo'lar Eng oliy, zo'r muammo! o'rab oldi uni beshov, Miq etmasdi u ammo. (A. Oripov) 6. Mana bu fikringizga jonlar tasadduq bo'lsin! - qichqirdi Sultonmurod. (Oybek)

Yozuvda mana bu, mana shu, ana bu, ana shu olmoshlari ajratib yoziladi. Ba'zan bu olmoshlar og'zaki nutqda manavi, anavi tarzida talaffuz qilinishi va shunday yozilishi mumkin. 
Egalik, kelishik hamda -day, -dek, -aqa, -cha qo'shimchalari qo'shilganda, asos bilan qo'shimcha o'rtasiga bir n tovushi orttirib talaffuz qilinadi va shunday yoziladi. Masalan: shunday, o'shanaqa, buncha.

51-mashn. Uyga vazifa. o'qing. Ko'rsatish olmoshlarini topib, ma'nosini aytit bering. Oxirgi gap asosida bahs-munozara o'tkazing.
1. Siz bolalik qilib bunaqa xomxayollarga borib yurmang. (Abdulk Qahhor) 2. Men xalq oldida sizning iltimosingizga shunday javob  bermoqqa majbur bo'ldim. (Oybek) 3. Bulardan biri bo'g'ilib: "Shuncha gap-so'z, shuncha harakatdan keyin kolxoz buziladigan bo'lsa, qishloqdan ko'chib ketaman", - dedi. (Abdulla Qahhor) 4. - Bunaqa narsa menga ta'sir qilmaydi, - dedi Mastura. (Abdulla Qahhor) 5. Shunaqa gaplardan qachon qutulamiz? (Abdulla Qahhor)

15-dars.  KISHILIK OLMOSHLARI
Uch shaxsdan biriga ishora qiluvchi olmoshlar kishilik olmoshlari hisoblanadi. So'zlovchi birinchi shaxs, tinglovchi ikkinchi shaxs, nutqdan tashqari barcha shaxs, narsa, voqea-hodisalar o'zga, ya'ni uchinchi shaxs sifatida qaraladi.
Men, biz birinchi shaxs, sen, siz ikkinchi shaxs, u, ular uchinchi shaxs kishilik olmoshlari hisoblanadi. Bulardan men, sen, u birlik, biz, siz (lar), ular ko'plik ma'nosini biidiradi.
Ba'zan biz, siz, ular birlik ma'nosida ham qo'IIaniladi. Biz birlik ma'nosida qo'llanganda kamtarlik, bajargan ishida o'zini ta'kidlamaslik ma'nosini bildiradi. Masalan, Mening uyim o'rniga Bizning uyimiz. Men g'olib ehiqdim o'rniga Biz g'olib chiqdik.
Shuningdek, siz, ular yakka shaxsga ishora qilib, hurmat ma'nosini bildiradi. Masalan, Sen kelding o'rniga Siz keldingiz, Ukeldi o'rniga Ular keldilar. Siz hurmat ma'nosini bildirganda, ko'pincha ko'plik ma'nosini ifodalash uchun unga -lar qo'shimchasi qo'shiladi. Masalan, Sizlarga doimo baxt yor bo 'Isin.

Men, sen olmoshlariga -ni, -ning, -niki qo'shimchalari qo'shilganda, talaffuzda bir n tovushi tushib qoladi va shunday yoziladi.

