Java Books Maker
////////// Sever.Uz //////////// 

DUNYO TILLARI VA O'ZBEK TILI
Mustaqillik sharofati bilan respublikamiz dunyoning barcha mamlakatlari bilan siyosiy, iqtisodiy, madaniy aloqa qilish imkoniyatiga ega boldi. Respublikamiz fuqarolari turli mamlakatlarda boiib, o'rganib-o'rgatib qaytmoqdalar. Agar siz Toshkentdan poyezdga o'tirib, Moskva va u orqali Parijga safar qilsangiz, yolingizda qozoq, tatar, boshqird, rus, belorus, fransuz singari tillardagi gaplarni eshitasiz.
Bu jarayonda ularning ayrimlari ona tilingizga qaysi bir jihati bilan yaqin, shu bilan birga nimasi bilandir farqli ekanligi, ayrimlarining esa tamomila boshqa, ona tilimizga o'xshamasligining guvohi boiasiz. Bir-biriga yaqin, umumiy jihatlari ko'p boigan tillar qarindosh; bir-biridan uzoq, umumiy jihatlari boimagan tillar qarindosh boimagan tillar hisoblanadi. Hozirgi kunda yer yuzida mavjud boigan 3000 dan ortiq til hind-yevropa, turkiy, xom-som, xitoy-tibet singari bir necha til oilalariga boiinadi. Masalan, o'zbek, turk, turkman, qirg'iz, qozoq, tatar, uyg'ur, boshqird, ozarbayjon, qaraim, qoraqalpoq, bolqor singari tillar bir oilaga mansub boiib, ular turkiy tillar oilasi nomi bilan yuritiladi. Qarindosh kishilar bir ajdoddan tarqalgani kabi, qarindosh tillar ham bir ajdod tilidan kelib chiqqandir.
Ko'rinib turibdiki, o'zbek tili dunyo tillari tizimida turkiy tillar oilasiga mansub boiib, O'zbekiston Respublikasining Davlat tili  sifatida erkin rivojlanib, o'sib bormoqda.

1-mashq. Gaplami o'qing, tilning inson hayotida tutgan o'rni haqida suhbatlashing.
1. Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili - bu millatning ruhidir. O'z tilini yo'qotgan har qanday millat o'zligidan judo bo'lishi muqarrar. (I.Karimov). 2. Ko'ngil maxzanining qulfi til va ul maxzanning kalitin so'z bil. (Alisher Navoiy). 3. Har bir millatning dunyoda borlig'ini ko'rsatadurgan oyinai hayoti til va adabiyotidur. Milliy tilni yo'qotmak millatning ruhini yo'qotmakdur. (AbdullaAvloniy). 4. O'z Vataningga bo'lgan muhabbatingni o'z tilingga muhabbatingsiz tasavvur qilib bo'lmaydi. (K.Paustovskiy). 5. Din, tibbiyot, tarix, huquq va astronomiya sohalarida Amir Temur o'ta biluvchan edi. Ko'p o'qigan, Osiyoning eng unumli uch (turkiy, arabiy, forsiy) tilini juda mukammal bilgan hukmdor edi. (Alfons de Lamartin)

2-mashq. Matnni ko'chiring, so'zning qudrati haqida fikrlashing.
So'z benihoya qudratli narsa. Uni o'z o'rnida ishlata bilish uchun farosat, malaka va ziyraklik zarur. "Qobusnoma"da shunday bir hikoyat bor: Xalifa Xorun ar-Rashid tush ko'radi. Tushida barcha tishlari to'kilib ketgan emish. Xalifa tushni ta'bir qiluvchidan tushining ma'nosini so'raydi. U shunday deydi: "Sendan oldin barcha yaqinlaring, qarindosh-urugiaring oiadi. Sendan boshqa hech kim qolmaydi". Bu so'zni eshitgan Xorun ar-Rashid: "Sen mening yuzimga bunday qayg'uli so'zni aytding. Mening barcha qarindosh-urugiarim oisa, so'ngra men qanday ishga yarayman-u qanday yashayman?" - dedi darg'azab boiib va unga yuz darra urishni buyuradi. Keyin boshqa bir ta'birchini chaqirib, undan tushining ma'nosini so'raydi. U bunday deydi: "Sening umring barcha qarindoshlaring umridan uzun boiadi". Shunda Xorun ar-Rashid: "Barcha aqlning yoli birdir va ikkala ta'birning negizi bir yerga boradi, ammo bu ibora bilan u iboraning orasida farq bag'oyat ko'pdir", - deydi va unga yuz tillo berishni buyuradi.

SO'Z BIRIKMASI BO'YICHA
O'TILGANLARNl TAKRORLASH

Do'stlik qanchalar xilma-xil imtiyozlarni o'zida jamlagan! Qayoqqa qaramang, u sizning xizmatingizda. U hamma joyda muhayyo. U hech vaqt joningizga tegmaydi. U hech qachon shunchaki kelmaydi. U muvaffaqiyatlarga yangicha mazmun baxsh etadi. U ko'maklashganda har qanday omadsizliklar barham topadi. (Sitseron)

5-mashq. Matnni o'qing. Gaplarni so'z birikmalariga ajrating. Tobe so'zning hokim so'zga qanday vosita yordamida bog'lanayotganini va bog'lanish turini aniqlang.
Oqshomdan boshlangay, odatda, tonglar, Sukutdan uzilgay gulduros, bonglar Boshing bukma sira, xokisor banda, Erta ruhing topgay oliy ohanglar. (A.Oripov)

