////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
  Jahon tarixi 10
TO'G'RILANGAN-2011

KIRISH
I.A.Karimov "O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida:" asarida: "Biz yashayotgan davr qanday xususiyatlarga ega? So'nggi vaqtlarda jahonda yuz bergan, dunyoning jo'g'rofiy-siyosiy tuzilishini va xaritasini tubdan yangilagan o'zgarishlar hozirgi zamon va kelajak uchun qanday tarixiy ahamiyatga molik? Bular haqida mulohaza yuritish va ularga to'g'ri baho berish juda muhim".
Globallashuv-Birinchi jahon urushidan keyin dunyo iqtisodiy hayotining baynalmilallashuvi davom etdi. Siyosiy g'oya sifatida Yevropani "Yevropa Qo'shma Shtatlari" shiori ostida birlashtirish, dunyo iqtisodiy hayotining integratsiyasi taraqqiyot, xalqaro iqtisodiy va madaniy aloqalarni kuchaytirish va chuqurlashtirishning ob'ektiv jarayoniga aylandi. Bu jarayon davlatlararo birlashmalar barpo etish, xalqaro mehnat taqsimotini chuqurlashtirish, ishlab chiqarish va ilmiy kooperatsiyani rivojlantirishga turtki bermoqda.
Dunyo iqtisodiy hayotining globailashuvi hayotiy va milliy manfaatlarga javob beradi. Chunki u davlatlarning dunyo xo'jalik jarayoniga qo'shilishiga va dunyo texnologiyasi, fani va madaniyati yutuqlaridan foydalanishiga ko'maklashadi. Shu munosabat bilan I.A.Karimov shunday yozadi: "Milliy tafakkur o'z taraqqiyotida madaniy qurilish vazifalariga dunyo miqyosida yondashishi, boshqa xalqlarning taqdiri, ularning o'zaro munosabatlari bilan yaqindan qiziqishi, ular hayotining eng teran nuqtalarigacha kirib borishi, milliy manfaatlarni hisobga olishi kerak".
20 asrda Yevropa mamlakatlarining ochiqdan-ochiq qarama-qarshiligi jahon harbiy mojarosiga aylanib ketdi. Ko'pgina mamlakatlarda bu hol biqiqlik jarayoniga, ya'ni jahondagi jarayonlardan chetda turishni nazarda tutuvchi yopiq iqtisodiy taraqqiyot yo'liga sabab bo'ldi. Natijada ular dunyo iqtisodiyotidan ajralib qoldilar. Mazkur mamlakatlarda totalitar, antidemokratik tuzumlar shakllandi, og'ir iqtisodiy qiyinchiliklar yuzaga keldi. Pirovardida bunday mamlakatlaming ba'zilari harbiy mag'lubiyatga uchradilar (Germarnya, Italiya, Avstriya, Yaponiya), boshqalarida esa siyosiy falokatlar ro'y berdi (Sobiq SSSR va Sharqiy Yevropadagi sotsialistik lager mamlakatlari).
Shu sababli 20 asr birinchi yarmining asosiy mohiyati-demokratiyani totalitarizm bilan, insonparvarlikni fashizm bilan va globallashuvni ayrimchilik bilan kurashidan iborat bo'ldi.
20 asr voqealari asosan shu tariqa kechdi. Bu voqealar bir tekis rivojlanmagan va kechmagan, albatta, ular har bir mamlakatda o'z xususiyatlariga, namoyon bo'lish shakllariga ega edi. Jahon tarixi va dunyo siyosati ularning ta'siriga bog'liq holda 3 bosqichni o'tdi:

1.	1914-1945-yillardagi ikki jahon urushi o'rtasidagi davr. Unda dunyoni qayta taqsimlab olishga, yangi dunyo tartiboti o'rnatishga yo'naltirilgan jahon mojarolari juda ko'p. Birinchi jahon urushi imperialistik, ya'ni ikkala imperialistik guruh boshlagan bosqinchilik urushi bo'ldi. U talonchilik va buzg'unchilik urushi edi. Shunday bo'lsa-da, barcha mamlakatlarni qamragan demokratik harakat rivojlanishi uning natijasidir. Ushbu davrda maqsadi jahonda demokratik islohotlarni amalga oshirish bo'lgan umumdemokratik xarakterdagi kuchlar yuksalishi ustunlik qildi. Kapitalistik tizimning ham iqtisodiy, ham ijtimoiy-iqtisodiy inqirozi jahonni ikkita-demokratik hamda fashistik, totalitar lagerga bo'lib yubordi. Ikkinchi jahon urushi endilikda birinchisiga qaraganda butkul boshqacha xarakterda edi. U demokratik lager tomonidan umumdemokratik xarakterdagi, fashist davlatlari tomonidan esa tajovuzkorlik, bosqinchilik va talonchilik urushi edi. Ikkinchi jahon urushida demokratik davlatlar g'alaba qozondilar. Bu demokratik kuchlarning umumjahon tarixi ahamiyatiga molik g'alabasidir.
2.	Sovuq urush davri. (1945-yildan 1991-yilgacha); ya'ni Ikkinchi jahon urushi tugashidan to Sovet Ittifoqi parchalangunga qadar kechgan davrni qamraydi. Butun jahonda jamiyatni insonparvarlashtirish uchun kurash keng avj oldi. Inson huquqlari uchun kurash, mustamlakalarni ozod qilish, irqchilikka barham berish, totalitar va mustamlaka tuzumlarini tugatish sovuq urush davrining asosiy mazmumga aylandi. U faqat tashqi jihatdan ikki buyuk davlat yoki ikki tizimning mojarosi tarzida tasavvur etilsa ham, aslida aksilinsoniy tizimlar va tuzilmalarni tugatish uchun umumjahon kurashi edi.
3.	Yangi demokratiya davri. U Sovet davlati parchalangandan so'ng boshlandi va globallashuv jarayonlarining jahon miqyosida jadal ilgarilashi bilan tavsiflanadi. Globallashuvni rivojlantirish yo'lidagi oxirgi to'siqlar qulab tushdi. Jahon maydonida dunyo hamjamiyati tuzilmalarini insonparvarlashtirish, demokratlashtirish va globallashtirish jarayoniga o'z hissasini qo'shayotgan yangi demokratik davlatlar paydo bo'ldi.

1-mavzu. Birinchi jahon urushi.
uning borishi va jahon tarixidagi o'rni


19 asr oxiri-20 asr boshlarida keskinlashgan dunyoni qaytadan bo'lib olish uchun bo'lgan kurash Yevropa davlatlarining ikki guruhi shakllanishiga olib keldi.