54-mushq. Ko'chiring. Kishilik olmoshlarini topib, ularning yozilishiga e'tiboi bering. Qo'shimcha qo'shilishi bilan sodir bo'lgan tovush o'zgarishlarini bilib oling,
1. Mening og'am ichinda, Soqollari tashinda. (Makkajo'xori) 2. Iloji bo'lsa, unga bildirmaylik. (Cho'lpon)
3. Sening xayolingmi tonggi shabnamlar, Mehrdan so'ylashsa ko'zingda namlar.     (Zulfiya)
4. To'ybekaning, shuningdek, hangamalari boshqa vaqtlarda Ku-mushni yaxshigina kuldirsa ham hozir unga yotishib kelmadi. (A. Qodi-riy). 5. Anovi kungi yosh mehmonni senga maqtasam, achchig'lan-ding, ammo kelib-kelib bu kun seni o'shanga berdilar. (A. Qodiriy) 6. - Sening qancha puling bor edi? - deb so'radi mirshab sho'rlik ko-sib yigitdan. (G'afur G'ulom)
55-masho;. She'rni o'qing. She'rdagi qaysi olmoshlarning o'rniga boshqasini qo'llash mumkin?
o'zimni moziyning bag'riga urdim, 
Va shu on shukrona aytib qaytdim men. 
Kimdir ko'rmay ketgan baxtni men ko'rdim, 
Kimdir aytmay ketgan so'zni aytdim men.
Meni kutayotir ajib kelajak,
U mening iqbolim, mening baxtimdir.
Men ko'rmagan baxtni kimdir ko'rajak,
Men aytmagan so'zni aytajak kimdir.	(A. Oripov)

16-dars. O'ZLIK  OLMOSHI
1-topshiriq. Berilgan gaplardagi o^so'zining ma'nosini aniqlang. 1. o'zga yurtda shoh bo'lgandan, o'z yurtingda gado bo'lgan afzal. (Maqol) l. Biz o'z tuprog'imizni ko'z qorachig'idek asraymiz. 3. o'zimga o'zim gapira boshladim. 4. o'zingni er bilsang, o'zgani sher bil. (Maqol) 5. Yutuqlar o'zimizniki.

Kishilik olmoshlari o'rnida qoilanilib, ko'pincha shaxsni, ba'zan predmetni ko'rsatuvchi o 'z so'zi o'zlik ohnoshi sanaladi.
o'zim, o'zing, o'zi so'zlari ba'zan egalik qo'shimchalariga mos kishilik olmoshlari bilan mening o 'zim, sening o 'zing, sen o'zing, uning o'zi, u o'zi tarzida qo'Haniladi va bu vaqtda ko'pincha kishilik olmoshlariga ta'kid ma'nosi yuklanadi.

57-mashq. Ko'chiring. o'zlik olmoshi kimning yoki nimaning ma'nosini ta'kid-layotganiga e'tibor bering.
1. Ikromjon xotinini qoldirib, o'zi idora tarafga qarab ketdi. (Said Ahmad) 2. o'zi bukir, Tishi o'tkir, Dehqonga o'rtoq, Norku-chi ... (o'roq) 3. o'zi poiatdan, Dumi yog'ochdan. (Ketmon) 4. Mak-simichning qoiidagi pidjagi g'ijimlangan, o'zi terlab, bug'riqib ketgan edi. (P. Qodirov) 5. Rostini aytsam, o'zim ham unchalik yomon bola emasman. (X. To 'xtaboyev) 6. o'zi dumaloq, Qor kabi oq. (Tuxum)

Uyga vazifa. o'qing. Gaplarda qo'llangan o'zlik olmoshi qaysi gap bo'laklari vazifasida kelayotganini aniqlang.
I. o'zining ovozi o'ziga uzoqdan eshitilganday tuyuldi. (Abdm Qahhor). 2. o'zim ham hayronman. (Cho'/pon) 3. - Qimirlamanj biroz o'zingizga kehng, - dedi yigit mehribonlik bilan, - uyingizg o'zim kuzatib qo'yaman. (S. Zunnunova) 4. Qurvonbibi fotiha to'yidai keyin biroz o'ziga kelgan edi. 5. Bu ishJarni qiJgan o'zi. (Cho'lpon)

17-dars.   SO'ROQ   OLMOSHLARI
1-topshiriq. So'roqni bildiruvchi so'zlar o'rniga qavsda berilgan so'zlardai birini qo'ying.
I. Kim shaxmat to'garagiga qatnashadi? (Vali, men, o'rtog'im, sinflmii 2. Dunyoda nima kuchli? (shamol, aql, uyqu) 3. Sinfingizda nechta o'quvcli bor? (yigirmata, o'ttizta) 4. Siz nechanchi sinfda o'qiysiz? (yettinchi) 

Shaxs, narsa-hodisa, belgi-xususiyat, miqdor, sabab, maqsad o'rin, payt haqida so'roqni bildiruvchi olmoshlar so'roq olmoshfari sanaladi.