6-mashq. Gaplarni ko'chiring, so'z birikmalarini aniqlab, ularni izohlang.
1. Yoshlikda zahmat chekib ilm o'rgansang, kasb-hunar egallasang, qariganda rohat topasan. (Koshifiy) 2. Bilimsiz kishining ko'ngli xurofotga moyil boiadi. (Beruniy) 3. Er kishiga zeb-u ziynat hikmat va donishdir. (Alisher Navoiy) .4. Ilm ibodatdan afzal. (Hadis) 5. Ilm asosiga qurilmagan ulugiikning oxiri xorlikdir. (YusufXos Hojib)

8-mashq. Matnni o'qing, so'z birikmalarini aniqlab, hokim so'zninq tobe so'zga bog'lanish usullariga diqqat qiling.
Bir kishining bir necha o'g'illari bo'lib, ular tez-tez o'zaro nizo qilib turishardi. Bir kuni ota bir dasta cho'p yig'ib, mahkam qilib bog'ladi va o'g'illariga berib: "Qani, shu cho'plarni sindiringlar-chi!"-dedi. O'g'illar har qancha urunishmasin, uni sindira olmadilar. Shunda ota bog'langan cho'plarni yechdi va bir donadan o'g'illariga berdi hamda sindirishni buyurdi. O'g'illar cho'plarni osonlik bilan sindirib tashladilar. Shunda ota o'g'illariga qarab: "Hozir nimani ko'rgan bo'lsangiz, sizning ahvolingizga misol. Agar ittifoqda bo'lsangiz, sizni hech kim sindira olmaydi",-dedi.
("Hikmatnoma"dan)
GAP BO'LAKLARI BO'YICHA
O'TILGANLARNI TAKRORLASH
11-mashq. Matnni o'qing, kesimlarni aniqlab, kesimlik shakllarini izohlang.
Amir sog'ayib, o'z vazifalarini o'tashga kirishgandan so'ng barcha tabiblarga mukofotlar berdi. Shunda ibn Sino bilan Buxoro amiri Nuh ibn Mansur o'rtasida shunday muloqot bo'lib o'tdi:
- Siz, - dedi amir, - bizga yaxshi xizmat qildingiz. Buning evaziga qanday mukofot istarsiz? Agar xohlasangiz, Buxoroi sharif yaqinidagi qishloqlardan ko'nglingiz tilaganini sizga in'om etaylik. Yoki shaharda ko'rkam bir imorat qurib beraylik. Agar oltin-kumush desangiz, bo'yingizgabarobarsochamiz.
-Amir hazratlanning marhamatlandan benihoya minnatdorman, dedi vosh tabib. -Sizdan bir o'tinchim bor. Yashamoqqa tayin joyim bor qilgan mehnatim evaziga kunim o'tib turibdi. Bo'yim barobar oltin-kumush menga ortiqchadir, ammo agar bir xazinangizdan to'la foydalanishga ruxsat bo'lsa, bu men uchun katta mukofot bo'lardi.
-	Qaysi biridan? - qiziqib so'radi amir.  
-	Kutubxonadan, - dedi Husayn.	  (A.Qayumov)

12-mashq. Matnni o'qing, egalarni aniqlang. Ega bilan undalmaning o'xshash va farqli tomonlarini ayting.
Bir kuni yozuvchilar do'konida Adulla Qodiriyni uchratdim.
-	Zarifaxon, asal bermoqdalar, lekin menga kerak emas, bog'imda asalari bor. Menga tegishli asalni siz oling,- dedilar.
Abdulla Qodiriy 20-yillardayoq xalq o'rtasida mashhur bo'lgan yozuvchi edi. U Oybekni astoydil hurmat qilar, shu tufayli o'z nasibasini bizga in'om etmoqchi bo'lgan edi. (Z.Saidnosirova)

14-mashq, Matnni o'qing, gap bo'laklarini aniqlab, ularga izoh bering.
Buyuk bir donishmand odamzotning nopok istaklari va tuban ehtiroslarini bir uyga qamab qo'yilgan uch maxluq: odam, to'ng'iz va arslonga o'xshatgan ekan. U odam deganda aql-idrokni, to'ng'iz deganda insonning chirkin istaklarini, arslon deganda esa qahr-u g'azabini nazarda tutibdi. Bu uch maxluqning qaysi biri zo'r chiqsa, qamalgan uyda o'sha ustunlik qilar emish.
Bu qissadan hissa shuki, to'ng'iz bilan sher, ya'ni tuban ehtiroslar qanchalik zo'r bo'lmasin, aql-idrok, baribir, yenggusidir. (0. Yoqubov)

15-mashq. Gaplarni ko'chiring, gap bo'laklarining tagiga chizing.
1. Odamlarsiz yashama, odamlar orasida bo'l, Odamlar aybini ko'rma, o'z aybingni ko'r. (Yusuf Xos Hojib) 2. Inson go'zalligining asosi uning chiroyli xulqidir. (Xurramiy) 3. Muloyimlik - rizq sari yetaklovchi kalit. (Muhammad Zehniy) 4. O'z gunohingni so'rab eldin ; o tm, Nafrat o'ti ichra bo'lmasdin o'?n.(Anbar Otin) 5. Muruvvat i birla jonni nisor et, Hamisha yaxshilikni shior et. (Sayqaliy)
16-mashq. Baytni yodlang, undagi g'oyato'g'risida bahslashing. Gap ho'laklarining qaysi so'z turkumlari orqali ifodalanayotganini ayting.
Har kishi el uchun tortsa agar ranj,
Oqibat muyassar bo'lar unga ganj.
(Majididdin Xavofiy)
UYUSHIQ VA AJRATILGAN BO'LAKLAR
BO'YICHA O'TILGANLARNI TAKRORLASH
18-mashq. Matnni o'qing. Uyushiq va ajratilgan bo'laklarni toping. Qaysi bo'laklar uyushib kelayotganini aniqlang.
Hamma ham do'stlari ko'p bo'lishini istaydi. Ayniqsa, har bir odam o'zining oqil, obro'-e'tiborli, iste'dodli, sadoqatli do'stlari bilan faxrlanadi, ammo do'stlik mezoni faqat shular bilan o'lchanmaydi. Har bir odamning do'stlari oldida burch va mas'uliyatlari borki, ularni ado etolmasa, do'stlari uning do'stligini e'tirof etmaydilar, tan olmaydilar. Har bir odam do'stlaridan shuni, burchlarini ado etishni talab qiladi. (M.Mahmudov)