1-guruhda	-Germaniya boshchillgidagi Avstro-Vengriya, Turkiya va Bolgariya.
2-guruhda	-Angliya, Fransiya va chor Rossiya bor edi. Keyinroq unga Italiya, 			 Yaponiya, AQSh qo'shildilar.
Davlatlarning mazkur ikki guruhi o'rtasida mustamlakalarni bo'lib olish, ta'sir doiralarini qaytadan taqsimlash va 20 asr boshlarida vujudga kelgan kuchlarning yangicha o'zaro nisbatiga mos ravishda yangi jahon tartiblarini qaror toptirish uchun kurash borar edi. Bu shiddatli va ayovsiz kurashning o'ziga xos xususiyati shunda ediki, u milliy manfaatlar uchun emas, balki hali bo'lib olinmagan yerlarni qo'lga kiritish uchun intilayotgan yirik sarmoya egalarining manfaati uchun olib borilmoqda edi. Bu-dunyoni qaytadan bo'lib olish, ulkan daromad va jahon bozorida alohida imtiyozlarga ega bo'lish uchun kurash edi.
20 asr boshlarida Germaniya qudratli jahon davlatiga aylandi va mustamlaka yerlardan o'z ulushini talab qila boshladi. U Britaniya imperiyasi uchun jiddiy xavfga aylandi. Kuchli nemis dengiz flotining yaratilishi Britaniya imperiyasining mavqeiga ham zarba edi. Chunki Angliyaning dengizlardagi ustunligi mustamlaka yerlardagi hukmronligining barqarorligini kafolatlar edi. Germaniyaning Afrikadagi mustamlakalarga da'vosi-bu qit'adagi fransuz va inglizlarga qaram yerlarga ham xavf tug'dirardi. Nihoyat, Germaniyaning Sharqiy O'rta Yer dengizi mamlakatlariga kirib kelishi va Turkiyada hukmron bo'lib olishi Angliya va Fransiyaning Osiyodagi mustamlaka yerlariga o'tishida asosiy qatnov yo'li bo'lgan Suvaysh kanalini zarba ostida qoldirar edi.
Germaniyaning o'sib borayotgan sanoati hamma joyda ingliz sanoati mahsulotlarini siqib chiqarmoqda, boshqacha qilib aytganda, Germaniya Yevropada yakka hukmronlikka ochiqdan-ochiq da'vogarlik qilmoqda edi. Bularning hammasi Angliya va Fransiyani Germaniyaga qarshi birlashishga majbur qildi. Ular Germaniyaning jahon miqyosida yuksalishiga yo'l qo'ymaslikka intilar edilar.

Antanta va Uchlar
ittifoqining tashkil etilishi

"Uchlar ittifoqi"	D	"Antanta ittifoqi"
1882-yil 20-may
Germaniya, Avstro-Vengriya, Italiya		1907-yil 31-avgust
Buyuk Britaniya, Fransiya, Rossiya

Angliya va Fransiya o'z ziddiyatlarini bartaraf etish va Germaniyaga qarshi Yevropa davlatlarining kuchli ittifoqini yaratish yo'llarini zo'r berib qidira boshladi. 1904-yil aprelda Angliya va Fransiya o'rtasida so'nggi "bo'sh", ya'ni hali egallanmagan yerlarni bo'lib olish va ularni birgalikda himoya qilish haqida bitim imzolandi. U "Antanta ittifoqi" deb nomlandi (fransuzcha "entent"-samimiy). Ana shu bitim tufayli mustamlaka masalalari bo'yicha ingliz-fransuz ziddiyatlari bartaraf etildi va harbiy ittifoq yo'li ochildi.
Ammo endi Germaniyani to'xtatish qiyin edi. U mustamlaka yerlardan o'z ulushini, Osiyoda bozorlar ochishni va jahon bozorida teng imkoniyatlar yaratilishini talab qilmoqda edi. Germaniyada armiyani qayta qurollantirish, harbiy-dengiz flotini kuchaytirish dasturi amalga oshirila boshlandi. Iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy jihatdan urushga kuchli hozirlik ko'rilmoqda edi. Bunga javoban ingliz hukumati ham harbiy-dengiz flotini qayta qurish va uni yangi joyga ko'chirish dasturini amalga oshirishga kirishdi. 1912-yildagi parlament qaroriga ko'ra, Angliya Germaniya tomonidan qurilgan har bir harbiy kemaga javoban ikki harbiy kema qurishi zarur edi.
Angliya Rossiyani ham "Antanta"ga jalb etishga ahd qildi. Chunki Rossiyasiz Germaniyaga qarshi kurashda g'olib chiqish mumkin emas edi. 1907-yil 31-avgustda Osiyodagi ta'sir doiralarini bo'lib olish haqida "Ingliz-rus bitimi" imzolandi. Mazkur bitimga ko'ra, Eron uch ta'sir hududiga bo'lindi:

1.	Eronning shimoli-Rossiya hududi;
2.	Eronning janubi-Angliya hududi;
3.	Eronning markazi-betaraf hudud deb qabul qilindi.

Rossiya Afg'onistonni o'z ta'sir doirasidan chetda deb tan oldi va Afg'oniston bilan barcha munosabatlarni faqat Angliya hukumati orqali olib borishga rozi bo'ldi.
Rossiya va Angliya Tibetning ichki ishlariga aralashmaslikka, uning hududiy butunligini buzmaslikka va u bilan hamkorlikni faqat Xitoy hukumati orqali amalga oshirishga kelishib oldi.
1907-yil bitimi ikkala mamlakatning Osiyodagi keskin ziddiyatlarini vaqtincha bartaraf etdi. Ayni paytda, Germaniya, Avstro-Vengriya va Italiya ishtirokidagi Uchlar ittifoqiga qarshi Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya tarkibidagi Uchlar kelishuvini yuzaga keltirdi. Urush boshlangach, ITALIYA betaraf bo'lib turdi. Ammo 1915-yil mayda Afrikadan mustamlakalar va Bolqondan yer berish, shuningdek, 50 mln. funt sterling zayom ajratish haqida Antantadan va'da olgach, Uchlar ittifoqi haqidagi shartnomadan chiqdi va 1915-yil 23-mayda Antanta tarafida turib, Avstro-Vengriyaga urush e'lon qildi.
Rossiya asosan Bolqon muammosi keskinlashganligi tufayli Uchlar kelishuviga qo'shildi. Rossiyaning rus-yapon urushida mag'lubiyatga uchraganidan foydalanib Avstro-Vengriya o'zining Bolqon yarim orolidagi ta'sir doirasini kengaytirishga kirishdi. 1908-yilda Avstro-Vengriya Germaniya yordamida Bosniya va Gersegovinani o'ziga qo'shib oldi. Natijada Serbiya dengiz portlariga chiqolmay, tashqi dunyodan butunlay uzilib qoldi.
Bu voqealarga javoban serb xalqi junbushga keldi. Taxt vorisi shahzoda Georgiy boshchiligidagi radikal kuchlar Avstro-Vengriyaga qarshi urush ochishni talab qildilar. Rus hukumati Serbiyani qo'llab-quvvatlar edi.
1912-yili Rossiya homiyligida Avstro-Vengriya va Turkiyaga qarshi "Bolqon davlatlari ittifoqi" tuzildi.
1912-1913-yillardagi "Bolqon urushlari" Serbiya davlatini kuchayishiga sabab bo'ldi va u eng qudratli Bolqon davlatiga aylandi. Bu esa Avstro-Vengriyaning javob harakatlariga hamda Serbiya bilan munosabatlarining keskinlashuviga olib keldi. 1914-yili Bolqon yarim orolida, bir tomondan, Rossiya qo'llab-quvvatlayotgan Serbiya bilan, ikkinchi tomondan, Avstro-Vengriya, Bolgariya va Turkiya o'rtasida urush chiqishi aniq bo'lib qoldi.