So'roq olmoshlari ishtirok etgan gaplar so'roq gap hisolanadi. Bunday gapiar so'roq ohangi bilan talaffuz qilinadi va yozuvda gap oxiriga so'roq belgisi qo'yiladi.

62-mashq. Ko'chiring. So'roq olmoshlarining tagiga chizib, tepasiga so'roq turini yozib qo'ying.
1. Nega uni otdami, aravadami eltib qo'ymadi? (Abdulla Qahhor) 2. Mukarrama, ular kim ekan? 3. Kechagi gaplardan keyin qaysi yuzi bilan boradi? (Asqad Muxtor) 4. Nima ishlari bor ekan? - so'radi Zulayho xola. (G'afur G'ulom) 5. Xudoyo, tavba qildim, bu qanday kun? Yo qudratingdan, bu qanday odam? (Abdulla Qahhor) 6. Nega muncha g'amgin nayning navosi, nega qalbim to'la o'kinch va malol? (A. Oripov)

63-mashq. Quyidagi savollarga yozma javob yozing. So'roq olmoshlarining gapdagi vazifalarini aniqlang.
1. To'g'ri so'zlik, poklik va muloyimlik deganda nimani tushunasiz? 2. Qanday fazilatlar insonga ziynat bag'ishlaydi? 3. Yoshlar qanday xislatlarga ega bo'lmog'i kerak? 4. Siz hayotda qanday kishilarga ergashasiz? 5. Mehnatsevarlik, rostgo'ylik, samimiylikning nima ekanligini bilasizmi?

18-dars.  BELGILASH   OLMOSHLARI
1-topshiriq.  Berilgan gaplarda har so'zining qaysi so'zlar bilan bog'langanini aniqlang. Ma'nosini izohlang.
1. Har kim ekkanini o'radi.\Maqol) 2. Har narsaga jahl qilavermaslik kerak. 3. Ovozi har qachongidan ham ta'sirliroq edi. 4. Yutuqiaridan k qancha maqtansa arziydi. 5. Har bir inson o'z baxti uchun kurashadi.

2-topshiriq. Berilgan gaplarda ajratib ko'rsatilgan so'zlarning ma'nosin izohlashga harakat qiling.
1. Butun xalq yopirilib, Kattakon Farg'ona kanalini qazdik. (Hami Olimjon) 2. Hamma hasharga qatnashdi. 3. Sinfimizdagi barcha o'quvchila sport to'garaklariga qatnashadilar.	'
Har so'zi so'roq olmoshlariga, bir so'ziga qo'shilib to'pdan ajratilgan shaxs, narsa, belgilarni bildiradigan belgilash olmoshlarini hosil qiladi.
Hamma, barcha, bari, butun olmoshlari esa shaxs, narsa,  ( belgi, harakatlarni jamlab ifodalaydi.
Demak, to'pdan ajratilgan yoki jamlab ko'rsatilgan shaxs, narsa, belgi, harakat-holatlarni ifodalaydigan olmoshlar belgilash olmoshlari sanaladi.	