19-mashq. Matnni o'qing. Uyushiq bo'laklar va umumlashtiruvchi so'zlarni topib, tinish belgilarini izohlang. Qanday bo'laklar uyushganini ayting va ularda sintaktik shakllarning qo'llanilishi haqida fikr yuriting.
Istiqlol epkinlari iste'dod chashmalarining ko'zini ochayotir. Vatanning kun sayin obod bo'layotgani, yangi yo'llar, muhtasham inshootlar barpo etilayotgani yurtdoshlarimiz qalbiga faxr-iftixor baxsh etmoqda. Iste'dodli shoirlar: Suvon Soqiy, Ismoil To'xtamishev, Rustam Musurmon, Sharofat Ashurova, Rustam Ochil va boshqa ijodkorlar yangi-yangi she'rlari bilan kitobxonlar qalbiga kiribbormoqdalar. (U.Normatov)

21-mashq. Gaplarni ko'chiring, uyushiq bo'laklarni aniqlab, ularni izohlang.
Bizning ayollar hazrat Navoiyning kulliyotini tokchalarga terib '   dilar  g'avvos bo'lib bu ummondan fikr gavharini teradilar. Fuzuliy Bedil va Mashrab devonini yostiqlari ostiga qo'yib uxlaydilar. Xirmon' sayli, qovun sayli, gul bayrami, Mehrjon bayrami, Navro'z shodiyonalari she'rsiz, bahr-u bayt-u o'lanlarsiz o'tmagan. Piyolalar rdiga belbog'lar, dastro'mollar hoshiyalariga mehr-muhabbat, saodat baytlarini yozganlar, kashta qilib tikkanlar.  (M.Alaviya)

22-mashq. Gaplarni o'qing, ajratilgan va uyushiq bo'laklarni topib, izohlang. Ularda tinish belgilarning ishlatilishiga diqqat qiling.
1. O'zbekiston - ona diyor, bag'ri to'la hikmatdir. (Sayyor)
2.Turnalar arg'imchog'i g'ira-shira osmon ortiga - bulutlar bag'riga singiydi. (X. Eshonqulov) 3. Nabiram - Sayyora shu yerda tar- biyalanyapti. (/. Ahrorov) 4. Endi sizlar - aziz onalar, opa-singillar, yurt egalari, kelajak sohiblari yo'lchi yulduz, mayoq singari istiqbolimizni yoriting, aqlimizni peshlang, ongimizni boyiting. (A.Muxtorov) 5. Mehnati halol baholansa, yerning sohibi - dehqonning hech kimdan kami bo'lmaydi. (S.Rajabov) 6. Insonni ehtiros emas, uning buyuk bisoti - aqli, tafakkuri boshqarishi kerak. (E. Vohidov) 7. Xalqaro savdo yo'li - Buyuk Ipak yo'li Temur va Temuriylar davrida juda serqatnov bo'lgan. (BAhmedov)	l

23-mashq. Matnni o'qing, uyushiq bo'laklarni aniqlab, ularni izohlang..
1. Navoiy, Bobur, Mashrab singari jahonga mashhur shoirlar ruhi hamisha bizni insoniy kamolot sari chorlab turadi. 2. Ular o'zlarining eng nodir asarlarida do'stlikni, insonparvarlikni, mehr-muhabbatni ulug'laganlar. 2. O'zidan yaxshi xotirot qoldirgan inson o'lgandan keyin ham izzat-ikromga, xotirlab turishga loyiq. 3. Farzandlarimizga til, kasb o'rgatishning payida bo'laylik. 4. Yigit- qizlarimiz O'zbekistonning, insoniyatning bolasi bo'lsa, hamma faxrlanadi. 5. Xalq ertangi kuni yaxshiroq bo'lishini istasa, birlashmog'i, uyushmog'i va haqiqat uchun kurashmog'i kerak.
	(E.Vohidov)

UNDALMALIVA KIRISH SO'ZLI
GAPLAR BO'YICHA O'TILGANLARNI
TAKRORLASH
25-mashq, Matnni o'qing,   undagi undalmaiarni aniqlang. Egadan nima bilan farq  qilishini ayting. Tinish belgilarini izohlang.
Bu qasidam senga, xalqim,
Oq sut-u tuz hurmati,
Erkin o'g'lingman, qabul et,
O'zbegim, jon o'zbegim. (E. Vohidov)

26-mashq. Matnni o'qing. Kirish so'zlarni aniqlang. Ularda ishlatilgan tinish belgilarining qo'yilish sababini izohlang.
1. Axir, oriyat o'zbekning vijdoni emasmi? (P. Qodirov) 2. Ayol kishiga, avvalo, ona deb qarasak, hammasi joy-joyiga tushadi. (O. Yoqubov) 3. Komila, nihoyat, tavakkaliga bir qovunni uzdi-da, hidlab olib chiqdi. (Oybek) 4. Umuman, odam bolasi tug'ilibdiki, nimanidir himoya qilib yashaydi. (A. Oripov) 5. Xullas, qars ikki qo'ldan chiqadi. (R. Ibrohimova) 6. Kuchli shovqin nafaqat katta yoshdagi kishilar, shuningdek, o'quvchilar faoliyatiga ham zarar keltiradi. (M. Saidov)
27-mashq. She'riy parchani o'qing. Undalma va kirish so'zlarni aniqlab, tinish belgilarining qo'yilishini tushuntiring. She'rdagi g'oya haqida gapiring.
Ona tilim, sen borsan, shaksiz, Bulbul kuyin she'rga solaman. Sen yo'qolgan kuning, shubhasiz, Men ham to'ti bo'lib qolaman. (A. Oripov)