Urushga hozirlik

1912-yilda Angliya va Fransiya hukumatlari o'zaro yozishmalar natijasida "Hujumni oldini olish va tinchlikni ta'minlash uchun birgalikda harakat qilish" majburiyatini oldilar. Ikki mamlakat o'zining barcha harbiy tadbirlarini Germaniyaga qarshi harbiy operatsiyalarni birgalikda amalga oshirishni nazarda tutgan holda rejalashtirishi ta'kidlangan edi. Harbiy-dengiz shtablari o'rtasida imzolangan konvensiyaga ko'ra, Angliya Fransiyaning Atlantika dengizi sohillarini himoya qilishni, fransuz floti esa O'rta Yer dengizida Angliya manfaatlarini muhofaza qilishni o'z zimmasiga oldi.
Ikkala harbiy ittifoqda ham qurol-yarog'larning yangi turlari yaratildi, o'ta qudratli harbiy kemalar qurildi. Jumladan, Angliyada tarixdagi ilk tanklar yasaldi. Germaniyada kimyoviy urushga tayyorgarlik borar, zaharlovchi rnoddalar ishlab chiqarilmoqda edi. Barcha mamlakatlarda pulemyotlarning eng yangi turlari ixtirosi ustida ish olib borildi, harbiy samolyotlardan foydalanishga hozirlik ko'rildi.
1914-yil yozda Germaniya qayta qurollanish jihatidan Antanta mamlakatlarini, harbiy tayyorgarlik bo'yicha Rossiya va Fransiyani ortda qoldirdi. Mamlakat armiyasini jangovar holatga keltirish rejasi 1914-yil 31-mart.dayoq tayyorlab qo'yilgan edi. Germaniya keng miqyosli urush harakatlari olib borishga tayyor edi. Temir yo'llarning harbiy ish jadvali tasdiqlangan, a'lo darajada ta'lim olgan ofitserlar tarkibi tayyorlangan, zaxira okruglar tashkil etilgandi. Butun armiya o'ta qudratli va uzoq masofaga otadigan og'ir dala to'plari bilan qurollantirildi. Germaniya armiyasi qurollari ichida taktik zaharlovchi rnoddalar paydo bo'ldi. Xullas, Germaniya jahon urushiga tayyor edi.
Germaniyaning strategig rejalarida Fransiyani "Yashin tezligida tor-mor qilish" ko'zda tutilgan edi. Rossiya o'sha davrda o'zining ittifoqchisiga yordam bera olmasdi, chunki Rossiyada urushga tayyorgarlik ishlarini 1917-yilga kelib yakunlash mo'ljallangan edi. Qurol-yarog'lar armiya shahsiy tartibining uchdan biriga yetar, to'plar nihoyatda oz, pulemyotlar esa sanoqli edi. Armiyada kiyim-kechak, oziq-ovqat, o'q-dori tansiqligi mavjud edi. Temir yo'llar bir tekis ishlamas, poyezdlar nihoyatda sekin harakat qilar edi. Bunday sharoitda urush e'lon qilinadigan bo'lsa, Rossiya armiyasini faqat 40 kun ichida jangovar holatga keltirish mumkin bo'lardi. Germaniya armiyasi bu muddat ichida bemalol Fransiyani tor-mor qilib ulgurardi. Buni yaxshi anglagan Germaniya jangovar harakatlarni tezlashtirish uchun barcha imkoniyatlarni ishga sola boshladi. 
Avstriya imperatori Frans-Iosif (1830-1916) mamlakatning so'nggi podshohi bo'lib, deyarli 60 yil hukmronlik qilgan va avtoritar, yakka hukmronlik davlati tarafdori edi. Avstro-Vengriya siyosiy hayotida uning jiyani, taxt vorisi-ersgersog Frans Ferdinandning ahamiyati tobora ortib borardi. U Serbiyani tor-mor qilish va bosib olish rejalarini tuzayotgan harbiy partiyaning rahbari edi. 1914-yil iyun so'ngida Frans Ferdinand Serbiyaga bostirib kirishga hozirlik ko'rayotgan Avstriya qo'shinlarini ko'rikdan o'tkazish uchun Bosniyaga borishga qaror qiladi. 
Sarayevo shahri bo'ylab sayohati chog'ida Frans Ferdinand va uning xotini serb armiyasi ofitserlaridan tuzilgan "Qora qo'l" ("Mlada Bosna") tashkiloti a'zolari tomonidan o'ldiriladi. Berlin va Vena uchun xuddi shunday bahona kerak edi. Boshqa vaziyatda nizoni balki diplomatik yo'l bilan hal qilsa bo'lardi, ammo sodir bo'lgan bu voqea Germaniya va Avstro-Vengriya uchun qulay paytda urushni boshlash imkoniyatini tug'dirdi. Berlinda Rossiya hali urushga tayyor emasligini bilsalar-da, Rossiya o'zining imkoniyatlarini safarbar qila olishini va ittifoqchilar topa olishini ham yaxshi anglardilar.
Avstro-Vengriya hukumati Germaniya hukumati bilan maslahatlashib, 1914-yil 23-iyulda Serbiyaga ultimatum berdi. U o'zini hurmat qiladigan hech bir hukumat qabul qila olmaydigan qo'pol va keskin uslub bilan bitilgan edi. Berlin va Venadagilar xuddi shunday bo'lishiga umid bog'lagandilar. Rossiyaning Avstro-Vengriya va Germaniyani tinchlantirishga urinishi natija bermadi. Jang shiddat bilan yaqinlashib kelardi. Urush bombasi-Yevropada, uning portlovchi o'zagi-Sarayevoda edi. Bu bomba nihoyat portladi. 1914-yil 29-iyulda Rossiya imperatori Nikolay II harbiy safarbarlik haqidagi buyruqni imzoladi. 1-avgustda Germaniya ham safarbarlik e'lon qildi va shu kuniyoq Rossiyaga urush ochdi. Rus-german urushi boshlandi. 1914-yil 3-avgustda Germaniya Fransiyaga urush e'lon qildi. 4-avgustda esa Angliya Germaniyaga urush e'lon qildi. 1914-yil 23-avgustda Yaponiya Germaniyaga urush ochdi va uning Xitoydagi bir qator yerlarini, shuningdek, Tinch okeanidagi Germaniyaga qarashli bir qancha orollarni egallab oldi. Turkiya kutilganidek Germaniyani qo'llab-quvvatladi. 1914-yil 22-iyulda Turkiya harbiy vaziri shu haqda bayonot berdi. 1914-yil 2-noyabrda Rossiya, 5 va 6-noyabrda esa Angliya va Fransiya Turkiyaga urush e'lon qildi. Nihoyat, uzoq kelishuvlardan so'ng 1915-yil 23-mayda Italiya Avstro-Vengriyaga urush e'lon qildi.

Birinchi jahon urushining sabablari:
C	Yevropa davlatlarining ikki harbiy-siyosiy guruhi-Antanta va Uchlar ittifoqi o'rtasida bo'lib olingan dunyoni qaytadan bo'lib olish uchun kurash;
C	Jahon bozorida ta'sir doiralarini qaytadan bo'lish, yangi yerlar zabt etish uchun kurash.

Urushayotgan tomonlarning maqsadlari:
C	Germaniya-	Angliya va Fransiyaning mustamlakalarini bosib olish; Fransiya va Rossiyani kuchsizlantirish, Yevropa va Osiyoda (Sharqiy O'rta yer dengizi mamlakatlari, Turkiya) o'z hukmronligini o'rnatish;
C	Avstro-Vengriya-	Bolqonda ta'sir doirasini kengaytirish, zulm ostidagi slavyan xalqlarining milliy-ozodlik harakatlarini bostirish;
C	Angliya-	Germaniyani kuchsizlantirish, uning mustamlakalari bir qismini bosib olish, Usmoniylar imperiyasini bo'lish;
C	Fransiya-	Germaniyani kuchsizlantirish, Germaniyaning Elzas, Lotaringiya va Saar viloyatlarini, Reyn viloyatining bir qismini qaytarib olish;
C	Rossiya-	Bolqonda va Bosfor hamda Dardanel bo'g'ozlarida o'z hukmronligini o'rnatish, Germaniyani kuchsizlantirish, Avstro-Vengriyaning Bolqondagi hukmronligi xavfini bartaraf etish;
C	Italiya-	Afrika va Bolqonda yangi hududlarni egallash.