67-mashq. Ko'chiring. Belgilash olmoshlarini toping. Mashqda yana qaysi ol-moshlar qo'Ilangan.
1. Agar u guzardan hassasini do'qillatib o'tib qolsa, hamma barobar qalqib, to o'tib ketguncha ta'zimda turardi. (Said Ahmad) 2. Har bir bekning navkarlari o'zJariga qarashli yuklarni tuya qo'shilgan og'ir aravalarga ortib kelmoqda edilar. (P. Qodirov) 3. Biznikiga mehmon keldi, Hammasining qoshi qora. (Topishmoq) (loviya) 4. Hamma nopok, hamma egri, yolg'iz siz to'g'ri. (O. Yoqubov) 5. Aybdor o'zi har bir savolga bergan javobi bilan jinoyatini iqror qildi. (Cho'lpon) 6. Bu gapning butun dahshati shu topda biJindi. (SaidAhmad) ^68-mashq   o'qing. Belgilash olmoshlarini toping. 1. o'g'limning har bir holidan xabar oJib turish sening vazifangdir. (A. Qodiriy) 2. Hamma perronda. Hamma o'z jigarini qidiradi. (Said Ahmad) 3. Barcha shodlik senga boisin, bor sitam, zorlik menga. Barcha iiJdorlik senga-yu, barcha xushtorlik menga. (E. Vohidov) 4. Har kim )'z quvonch ham orzularini bildirib turarkan, Majdiddin, Nizo-nulmulk, Amir Mo'g'uJ va bir ko'p bekJar, a'yonlar kirishdi. (Oybek)     : i. Dildorning bari gaplari haqiqat edi. (Said Ahmad)

19-dars.  GUMON   OLMOSHLART
So'roq olmoshlariga va narsa so'ziga alla- yoki -dir qo'shimchalarini qo'shish yoii bilan gumon olmoshlari hosil qilinadi.
Alla- qo'shimchasi so'roq olmoshlari oldidan, -dir qo'shim-chasi esa so'roq olmoshlari so'ngidan qo'shiladi.
Har ikki qo'shimcha asos qism bilan qo'shib yoziladi. Narsa so'zi faqat -alla qo'shimchasi yordamida gumon olmoshiga aylanadi.
Bir so'zi kishi, narsa, nima kabi so'zlarga qo'shilib bu so'zlarga gumon ma'nosini yuklaydi. Ularni kimdir, nimadir, qachondir singari gumon olmoshlari bilan almashtirish mumkin. Bunday vaqtda bir so'zi gumon olmoshi o'rnida qo'llangan l	boiadi. Shu bilan birga birov so'zi ham kimdir so'zi bilan erkin almashina olganligi uchun gumon olmoshi hisoblanadi.

71-mashq. o'qing. Gumon olmoshlari qanday hosil qilinganini aytib bering.
1. Kimdir qarshi SO`Zaytgan edi, muallim jerkib berdi. (Abdulk Qahhor) 2. Normurod Shomurodov allaqanday shubhadan yuragi zirqirab o'z kabinetiga kirdi. (O. Yoqubov) 3. Kimdir ot yetaklab o'tar azonda,
Uzilar ko'chaning sahargi tushi.     (Shavkat Rahmon) 4. Ayol qaJbi tosh bo'Jsaham, aJlaqayeri paxtadan yumshoq, ipak-dan mayin bo'Jadi. (Said Ahmad) 5. Hazil-huzuJ bilan birpasda alla-qancha piyozni qanorlargajoyladik. (o'. Hoshimov)

73-mashq. fjygQ vazjfa, o'qing. Cho'Iponning "Kecha va kunduz" romanidao h
olingan quyidagi matnda olmoshning qanday turlari mavjudligini aniqlang.	
Hamma jim qoldi. Har kim o'z oldida bir narsa topib, shunga ko'z " tikkan va u narsada Zebi o'z otasini, Qurvonbibi o'z erini, Salti qovog'idan qor yog'ib turgan sovuq bir so'fini ko'rardi.
Bu bulutJi havoni ochmoq faqat onaning vazifasi edi: - Otasi bomdoddan kirsin, - dedi u Saltiga qarab, - men o'zim yotig'i bilan aytib ko'ray, yo'q demas, - so'ngra Zebiga yuzlandi. -   tul Sen, qizim, uyga joy qil, o'rtog'ingni o'tqiz, dasturxon sol... Biz otan^ bilan choyni so'rida ichib, haligi gapni gaplashamiz.

/////////////// Sever.Uz ///////////