28-mashq. Boshqotirmani to'g'ri yechsangiz, (gaplarda tushirib qoldirilgan undalma va kirish so'zlarni topasiz.
1."... , Azizxon polvon ishlaydigan joyni ko'rsatib qo'ymaysanmi? - dedi Ummatali yalingandek. (Said Ahmad) 2. Sen charchading, ..., manavi tol tagida o'tirib tur, men o'g'lingni topib kelay. (Said Ahmad) 3. ... , rejadagi ishlarimizni bajarib bo'ldik. 4. ... , siz Aziz polvonning dadasimisiz? Darrov tanidim. (Said Ahmad) 5. ... , men kitobni o'qib bo'ldim.

29-mashq. Undalmalar va kirish so'zlarni toping, tinish belgilarining ishlatilishini izohlang.
1. Yurtim, dalalaring bebaho, tuprog'ing tabarruk. (Tog'ay Murod) 2. Kamol, Kamoljon, uxlab qoldingmi? Kel, o'g'lim, ovqating sovib qoldi. (S. Abdullayeva) 3. Bu vidolashuv, ayniqsa, Ulug'bekka qattiq ta'sir qildi. (B. Ahmedov) 4. O'zimning bulbulim, nega to'xtab qolding, bulbuljon? (Yo'ldosh Sulaymon) 5. Afsuski, hayotimizda o'zgarishlarga to'g'anoq bo'layotgan kimsalar hamon uchramoqda. (E. Vohidov) 6. Yaxshi, bolam, yaxshi! Ko'pning nazaridan qolma. (Shuhraf)

31-mashq. Matnni ko'chiring, kirish so'zlarni toping, ma'nolarini tushuntiring.
- Menga shu yer yoqadi. Maqtanyapti demang, cho'l yaxshi! Haqiqatan, bu maqtanish emas, kelajakka dadil intilayotgan qalbning o'z hayotidan mamnunligi ifodasi, xolos.
-Yaqin yillarda bu tevarak-atrofda o'zlashtirilmagan yer qolmaydi. Yaxshisi, yana keling, o'zingiz ko'rasiz, - dedi meni kuzatib qolarkan Tursunoy. Quvonchlarimni, mehrimni yashirolmadim.
-Men sizlarni yaxshi ko'rib qoldim. Albatta, albatta, yana huzuringizga kelaman. Yana ko'rishguncha, - dedim sekin... (M. Ulug'ova)

QO'SHMA GAPLAR
SODDAVAQO'SHMAGAPLAR

Topshiriq.   Berilgan gaplarni ko'chiring.   1. Jaloliddin Manguberdi mo 'g 'ul bosqinchilariga qarshi kurashda jasorati tufayli buyuk vatanparvar va milliy qahramon sifatida Sharq-u G'arbda   6 dong taratdi. (B.Ahmedov) 2. Quvonarlisi shundaki, Fitratning kitobi yangi milliy musiqashunosligimizga asos soldi. (R.Inog'omov)

Bilib oling. Bitta kesimlik belgisiga, mazmun?y va ohang  tugalligiga ega bo'lgan gap sodda, ikki yoki undan ortiq sodda gapning o'zaro grammatik va mazmuniy munosabatidan tashkil topgan va ohang tugalligiga ega bo'lgan butunlik qo'shma gap sanaladi.

Eslab qoling. Gap uchun muhim belgi kesimlikdir. Kesimlik belgisining miqdori gaplarni sodda va qo'shma gaplarga ajratishga asos bo'ladi.

33-mashq. Matnni o'qing. Avval sodda gaplarni, so'ng qo'shma gaplarni ko'chiring. Ularning o'zaro farqini ayting.
Odam borki, flkr yuritish qobiliyatiga ega. Mutafakkir so'zining o'zagi ham fikrdir, lekin har bir fikr yurita oladigan kishiga nisbatan mutafakkir so'zini qo'llab bo'lmaydi. Yuksak, teran va atrofiicha fikr yurita oladigan va ijtimoiy faoliyatidan el-yurtiga naf yetadigan siymolarnigina mutafakkir deyish mumkin, Amir Temur, Husayn Boyqaro va Bobur faoliyatida davlat tafakkuri ustunlik qilgan bo'lsa, Ulug'bek faoliyatida ilmiy tafakkur yetakchi edi.
("Vatan tuyg'usi" kitobidan)

34-mashq. Matnni o'qing. Sodda va qo'shma gaplarni aniqlang.
Bahrom o'zining go'zal kanizagi Fitna bilan kiyik oviga chiqdi. Ov vaqtida Bahrom bir kiyikni shunday ustalik bilan otadiki, bundan o'zi ham bag'oyat hayratga tushadi. Bahrom kanizagiga ko'z tashlaydi, ammo uning hayratlanmaganligi Bahromni darg'azab etadi. U o'z sarkardasiga kanizakni o'ldirishni topshiradi. Qiz sarkardaga ko'p yolvorib iltijo qiladi, shuning uchun u Fitnani shahardan tashqaridagi hovlisiga eltib qo'yadi. Fitna har kuni u yerda bir buzoqchani zinadan ko'tarib boloxonaga boqqani olib chiqadi. Oradan ma'lum vaqt o'tadi va haligi kichik buzoqcha bahaybat navvosga aylanadi, lekin Fitna odatdagidek uni hech qiyinchiliksiz zinalardan ko'tarib chiqishda davom etaveradi.
Bir kuni sarkarda ovdan qaytayotib Bahromni o'z oromgohiga taklif qiladi. Yuqorida aytilgan voqeani o'z ko'zi bilan ko'rgan shoh  hayratga keladi va Fitnani topib uzr so'raydi hamda unga uylanadi.
(Nizomiy)