 

Germaniya qo'mondonligi harbiy harakatlar rejasiga muvofiq 4-avgustda Belgiyada asosiy hujumni boshladi. Bu yerda mudofani yorib o'tish va Yevropaning hayotiy ahamiyatga ega bo'lgan sanoat rayonlarini egallab, bir hamla bilan urushni yakunlash nazarda tutilgan edi. Germaniya qurolli kuchlari shiddatli hujum natijasida bir necha hafta mobaynida deyarli jangsiz Belgiyani bosib o'tdilar va Fransiya hududiga kirib, Sena daryosi irmog'i bo'lgan Marna sohillariga chiqdilar. 1914-yilning 5-12-sentabrda Marna bo'yida fransuz va nemis qo'shinlari o'rtasida og'ir janglar bo'lib o'tdi. Unda nemis qo'shinlari mag'lubiyatga uchradilar. 
Sharqiy Prussiyada rus askarlarining hujumga o'tganligi nemis qo'shinlarining mag'lubiyatida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'ldi. Rus armiyasining hujumi dastlab muvaffaqiyatli boshlandi. U Galitsiyani egallab, Sharqiy Prussiya hududiga yorib kirdi. Germaniya qo'mondonligi rus qo'shinlarining hujumini qaytarish uchun askarlarining bir qismini Marna bo'yidan Prussiyaga tashlashga majbur bo'ldi. Rus qo'shinlarining Sharqiy Prussiya operatsiyasi og'ir mag'lubiyat bilan yakunlandi. Ammo Fransiya qutqazib qolindi. 
1914-yil oktabrda Turkiyaning urushga kirishi munosabati bilan Kavkazorti, Mesopotamiya, Suriya va Falastinning sharqiy chegarasida yangi frontlar vujudga keldi. Ammo turk armiyasi urushga tayyor bo'lmaganligi sababli Kavkaz ortida rus qo'shinlaridan bir qator og'ir mag'lubiyatlarga uchradi.
1915-yil 23-mayda Italiya Antantaga qo'shildi, oktyabrda esa Bolgariya Germaniya-Avstriya ittifoqi tarafidan urushga kirdi.
Marna bo'yidagi janglarda mag'lubiyat alamini totgan ittifoqchi qo'shinlar Germaniyaning sherigi Turkiyani urushdan chiqarish uchun dengizda bir qator operatsiyalar o'tkazdilar.
1915-yil fevralda ingliz-fransuz floti Turkiyaning Dardanel bo'g'ozidagi istehkomlarini bonibalashga kirishdi. Ammo bu hujumlar ko'zlangan natijani bermadi. Bu operatsiya davomida ingliz askarlaridan 200 mingdan ortiq kishi halok bo'ldi va yaralandi. Natijada ana shu hamla tashabbuskori, Angliya harbiy flotining birinchi lordi-Uinston Cherchill vazifasidan chetlashtirildi. Shundan keyin uning siyosiy faoliyatida 25 yil tanaffus bo'ldi.
Butun yil mobaynida mantiqsiz turg'in urush davom etdi. Tomonlardan hech biri vujudga kelgan vaziyatni buzishni istamas edi. Lekin, diplomatlar faol ish olib bordilar. 1915-yil 12-martda Angliya Rossiyani faollashtirish uchun unga Istanbulni berish majbunyatini oldi. Rossiya shuningdek Bosforning sharqiy sohillari, Janubiy Frakiya, Inibros va Tenedos orollarini ham olishi kerak edi. Rossiya bu joylarni urush tugagandan keyin, Angliya va Fransiya Usmonlilar imperiyasining Osiyodagi yerlarini taqsimlash rejasini amalga oshirgan taqdirda olishi ko'zda tutilgandi. Inglizlar Erondagi betaraf hududni ham ingliz ta'sir doirasiga kiritishni talab qildilar. Rossiya bu shartlarni qabul qildi. 10-aprelda bu shartnomaga Fransiya ham qo'shildi.
Germaniya tomonidan boshqarilayotgan Uchlar ittifoqida ham urushdan keyin dunyoni qaytadan bo'lish rejalari tuzilmoqda edi. Germaniya Fransiyaning bir qator shimoliy tumanlarini, Boltiq bo'yi mamlakatlarini, Polshaning bir qismini o'ziga qo'shib olish, Ukraina va Belorussiyani qo'lga kiritish, Osiyo va Afrikadagi ba'zi mustamlakalarni bosib olishni maqsad qilgandi. Germaniya Fransiya zimmasiga katta o'lpon yuklashni mo'ljallamoqda edi. Natijada Fransiya uni hech qachon to'lolmas, Germaniyaning abadiy qarzdori bo'lib qolardi. Avstro-Vengriyaga butun Bolqon yarim oroli, Bolgariyaga esa Makedoniya va Serbiyaning bir qismi va'da qilingan edi.
Dardanel bo'g'ozidagi operatsiyaning barbod bo'lishi Antanta ittifoqchilarini G'arbiy frontdagi jangovar harakatlarga qaytishga majbur qildi. Germaniya ham Fransiya hududida hal qiluvchi jangga kirishishni va uning qarshiligini sindirishni rejalashtirdi. Germaniya bosh shtabi Fransiyaga uning eng mustahkam mavqei Verden qal'asi orqali hujum uyushtirishga ahd qildi. 1916-yilning 21-fevralda Germaniyaning 5-armiyasi ulkan harbiy operatsiyaning boshladi. Hujumdan oldin fransuz istehkomlari to'plardan shiddatli o'qqa tutildi. Krupp zavodlarida tayyorlangan va uning qizi Berta nomi bilan "Katta Berta" deb atalgan o'ta kuchli to'plar bilan birga jami 850 ta og'ir to'p ishga tushdi. Jangda Yevropaning eng qudratli ikki armiyasi yuzma-yuz keldi. Milliy g'urur tuyg'usi junbushga keldi. Fransuz qo'mondonligi bir qadam ham chekinmaslikka buyruq berdi, askarlar so'nggi nafasigacha jang qildilar. Verden Fransiyaning va fransuz armiyasining ruhini ko'tardi. "Ular o'tolmaydilar"-fransuz askarlarining bosh shiori shu edi. Verden ostonalaridagi jang 1916-yil 21-dekabrgacha davom etdi va ikkala tomonga ham katta talafotlar keltirdi. Fransiya va Germaniya bu yerda 700 mingdan ortiq askar yo'qotdi. Verden jangining yakunida Rossiya armiyasi katta ro'l o'ynadi.
Bu yerdagi janglarning hal qiluvchi bosqichida general A.A.Brusilov (1853-1926) qo'mondonligidagi rus armiyasi Janubi-G'arbiy frontda hujum boshladi va Germaniya hamda Avstriya qo'shinlari himoyasini yorib o'tdi. Bu operatsiya Avstriya qo'shinlari guruhini tor-mor qilish va 1,5 mln.ga yaqin askar va zobitni yo'q qilish bilan yakunlandi. Shundan so'ng Avstro-Vengriya amalda jangovar harakatlar qilish qobiliyatini yo'qotdi, Germaniya esa tezda bu frontga o'zining asosiy zaxira kuchlarini tashlashga majbur bo'ldi.
Verden ostonalarida jang davom etayotgan bir paytda Antanta ittifoqchilari Somma daryosi bo'yida Verdendan 250 km va La-Manshdan 90 km masofada bo'lgan ingliz mudofaa sektorida hujum boshladilar. Britaniya to'plari deyarli 7 kun davomida german qo'shinlarini o'qqa tutdi. 1916-yil 1-iyulda Britaniya ko'ngilli askarlari hujumga tashlandilar. Ularning soni 100 mingdan ortiq edi. Ammo ular yerga chuqur ko'milgan nemis pulemyotlarining shiddatli o'tiga duch keldilar. Nemislarning talafoti ko'p edi, ammo inglizlar ham o'lgan va yaralanganlar bilan jami 50 mingdan ortiq kishini yo'qotdilar. Bu mantiqsiz qonli qirg'inda hech qaysi tomon muvaffaqiyatga erisholmadi.
1916-yili Yevropada hammasi bo'lib 2 mln.dan ortiq kishi halok bo'ldi, ammo urushda o'zgarish bo'lmadi. Germaniya va Avstro-Vengriyaning moddiy manbalari tugab borardi. Ingliz flotining ustunligi sababli dengiz tomonidan qilingan qamal nihoyatda samarali bo'ldi. Qamal tufayli Germaniya oziq-ovqat va strategik xom ashyolarning o'zidagi zaxiralari bilan kifoyalanishga majbur bo'ldi. Bu esa surunkali urush olib borish uchun yetarli emasdi. Antantaga esa AQSh yordam berar va u o'z mustamlakalari manbalaridan erkin foydalanish imkoniyatiga ega edi.
Rossiyadagi ahvol juda og'ir edi. Uning xom ashyosi va inson manbalari yetarli bo'lsa-da, iqtisodiy qoloqlik ulardan samarali foydalanish imkonini bermasdi. Transport tizimining tamomila izdan chiqqanligi, harbiy-siyosiy va iqtisodiy tuzulmalarning eskirgan tizimi, harbiy idoradagi o'g'irlik va tartibsizliklar Rossiyani iqtisodiy va siyosiy inqiroz eshigiga olib keldi.
Urush cho'zilib borardi. 1916-yilda boshlangan xalqlar qirg'ini 1917-yilda ham davom etdi. Uning oxiri ko'rinmasdi. Barcha urushayotgan mamlakatlarda siyosiy inqirozlar boshlandi. Urushni boshlagan rahbarlar va partiyalar obro'-e'tiborlarini yo'qotdilar, hokimiyatga yangi rahbarlar keldi. Fransiyada urush mobaynida 2 marta bosh vazir almashdi, nihoyat hokimiyatga Jorj Klemanso (1841-1929) keldi. Angliyada ham bosh vazir o'zgardi. Askvit (1852-1928) o'rniga Liberal partiyadan bosh vazir qilib saylangan David Lloyd-Jorj (1863-1945) boshchiligidagi konservatorlar va liberallarning ittifoq hukumati keldi. Germaniya kansleri Betman-Golveyg (1856-1921) ham 1917-yilda iste'foga chiqdi. Rossiyada 1917-yilnini fevralida inqilob ro'y berdi, natijada podshohlik tuzumi ag'darib tashlandi. Tarix haqiqatni yana bir bor tasdiqladi: urushni boshlagan hukumatlarning umri boqiy bo'lmaydi. Birinchi jahon urushida bu yaqqol namoyon bo'ldi.
Urushda 38 ta mamlakat ishtirok etdi. Harakatdagi armiyalarning askarlar soni 29 mln.dan ortiq, barcha safarbar qilinganlar miqdori esa 74 mln.ga yaqin edi. Janglarda 10 mln.dan ortiq kishi halok bo'ldi, 20 mln kishi yaralandi. Harbiy harakatlar natijasida minglab shaharlar, zavod va fabrikalar vayron bo'ldi, o'n minglab kilometr temir yo'l ishdan chiqdi. Oziq-ovqatlarga cheklashlar kiritildi, eng muhim ehtiyoj mollari uchun ma'lum me'yorlar belgilandi.
Shunday qilib, 20 asr boshida dunyo jahon urushlari, ijtimoiy larzalar va inqloblar davriga kirdi. Urush ijtimoiy ziddiyatlarni nihoyatda kuchaytirib yubordi. Urushga qarshi norozilik bildirayotgan, urushga sabab bo'lgan ijtimoiy siyosiy tuzumni o'zgartirishni, non, ijtimoiy adolat va demokratik islohotlar o'tkazishni talab etayotgan xalqning g'azabini qo'zg'adi.
Urush burjua parlamentarizmiga ham qattiq zarba berdi. Demokratik respublika katta biznesning ojiz va itoatkor ijrochisi sifatida namoyon bo'ldi. "Parlament demokratiyasi" degan tushunchadan ommaning hafsalasi pir bo'ldi. Butun urush davomida bironta ham parlament qonli qirg'inga qarshi norozilik bildirmadi, urushayotgan davlatlar va ularning hukmron doiralari manfaatini himoya qildi.
Urush jarayonida Yevropa davlatlarining iqtisodiy tuzilishida "Davlat-monopoliya iqtisodiyoti" degan yangi tushuncha paydo bo'ldi. Bu davlat tomonidan iqtisodiyotning tartibga solinishi, banklar, xom ashyo taqsimoti va harbiy buyurtmalar ustidan davlat nazorati o'rnatilishini anglatar, ijtimoiy ishlab chiqarishni umumlashtirish tomon tashlangan olg'a qadam edi.
Parlarnent demokratiyasiga ishonchning yo'qolishi va davlat-monopoliya iqtisodiyotining rivojianishi Yevropa siyosiy hayotida totalitar g'oyalarning keng tus olishiga yo'1 ochdi. Bunda gap hokimiyatning yangi tuzilmalarini yaratish, butun mamlakatni yagona hokimyat, bir shaxs yoki partiya irodasi ostida birlashtirish va totalitar tuzumlarni qaror toptirish uchun iqtisodiy tayanch bo'ladigan xo'jalik shakllarini yaratish ustida ketmoqda.
Totalitarizm-(lotincha "totalis"-"yalpi") jamiyatning o'ta ekstremist unsurlari tomonidan joriy etildi. Urush dahshatlari ularni hokimiyatni qo'lga olish va davlat hamda xalq ustidan cheklanmagan hukmronlik o'rnatish zo'ravonlik usullarini qo'llashga majbur qildi. Barcha totalitar tuzumlarga xos bo'lgan umumiy xususiyatlar mavjud edi.