35-mashq. Alisher Navoiy qalamiga mansub quyidagi hikmatli so'zlani sodda va qo'shma gapldarga ajratib ko'chiring.
Tilingni o'z ixtiyoringda asra, so'zingni ehtiyot bilan so'zla. Vaqtida aytiladigan so'zni asrama, aytmas so'z tevaragiga yo'lama. Tiling bilan dilingni bir tut. So'zni tilingda pishitmaguncha, tilga olma. Nimaiki ko'nglingda bo'lsa, tilga kelturma. Aytar so'zni ayt, aytmas so'zdan qayt. Dushman oz deb g'ofil bo'lmaslik kerak, chunki ko'p o'tinni ozgina o't kuydiradi.

36-mashq. Gaplami ko'chiring. Sodda va qo'shma gaplar o'rtasidagi farqni izohlang.
1. Haqiqiy do'stlarning sadoqati boshga ish tushganda bilinadi. (Oybek) 2. Odamlar siz bilan dardini yoki quvonchini o'rtoqlashsa, diqqat bilan tinglang. (Deyl Karnegi). 3. Odamning turli fe'1-atvorli do'stlari bo'ladi, hammasi bilan fe'liga, tabiatiga qarab, yaxshi muomala qilish zarur. (M.Mahmudov)
4. G'ayratlining yuragi qaynar, 
    G'ayratsizning yuragi o'ynar.   (Maqo?)
5. Omon laganning tagini non surkab yalab turganda, ko'cha- ko'yni to'ldirib, ayqirib-chayqirib besh kishi kirib keldi.  (G'afur G'ulom)

37-mashq. Bir fikrni birinchi guruh sodda gap orqali, ikkinchi guruh qo'shma gap orqali ifodalasin.
N a m u n a: Men do 'stimning kelganini eshitdim - Men eshitdimki, do`stim kelibdi.

QO'SHMA GAP QISMLARIVA ULARNI
BOG'LOVCHI VOSITALAR
Bilib oling. Qo'shma gapni tashkil etgan sodda gaplar qo'shma gap qismlari sanaladi. Bu qismlarni bog'lash uchun xizmat qiladigan vositalar esa bog'lovchi vositalar hisoblanadi. Qo'shma gap qismlari quyidagi bog'lovchi vositalar yordamida bog'lanadi: 1.Bog'lovchilar; a) teng bog'lovchilar (ya, hamda, ammo, lekin, biroq, yo, yo..., yo, dam..., dam...); b) ergashtiruvchi bog'lovchilar 2. bog'lovchi vazifasidagi vositalar: a) bo'lsa, esa, deb; b) -u, (-yu), -da,, -ki yuklamalari; d) nisbiy so'zlar:(so'roq olmoshlari) e) shuning uchun, shul tufayli, shu sababli singari ko'makchili qurilmalar; f) shart mayli qo'shimchasi (-sa). 3. Ohang.

39-mashq. Ko'chiring. Qo'shma gap qismlarini bog'lovchi vositalarni aniqlang.
1. Do'stlikdan o'tadigan hech narsa yo'q, shuning uchun do'st orttirish imkoniyatini sira qo'ldan boy berma. ("Hikmatnoma"dan)
2. O'zingga do'st tanla, chunki bir o'zing baxtli bo'lolmaysan. (Pifagor) 3. Shuni bilki, odamlar do'stlik tufayli baxtiyordir. ("Qobusnoma") 4. Yaxshi fikr tiniq uslubni talab qiladi, uslub esa f?kr libosidir. ("Tafakkur gulshani") 5. O'z tilingni hurmat qil, u senga keng imkoniyatlar ochib beradi.

41-mashq. Gaplarni ko'chiring, qo'shma gap qismlarini bog'lovchi vositalarni tushuntiring.
1. Adab kichkinalar mehrini ulug'lar ko'ngliga soladi va u mehr kattalar ko'nglida abadiy qoladi. (Alisher Navoiy) 2. Fikr ravshan bo'lsa,    albatta, uning shakli ham ravshan bo'ladi. (P.Qodirov) 3. Haqiqiy olim o'zining ilmi bilan maqtanmaydi, chunki u o'zidan ham zo'r olim va fozil borligini biladi.  ("Hikmatnoma"dan) 4. Badanning quvvati - ovqat,   aqlning kaliti - hikmat. (Maqol) 5. Kimning qalbi pok bo'lsa, u to'g'ri va baxtli hayot kechirishga haqli. (H.Razzoqov)

42-mashq. Sodda gaplarning orasiga bog'lovchi vositalardan mosini qo'yib, ularni qo'shma gaplarga aylantiring.
1. Ta'lim faqat so'z va o'rgatish bilangina bo'ladi. Tarbiya amaliy ish, tajriba bilan amalga oshiriladi. (Forobiy) 2. Olimlar bilan o'tirsang, foyda olasan. Gul yonida o'tirsang, uning hidi dimoqqa urib qoladi. ("Hikmatnoma"dan) 3. Kitob insondan hech narsani tilamaydi. U odob-axloqning koni, bilimning bulog'idir. ("Otalar so'zi") 4. Kitob bir bog'. Yozuvlar uning gullaridir. (Qayum Nosiriy) 5. Ilm - bir daraxt. Odob uning mevasidiv.(Maqol)

QO'SHMA GAPLAR TASNIFI
Bilib oling. Qismlarining qanday bog`lovchi vositalari yordamida bog`lanishiga ko'ra qo'shma gaplar uch guruhga bolinadi:  
1. Bog`langan qo'shma gaplar.
2. Ergashgan qo'shma gaplar. 
3. Bogiovchisiz qo'shma gaplar.