1.	Boshqaruvning zo'ravonlik usullari. Totalitar tuzumlar tarafdorlarining ta'kidlashicha, dohiyning cheklanmagan hokimiyati xalq ishonchiga tayanadi, go'yo xalq bir kishiga yoki kishilar guruhiga davlatning boshqarish huquqini bergan. Demokratik muassasalar (saylovlar, parlament) ortiqcha deb hisoblanadi.
2.	Ishlab chiqarishda qattiq intizom va uyushqoqlikni joriy etish, mehnat sharoitlarini yaxshilash, ish haqini oshirish borasidagi har qanday talabga urinishni bostirish. Totalitar tuzumlar bunday usullar bilan xo'jalik ravnaqida ma'lum muvaffaqiyatlarga erishar, ammo bu uzoq davom etmasdi.
3.	Muxolifatni yoki boshqacha fikrlaydiganlarni bostirishning zo'ravonlik metodlari, siyosiy yoki g'oyaviy raqiblarni jismonan yo'q qilish yoki cheklab qo'yish. Totalitar tuzumda shaxs ezilar va o'z qiyofasini yo'qotar edi. 
--------------------------
 	1914-yil 4-avgust-Belgiyaga asosiy hujum va uning egallanish;
 	5-12-sentabr-Marna daryosi bo'yida fransuz va nemis qo'shinlari o'rtasidagi jang, nemis qo'shinlarining mag'lubiyati;
 	1915-yil-Birinchi jahon urushi frontlarida turg'un urush jarayoni;
 	1915-yil fevral-ingliz-fransuz floti tomonidan Dardanel bo'g'ozidagi turk istehkomlarining bonibalanishi. Bu operatsiyaning barbod bo'lishi tufayli U. Cherchill iste'foga chiqarildi;
 	1916-yil 21-fevral-Verden jangining (Fransiya hududi) boshlanishi. 1916-yil 21-dekabrga qadar davom etdi. Har ikki tomondan 100 mingdan ortiq askar halok bo'ldi. Fransiya armiyasi Verden qal'asini saqlab qoldi;
 	Ingliz va nemis qo'shinlarining Somma daryosi bo'yidagi jangi (Verdendan 250 km). Tomonlardan hech biri muvaffaqiyat qozonolmadi;
 	1916-yil-bir yillik urush mobaynida 2 milliondan ortiq kishi halok bo'ldi;
 	1917-yil-urushga 38 ta davlat jalb etildi. Frontlarda 29 milliondan ortiq askar jang qildi. Jami 74 million kishi safarbar qilindi, 10 milliondan ortiq kishi halok bo'ldi, 20 milliondan ortiq kishi yaralandi; urushayotgan mamlakatlar moddiy manbalarining ozayishi. Ularda iqtisodiy va siyosiy inqirozning boshlanishi. Urush ijtimoiy ziddiyatlarni nihoyatda keskinlashtirib yubordi. 


 

1917-yil fevral oxirida Rossiyada ro'y bergan inqilob Romanovlar sulolasining podsholik tuzumiga barham berdi. 1917-yil 2-martda podshoh Nikolay II o'z ukasi Mixail foydasiga taxtdan voz kechdi. Ammo hokimyatning podshohlik shakliga qarshi noroziliklar tufayli Mixail Romanov bu taklifni qabul qilmadi. Faqatgina Ta'sis majlisi roziligi bilan taxtga vorislik qilishi mumkinligini bildirdi.
Mamlakatda amalda ikki hokimiyatchilik qaror topdi. Hokimiyat burjua partiyalari vakillaridan iborat Muvaqqat hukumat bilan ishchi va askar deputatlar organi bo'lgan Sovetlar o'rtasida taqsimlangan edi. Ikki hokimiyatchilik-ikki diktaturaning yakka hukmronlik uchun kurashi davri 1917-yil 1-martdan to 2-iyulgacha davom etdi. Muvaqqat hukumat parlamentar monarxiyani e'lon qilish tarafdori edi. Ishchi va askar deputatlari proletariat va dehqonlarning inqilobiy-demokratik diktaturasiga tayanib, demokratik respublika o'rnatish uchun kurash olib borardilar. 1917-yil 4-iyulda Petrogradda ishchilar namoyishining o'qqa tutilishi bilan ikki hokimiyatchilik barham topdi va Muvaqqat hukumat hokimiyati o'rnatildi.
Muvaqqat hukumat asosan o'rta va yirik burjuaziya manfaatlari ifodachisi bo'lgan konstitutsiyaviy demokratlar (kadetlar) partiyasi a'zolaridan tuzilgan edi. Sovetlar sotsialist-inqilobchilar (eserlar) va Rossiya sotsial-demokrat ishchilar partiyasi (RSDRP) tomonidan tashkil etilgan bo'lib, o'sha davrda rahbarlik mensheviklar qo'lida edi. 1917-yil fevralda bolsheviklar RSDRP ichida kichik bir guruhni tashkil etardi. Rossiya bolsheviklari dohiysi V.I.Lenin Shveysariyada muhojirlikda yashar, Rossiyadagi inqilobiy voqealar xususida ham gazetalar orqali xabar topgan edi. Germaniya hukumati uni o'z mamlakati va Finlyandiya orqali Petrogradga jo'natishga rozilik berdi.
1917-yil 3-aprelda kechqurun V.Lenin Petrogradga yetib keldi. Rossiyaga kelgan zahoti u mavjud tuzumni "sotsialistik inqilob" yo'li bilan ag'darish dasturini ilgari surdi. Lenin tomonidan qo'yilgan vazifa inqilob yo'li bilan yangi hokimiyat o'rnatish va bu hokimiyat vositasida cheklanmagan huquqlarga ega bo'lgan proletariat diktaturasini qaror toptirish edi. Amalda u bolsheviklar partiyasining mutlaq hukmronligini o'rnatishni, iqtisodiyotda esa barcha korxonalar, zavod va fabrikalarni davlat ixtiyoriga o'tkazish, shuningdek, yerlarni mulkdorlardan olib, dehqonlarga bo'lib berishni nazarda tutar edi.
Davlat hokimiyatining Lenin tomonidan ilgari surilgan proletariat diktaturasi shakli totalitar hokimiyatining yorqin namunasi edi. Lenin shunday deb yozgandi: Proletariat diktaturasi qonunga emas, ko'pchilikning zohiriy irodasiga emas, balki to'g'ridan-to'g'ri zo'ravonlikka tayanadi. Zo'ravonlik-hokimiyatning qurolidir". Lenin shunday derdi: "Inqilobda eng asosiysi-hokimiyat, u qo'lga kiritilgach, hech qanday qonunning va ko'pchilik irodasining hojati yo'q".
Muvaqqat hukumat qiyofasidagi boshqaruvning respublikachi-demokratik shakli hokimiyat tepasida uzoq tura olmadi. Yangi hukumat paytida tuzilgan maxsus nazorat muassasalari faoliyati yirik banklar va korxonalar egalarining zimdan qarshiligi tufayli to'xtab qoldi. Barcha markaziy idoralarning tamomila faoliyatsizligi kuzatildi, davlat mablag'larini talon-toroj qilish boshlandi. Natijada mamlakat xo'jaligi tamomila izdan chiqdi. Temir yo'llarda harakat to'xtadi. Fabrikalarga xom ashyo va ko'mir yetkazib berish, shaharlarni non bilan ta'minlash qiyinlashdi. Ommaviy ishsizlik boshlandi. Rossiya iqtisodiy falokat yoqasida turar edi. Muvaqqat hukumat ochlik va iqtisodiy tanazzulga qarshi hech qanday chora ko'rmadi.
Muvaqqat hukumat vazirlari buning o'rniga urushni g'alabagacha davom ettirish, ittifoqchilar oldidagi majburiyatlarni bajarish haqida ko'proq gapirar edilar. Yirik banklar va korxonalar egalaridan iborat hukumat o'zining cheklanmagan hokimiyatiga xavf tug'ilshini istamasdi. Chunki urush tufayli ular qurol-yarog' sotish va pulning qadrsizlanishidan katta foyda ko'rmoqda edilar.
Bolsheviklarning asosiy shiori-"Xalqlarga tinchlik!"-mamlakat aholisining katta qismi tomonidan qo'llab-quvvatlandi. Xalq urushdan charchagan va boshqa urushishni istamas edi. Mamlakatda Muvaqqat hukumatni ag'darishga qaratilgan harakat boshlandi. Ana shunday targ'ibot ishlari natijasida askarlar frontdan ommaviy shaklida qochib kela boshladilar. Bundan keyin ularni to'xtatishning iloji yo'q edi.
Muvaqqat hukumat o'z ishlarini harbiy muvaffaqiyatlar bilan tuzatib olish umidi bilan 1917-yil iyun boshida qo'shinlarga hujumga o'tish haqida buyruq berdi. Hujum yirik harbiy mag'lubiyat bilan yakunlandi. Petrogradning g'azablangan aholisi 1917-yil 4-iyulda ommaviy namoyishga chiqdi. Unda 500 mingdan ortiq kishi qatnashdi. Namoyishchilar Muvaqqat hukumatning iste'foga chiqishi va hokimiyatning Sovetlar qo'liga berilishini talab qildilar. Namoyish hukumat qo'shinlari tomonidan bostirildi. Ikki hokimiyatchilik tugatildi, hokimiyat to'laligicha "Muvaqqat hukumat" qo'liga o'tdi. Hukumatda o'zgarishlar qilindi, mehnatchilar fraksiyasi rahbari A.Kerenskiy (1881-1970) bosh vazir qilib saylandi.
Iyul namoyishi bostirilgandan so'ng bolsheviklar partiyasining e'tibori va ta'siri anchagina o'sdi. 1917-yil sentabrda partiyaning a'zolari soni 300 mingdan ortib ketdi. Bu paytda mamlakat siyosiy hayotining 2 ta asosiy markazi-Petrograd va Moskva Sovetlari bolsheviklar nazorati ostiga o'tgandi. Amalda mamlakat hokimiyati ularning qo'lida edi. Faqatgina inqilobni yakunlash, "Muvaqqat hukumat" hokimiyatini ag'darish lozim edi.
1917-yil 25-oktabrda bolsheviklar hokimiyatni o'z qo'llariga oldilar. Amalda Peterburgda to'ntarishga qarshi turadigan kuch qolmagan, hech kimning Muvaqqat hukumatni himoya qilish niyati ham yo'q edi. Sovetlarning ikkinchi s'ezdi to'ntarish yakunlanganidan keyin hokimiyatga bolsheviklar partiyasi kelganligini tasdiqladi, yer haqida, tinchlik haqida dekretlar va "Rossiya xalqlari huquqlari deklaratsiyasi"ni qabul qildi.
25-oktabrga o'tar kechasi bolsheviklarning qurolli guruhlari Nikolay va Boltiq vokzallari, markaziy elektr stansiyasini egalladi. Soat 13 da Muvaqqat hukumat joylashgan Marlin saroyi qo'lga kiritildi. Soat 18 da qishki saroy o'rab olindi va tez orada zabt etildi. Muvaqqat hukumat to'la tarkibda qamoqqa olindi. Harbiy-inqilobiy qo'mita davlat to'ntarishini amalga oshirib, 25-oktabrda hokimiyatni o'z qo'liga oldi.
Rossiyada oktabr to'ntarishidan boshqa yo'l bormidi? Rossiya taraqqiyotning boshqacha yo'lidan ketishi mumkinmidi? Ayrim olimlarning fikricha, agar podshoh hokimiyati burjua-demokratik respublikasi bilan almashtirilganida edi, Rossiya jahonning sanoati eng rivojlangan ikkinchi mamlakati bo'lishi, terror, ommaviy repressiyalar, hayotning past darajasi va axloqiy tanazzul kabi ayanchli qismatdan qutulishi mumkin edi.
Ammo har qanday inqilobiy voqea-uni vujudga keltirgan moddiy va ma'naviy sharoitlarning in'ikosidir. Rossiyada feodal aqidalarning saqlanib qolganligi, shuningdek, burjuaziyaning kuchsizligi, uning siyosiy jihatdan tarqoqligi, eskirgan boshqaruv tizimiga asoslangan avtokratiyaning shafqatsizligi tufayli vaziyat murakkablashgan edi. Rossiyaning eng asosiy nuqsoni-iqtisodiyotning xorijiy sarmoyaga qaram bo'lib qolganligi edi. Buyuk imperiya so'nggi Romanovlar hukmronligi davrida yarim mustamlaka edi, deyish mumkin. Rossiya ko'mir konlarining 90%, kimyo sanoatining 50%, mashinasozlik korxonalarining 40%, bank jamg'armalarining 42% G'arb davlatlariga tegishli edi. Milliy sarmoya juda oz, milliy daromad mamlakat ehtiyojlarini qondirish va iqtisodiy taraqqiyot uchun kamlik qilardi. Milliy daromadning yarmidan ko'pini aholining eng faqir qismi bo'lgan dehqonlardan olinadigan soliqlar tashkil etardi.