45-mashq. Matnni o'qing. Undagi qo'shma gaplarni topib ko'chiring. Ularni guruhlarga ajrating. Gaplarni nima asosida guruhlarga ajratganingizni ayting.
1. Baraka top, jiyan. Sen borsan, ko'nglim to'q. Shu mashina haydashni o'rganib olsang juda soz boiardi. Qatorda noring boisa, yuking yerda qolmaydi, deydilar. (Hakim Nazir) 2. Goh kechalari shamol bo'riday uvillab chiqar, goh sharros yomg'ir quyib qolardi. (E. Usmonov) 3. Guli yo'q bo'stondan yaproq yaxshi, foydasi yo'q yoldoshdan tayoq yaxshi. (MaqoJ) 4. Dunyo ko'rgan odam bilan hamsuhbat bo'lsang, bahri diling ochiladi. (O'. Hoshimov) 5. Yurakda orzum qat-qat, ko'nglim etadi parvoz. (Rauf Tolipov) 6. Quyosh va tog'da qushlarning xush navosi boshlandi. (Sh. Xolmirzayev)

46-mashq. Matnni o'qing, qo'shma gap qismlarini aniqlab, ularni izohlang.
O'qishli kitob go'zallikdir, lekin go'zallikda ham go'zallik bor. Qorong'i kechada otilgan mushak ham go'zal, quyoshga qarab xandon tashlab turgan gul ham go'zal. Osmonda sochilib ketgan rang-barang olov va oqish izlar go'zalligi ko'zni qamashtirsa ham puch go'zallik, shuning uchun bebaqodir. Gulning go'zalligi esa to'q go'zallik, chunki uning bag'rida hayot bor, shuning uchun abadiy go'zallikdir. G'uncha guldan ham go'zalroq, chunki uning bag'rida ikki hayot - o'z hayoti va yana gul hayoti bor.
(Abdulla Qahhor)

47-mashq. Gaplarni o'qing, bog'langan qo'shma gap, ergashgan qo'shma gap, bog'lovchisiz qo'shma gap sarlavhalari ostida uch guruhga bo'lib ko'chiring.
1. Shogirdlar qancha ko'p bo'lsa, ko'ngil qafasi shuncha ravshanroq bo'ladi. (G'afur G'ubm) 2. Og'ziga kelganini demoq nodon ishi va oldiga kelganini yemoq hayvon ishi. (Alisher Navoiy) 3. Oqil agar so'z bila so'zni yopar, Orif o'shal so'zda o'zini topar. (Haydar Xorazjniy) 4. Hunar o'rgan, chunki hunarda ko'p sir, Yopiq eshiklarni ochar birma-bir. (Nizomiy) 5. Jahonda hammadan to'g'rilik a'lo, Egrilikdan ortiq yo'qdir hech balo. (Firdavsiy)

48-mashq. Sodda gaplarni qo'shma gaplarga  aylantiring.
Biz ham uning ketidan bozorga kirdik. Zarafshon vodiysida yetishtiriladigan ho'l-u quruq noz-ne'matlar bari shu yerda. Ranglar-chi, tabiiy ranglar. Tog'ora-yu savatlarda katta Minorga o'xshatib terib qo'yilgan pomidorlar, anjirlari xirmon qilib uyib tashlangan qovun-tarvuzlardagi oq-u qora, ko'k-u zangor - olamdagi hamma rang bir-biri bilan rang talashadi. Ulardan taralayotgan muattar hid-chi?! Quyoshning nuri, yerning sharbatini shimib pishgan zilday bosvoldini qo'lingizga olib bir hidlasangiz, bemalol qovun polizga borib qaytganning savobini topasiz.  (S. Anorboyev)

BOG'LANGAN QO'SHMA GAPLAR
BOG'LANGANQO'SHMAGAP  HAQIDA MA'LUMOT
Bilib oling. Qismlari teng bog'lovchilar, bo'lsa, esa so'zlari, -u (-yu), -da yuklamalari yordamida bog'langan gaplar bog'langan qo'shma gaplar hisoblanadi.

51-mashq. O'qing. Berilgan gaplardagi bog'lovchi vositalarni aniqlang.
1. Sarbon shundog' dedi-da, quchog'ini ochib Abu Bakr tomon kela boshladi. 2. To'lagan ro'molchasini cho'ntagidan oldi va boshqatdan qatladi-da, yana cho'ntagiga solib qo'ydi. 3. Uzun bir yog'och topdi-da, asta olmani o'ziga tomon "hayday" boshJadi, ammo olma quvlik qilib yigitni aldar, yog'och uchi tegishi bilanoq suvga bir sho'ng'ib yana "qochib" qolardi. 4. Yo'q, faqat meni bilishmaydi, lekin boshqalarni, jumladan, seni ham, yaxshi bilishadi. 5. Hujrasiga qaytdi-yu, o'ylay boshladi. 6. Asalxon e'tibor biJan tingladi-yu, javob berish o'rniga indamay yo'lida keta berdi.
(Muhammad Ali)

52-mashq. Berilgan fe'llar ishtirokida bog'langan qo'shma gaplar hosil qiling.
1. Oqardi, to'kiJdi. 2.Bukildi, salom berdi. 3. Nigoron boldi, nasib qilmadi. 4. Hayron boldi, nafasi tiqiJdi. 5. Yiqildi, shikastlandi. 6. Azoblandi, qiynaldi. 7. Kezdi, uyg'ondi. 8. Aynidi, yog'a boshladi. 9.  Qo'msadi, yigiadi. 10. Yuraverdi, g'oyib boldi. 11. O'yladi, bag'ishladi. 12. Sevindi, yoshlandi.

53-mashq. Gaplarni o'qing, bog'langan qo'shma gaplarni aniqlang. Sodda gaplarning o'zaro bog'lanishini izohlang.
1. Gapni cho'zma, chunki hayot qisqadir. (M.Larin) 2. Vijdonli kishini ta'qib etish mumkin, ammo sharmanda qilish mumkin emas. (F.Volter) 3. Uning so'zlari jonli chiqdi-yu, lekin savollar shoshirib qo'ydi. (Hakim Nazir) 4. Oyim gapiryapti-yu, mening ko'zlarim Kimsan akamda. (O'.Hoshimov) 5. Umrlar o'tar-u, kitoblar yashar. (G'afur G'ulom)

54-mashq. Qo'shma gaplar orasiga qavs ichida berilgan vositalardan mosini qo'yib, ko'chiring.
l.Dushman nasihatiga qarab ish tutmoq xato, (yo, ammo, va) nima deganini bilib qo'ymoq ravo. (A. Qodiriy) 2. Har bir narsa aqlga muhtoj, aql (lekin, yoxud, esa) tajribaga muhtojdir. 3. Tong cho'qqidan oshdi (biroq, va, lekin) qishloq uzra quyildi. (T. Sodiqova) 4. Biz shahar havosidan qochib, tabiatda jon asragimiz keladi (-yu, biroq, ammo) sho'rlik tabiatning o'zi bizdan bezillaydigan boiib qolibdi. (O'. Hoshimov) 5. Paxta terish bilan bandman, (-u, ammo, yoki) butun diqqatim Muattarda. (U. Nazarov)

55-mashq. Quyida berilgan sodda gaplarni davom ettirib, bog'langan qo'shma gaplar hosil qiling.
1. Pomir togiarining cho'qqilarida doim qor boiadi... 2. Salima dam olish kuni teatrga bormoqchi edi... 3. Choi tabiati bahorda juda chiroyli boiadi... 4. T. Matikning "Alvido, bolalik!" asarini o'qib chiqdim... 5. Yigit kishiga qirq hunar oz deyishadi...


BIRIKTIRUV BOG'LOVCHISI YORDAMIDA
BOG'LANGAN QO'SHMA GAPLAR
1-topshiriq. Ko'chiring. Biriktiruv bog'lovchisining tagiga chizing va qanday vazifa bajarayotganini ayting. 1. Ro 'zimatning rangi o 'zgardi va ko'zlarida hamisha o'ynab ?uradigan tabassum ifodasi to'satdan yo 'qoldi. (Abdulla Qahhor) 2. Pakana yigit uyning ustun va devorlarini chertib, deraza va eshiklarining bo'yog'ini hidlab ko'rar edi. (?bdulla Qahhor) 3. Ro'paradagi g'orning bag'ridan qora tutun ko'tarildi va u yerdan yo'tal tovushi eshitildi. (Oybek) 4. Anor so'zlar va Zaynab qalbi Tol bargiday dir-dir qaltirar. (Hamid Olimjon)

Bilib oling. Biriktiruv bog'lovchisi qo'shma gapning payt, sabab-natija munosabatlarida bo'lgan qismlarini bog'lab keladi. Qismlari o'rtasida sabab-natija munosabati ifodalangan qo'shma gaplarda ikkinchi qism oldidan natijada so'zini qo'yish mumkin bo'ladi. Masalan, Anor so'zlar va Zaynab qalbi Tol bargiday dir-dir qaltirar - Anor so'zlar (va) natijada Zaynab qalbi Tol bargiday dir-dir qaltirar. (Hamid Olimjon)

Eslab qoling. -u, -yu, -da yuklamalari ham biriktiruv bog'lovchilari bajargan vazifalarni bajaradi.

57-mashq. Ko'chiring. Qismlari biriktiruv bog'lovchisi yordamida bog'langan qo'shma gaplarni aniqlab, bu qismlar o'rtasida qanday mazmuniy munosabatlar borligini ayting.
1. U har uch qadamda bir to'xtab, nafasini rostlay-rostlay tepaga zo'rg'a yetdi, qopni ag'dardi-yu muvozanatni saqlay olmay o'tirib oldi. 2. Gulchehra "piq" etib kuldi-da, cho'zilib tugunni oldi. 3. Mashhur qora qashqa ayg'irining chilvirini xirmondagi bolalarga tutqazdi-da, dabdurustdan chollar bilan gaplashib turgan Komilaga yuzlandi. 4. To'satdan eshik sharaqlab ochildi va ostonada Ertoyev paydo bo'ldi. 5. Inobat qizishib ketib, pisandaga o'tganini endi payqadi va uyalib yerga qaradi.   (O.Yoqubov)

58-mashq. Matnni o'qing. Biriktiruv bog'lovchilarini topib, ulaming gapdagi vazifalarini   tushuntiring.
Qadim zamonda kushoniylar davlatida pahlavon Shukriolloh ismli sarkarda yashagan va uning dovrug'i ellarda doston ekan. Sarkarda jangga sovut-dubulg'asiz, qalqonsiz kirar hamda bu jangda uning qo'shini hamisha g'alaba qilarkan.
Bir kuni temirchi sarkardaning iltimosiga ko'ra unga qalqon, sovut yasab beribdi va u navbatdagi jangda hammani hayron qoldirib, qalqon, sovut kiygan holda qilich bilan paydo bo'libdi. Shunda atrofdagilar ajablanib: "- Ey sarkarda, bu holda hech jangga kirmas edingiz-ku?!"- deyishibdi. Sarkarda bir xo'rsinib javob beribdi: "Janglarda meni duo qilib turguvchi onaizorim olamdan o'tdilar. U kishining duolari menga qalqon, sovut, -dubulg'a edi. Endi u kishi yo'qlar..."

59-mashq. Nuqtalar o'rniga bog'lovchilardan mosini qo'yib ko'chiring.
1. Dekabr oyining boshida bir qor yog'di..., keyin yana oftob charaqlab, havo ilib ketdi. (P.Qodirov) 2. Ko'pirar tomirlarda qon... portlar hademay bu o'tli vulqon. (G'afur G'ulom) 3. Kuzning o'rtalarida havo bir-ikki daf a aynidi..., vodiyga qalin tuman tushdi. (Said Ahmad) 4. Keta boshladim..., u notanish odamning qayoqqa borgani meni qiziqtiraverardi. (Sh.Xolmirzayev) 5. Bu yerda uzumzor va yong'oqzorlar ko'p edi, ... tog'manzarasi ham boshqacha edi.


ZIDLOVBOG'LOVCHILARIYORDAMIDA
BOG'LANGAN QO'SHMA GAPLAR
1-topshiriq. Ko'chiring. Gaplar tarkibidagi zidlov bog'lovchilarini topib, ularning vazifalarini ayting. 1. Dilimizda orzu balandroq edi, lekin ko 'klam bir oz noqulay keldi. (Oybek) 2. Gul to 'g 'risida yozganini ko'rganim yo'q, lekin paxta haqida ko'p yozadi. (Abdulla Qahhor) 3. Yo 'lning ikki chetidagig'alla tovlanardi, ammo ular o 'tgan yillardagi kabi baland emas edi. (Oybek) 4. Kechasi yana qor yoqqan, biroq havo unchalik sovuq emas edi. (Said Ahmad)

Bilib oling. Zidlov bog'lovchilari bog'langan qo'shma gap qismlarini bog'lash bilan b?rga ular o'rtasida zidlik munosabati mavjudligini ham ifodalaydi. Zidlov bog'lovchilari qo'shma gapning ikkinchi qismi boshida qo'llanadi va qo'shma gap qismlari vergul bilan ajratiladi.

Eslab qoling. -u(-yu),  -da yuklamalari bog'langan qo'shma gap qismlarini bog'lash bilan birga ular o'rtasida zidlash, ketma-ketlik munosabati mavjudligini bildiradi.

62-mashq. Ko'chiring. Zidlov bog'lovchilarini aniqlab, ularning qanday vazifa bajarayotganini ayting.
1. Ashula nihoyasiga yetdi, lekin bir zumdan keyin yana yangi tovush parvoz qildi. (Oybek) 2. Bu daraxtning bo'yi baland, lekin mevasi kam. (Oybek) 3. Hammasini tinglardim, ammo O'xshashini topmasdim aslo. (Hamid Olimjon) 4. Oy yoritadi, lekin isitmaydi. 5. Maqtamasman moziyni, biroq O'tmishingni o'ylayman bir zum. (A.Oripov)

63-mashq. Ko'chiring. Zidlov bog'lovchilari bilan -u (-yu), -da yuklamalarini almashtirish mumkin bo'lgan gaplarni aniqlang va buning sababini tushuntiring.
1. Soni ko'p, lekin salmog'i yo'q. (Abdulla Qahhor) 2. Mayli, siz yashirdingiz, ammo men yashirmayman. (Oybek) 3. Men o'z f?krimni aniq tushuntirib berishga harakat qilyapman, lekin siz uni eshitishni xohlamayapmiz. (Olimjon Xoldor) 5. Termometr hamshiraning qo'lidan tushib ketdi-yu, bir tomchi simob yaltirab polga dumaladi. (Said Ahmad) 6. Ba'zilar hordiq chiqarishga kirishadilar-u, ba'zilar podalari izidan cho'lga qarab ketdilar. (Sh.Xolmirzayev)

64-mashq. Gaplarni ko'chiring, zidlov bog'lovchilarini topib, ularni izohlang.
1. To'g'ri so'z har narsadan yaxshi, biroq yolg'onchi va cha-qimchidan eshitilgan to'g'ri so'z ham yoqimsizdir. 2. Mol-u puling ketsa-ketsin, ammo vaqtingni zoye ketkizma. 3. Odam umrining lazzati - farzand, lekin noqobil farzand ota-onaning umrini qisqartiradi. 4. Do'st yomon kuningda asqotadi, biroq qo'rqoq do'st yaxshi kuningda ham dushmandan xavflidir. 5. Har kimning zari bo'lmasa-da,   hunari bo'lsin.
("Hikmatnoma"dar?)

65-mashq. Gaplarni o'qing, zidlov bog'lovchilari yordamida bog'langan qo'shma gaplarni aniqlab, ularni izohlang.
1. Kishini tabiat vujudga keltiradi, ammo uni jamiyat kamol toptiradi. (V.G.Belinskiy) 2. Qilgan xatolaringni o'lguningcha ko'z o'ngingda tut, ammo qilgan yaxshiliklaringni unut. (Muhammad Zehniy) 3. Xalqqa xayr-u ehson qilish naqadar ulug' fazilat, biroq bu xayr-u ehson beg'araz bo'lsa, yana ham yaxshi. (Abdibek Sheroziy) 4. O'ylamoq yaxshi narsa, biroq ko'p o'ylab xayolparast bo'lish zararlidir. (Abay)

66-mashq. Zidlov bog'lovchilarini  toping. Ular o'rniga -u (-yu), -da yuklamalarini qo'ying.
1. Jondan ortiq narsa yo'q, lekin do'stlar uchun jonimiz fido.(Tolib Yo'ldosh) 2. Bir oycha fizika, matematika fanlarini o'qidi, ,?mmo xayoli boshqa yoqda bo'lgani uchun kallasiga hech vaqo kirmadi. (O'. Hoshimov) 3. Ular bir necha kun yurishdi, biroq hamon chegara ko'rinmasdi. (S. Siyoyev) 4. Oradagi masofa yiroq, ammo mehr bizni bog'lab turardi. (Mirmuhsin)

//////// Sever.Uz //////