19 asr oxiri-20 asr boshlarida barpo etilgan Rossiya temir yo'llari xorijiy sarmoya hisobiga qurilgan edi. 1917-yil oktabr voqealaridan keyin Yevropa sanoatchilari o'z daromadlarini yana Rossiya sanoatiga qayta olib kirishdan manlaatdor emas edilar. Rossiya faqatgina sarmoya to'plash bo'yicha favqulodda choralar ko'rish, qishloq xo'jaligidagi barcha imkoniyatlarni safarbar etish, o'z ishchilarini ekspluatatsiya qilish evaziga sanoat ravnaqiga erishishi mumkin edi. Bolsheviklarning dasturiga ko'ra, iqtisodiy tadbirlarning asosini xorijiy mulklarni natsionalizatsiya qilish, podshoh hukumatining qarzlarini to'lashdan voz kechish va majburiy mehnat tashkil etardi. Tabiiyki, burjua demokratik hukumat bularning birortasini ham amalga oshirmagan bo'lur edi.
Ishchilar amalda bolsheviklar partiyasini qo'llab-quvvatladilar. Ammo ular aholining shu qadar oz qismini tashkil etardilarki, Rossiya tarixi jarayoniga hal qiluvchi ta'sirlari haqida gap ham bo'lishi mumkin emas. Ammo ishchilarning 80% Petrograd va Moskvada jamlangan edi. Bu esa hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Ishchilar eski dunyoni buzish va yangisini qurish ishtiyoqi bilan band edilar. Ular butun jamiyatni sotsiallashtirish, ya'ni barcha ishlab chiqarish vositalarini umumiylashtirish, ishlab chiqarish ustidan ishchi nazorati joriy etish va davlatda o'z hokimiyatlarini o'rnatish niyatida edilar.
Bolsheviklar taktik harakatlar uchun keng imkoniyatga ega bo'ldilar. 1918-yil 3-martda Brest-Litovsk shahrida Germaniya bilan "Tinchlik shartnomasi" inizolandi. Shu tariqa inqilobning asosiy shiori bajarildi". Brest-Litovskdagi tinchlik shartnomasi aslida Germaniyaga taslim bo'lish bilan barobar edi. Ammo Rossiya og'ir va tahqirlovchi bo'lsa-da, uzoq kutilgan tinchlikka erishgan edi. Shartnomaga ko'ra, Rossiyadan Litva, Kurlyandiya, Liflyandiya, Estlyandiya, Belorussiyaning bir qismi ajratib olindi, Kars, Ardaxan va Batumi Turkiyaga berildi. Ukraina va Finlyandiya mustaqil davlatlar deb e'tirof etildi. Rossiya o'zining 780 ming kv. km. hududini yo'qotdi. Rossiya, shuningdek, butun armiyasini darhol tarqatib yuborishi, flotini portlarga qaytarishi va qurolsizlanishi zarur edi.
1916-yilda Rossiya bilan ittifoqchi mamlakatlarning siyosiy doiralarida g'alati bir hujjat paydo bo'ldi. Ittifoqchilar urushdan keyin Rossiyani bo'lib olish haqida yashirincha shartnoma tuzdilar. Reja quyidagicha edi: Rossiya Germaniya bilan unishda mag'lub bo'ladi, armiya va flotini yo'qotadi va siyosiy jihatdan kuchsizlanadi. Shundan keyin Germaniya bilan yarashish va birgalikda Rossiyani bo'lib olish mumkin.
Bu paytda Rossiya Germaniya armiyasining katta qismini o'ziga jalb etish uchun so'nggi kuchlarini safarbar etgan, ittifoqchilarni qo'llab-quvvatlash uchun nemislarga qarshi yomon qurollangan, yomon tayyorgarlik ko'rgan polklarni hujumga tashlamoqda edi. Ittifoqchilar esa Rossiyani mag'lub qilish va uni davlat sifatida yo'qotishni mo'ljallamoqda edilar. Ukraina Fransiyaning protektoratiga aylanishi, Kavkaz va Turkiston esa Angliya protektorati bo'lishi ko'zda tutilgandi. Uzoq Sharqqa yaponlar da'vogarlik qilar, amerikaliklar esa Rossiya temir yo'llarini egallab olish ishtiyoqida edilar.
Garchi siyosiy dushmanlari sharmandali bitim deb hisoblasa-da, Lenin Germaniya bilan sulh tuzib, Rossiyani milliy falokatdan saqlab qoldi. Oradan 8 oy o'tgach, Germaniyada inqilob ro'y berdi va mazkur shartnoma bekor qilindi.
G'arb davlatlari Rossiyani kuch bilan jangda ushlab tunshga ahd qildilar. 1918-yil martda Rossiyaga qarshi intervensiya boshlandi. Murmansk, Arxangelsk, Vladivostok, Sevastopol, Krasnovodsk shaharlariga, Turkiston hududiga desant tushirildi. Interventlar tartibli va shiddat bilan ishga kirishdi. Shunday tasavvur paydo bo'ldiki, go'yo bu harakat oldindan rejalashtirilganu, hamlaga bir ishora kerak bo'lgan xolos. G'arb davlatlarining Rossiyadagi harakatlari mustamlakachilik, bosqinchilik yo'nalishiga ega edi. Ammo qanchalik mantiqqa zid tuyulmasin, mazkur intervensiya bolsheviklarning g'alabasini ta'minladi. Interventlar bilan birga mamlakatga yirik mulkdorlar, fabrika va zavodlarning egalari ham qaytib keldi. Xalq ularning hokimiyatga qaytishini istamas edi. Bolsheviklar xalqni ularga qarshi kurashga chaqirdi va ko'pchilik bolsheviklarni qo'llab-quvvatladi. Siyosat iqtisodiyotdan ustun chiqdi-xalq bolsheviklarning mantiqsiz iqtisodiy yangiliklarini kechirish va ular bilan birga interventlarga qarshi jang qilishga tayyor edi. Urushdan tinkasi qurigan xalq yana qo'liga qurol oldi.
G'arb davlatlari o'zlari istamagan holda o'z harakatlari bilan bolsheviklar tuzumini mustahkamladilar va kuchaytirdilar. AQSH, Angliya, Fransiya va Yaponiya ishtirok etgan chet el intervensiyasi Rossiyada ichki va tashqi qamalni vujudga keltirdi. Mamlakat nonsiz, yoqilg'i va xom ashyosiz qoldi. Bolsheviklar o'z faoliyatlarini hayot uchun ayovsiz kurashdan boshlashga majbur bo'ldilar. Intervensiyaga harbiy kommunizm siyosatida namoyon bo'lgan keskin inqilobiy harakatlar bilan javob berdilar.
Voqelik Leninni sotsialistik jamiyat qurish borasidagi oldingi qarashlarini qayta ko'rib chiqishga majbur qildi. Ehtimol, birinchi bor unda barcha odamlar ehtiyojlariga ko'ra oladigan va imkoniyatlariga ko'ra ishlaydigan yalpi tenglik jamiyati qurish mumkinligiga shubha uyg'ongandir. Nima bo'lganda ham, o'sha paytda Rossiyada bunday jamiyat qurishga urinish chinakam xomxayol edi.
Ocharchilikni yengish, ishchilarni to'ydirish, chayqovchilikni tugatish, ishchilar sinfini tanazzul va tushkunlikdan qutqarish-inqilobiy hukumat oldida turgan asosiy vazifalar mana shular edi. 1918-1919-yillarda Lenin shu munosabat bilan mamlakat iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotining yangi konsepsiyasini ishlab chiqdi. Bu kommunizmga to'g'ri olib borishi kerak bo'lgan harbiy kommunizm siyosati edi.
Mazkur konsepsiya asosida mamlakatda don uchun "harbiy yurish" e'lon qilindi. "Temir proletar intizoimi" joriy etildi, donni davlatga berishdan yashirgan kulaglar ayovsiz jazolandi. 1918-yil mayda don topish uchun qurolli guruhlar tashkil etildi. Proletar davlati o'z xalqiga zo'ravonlik qildi, mehnat bilan yetishtirgan donini tortib ola boshladi. Ayrim qurolli guruhlar bosqinchilik bilan shug'ullandilar. Ular qishloqlardagi donni tamomila olar, har qanday qarshilikni isyon deb baholab, ayovsiz shaklda bostirar edilar.
Lenin bir qator qat'iy chora-tadbirlar vositasida xususiy tijoratni tugatish, ishlab chiqaruvchilar bilan iste'mol kommunalari o'rtasida rejali oziq-ovqat almashuvini yo'lga qo'yishni mo'ljallagan edi. Tijoratni rejali, davlat miqyosida tashkil etilgan oziq-ovqat taqsimoti bilan almashtirish ko'zda tutilgandi. Pulni yo'qotish, uning o'rniga omonat daftarchalari, cheklar, jamoat oziq-ovqatini olish huquqini beruvchi qisqa muddatli biletlar jony etish rejalashtjrjjgan edi. Shu munosabat bilan mazkur siyosatning o'zi ham kommunizm deb ataldi-pulni bekor qilish, xizmatlar, transportda yurish, uy-joyni tekin qilishga urinish uning asosiy belgilari edi.
Lenin, shuningdek, qattiq intizomga asoslangan, omma manfaati uchun mehnatga sadoqatli va o'zini qurbon qilishga ham hozir" "buyuk mehnat qizil armiyasi"ni yaratish to'g'risida ham so'zlagan edi. 1920-yil yanvarda u endi "Mehnat armiyalari" to'g'risida gapira boshladi. Xonavayron bo'lgan, haddan tashqari faqir, ochlik va sovuqdan qiynalgan mamlakatda "armiyasi" eng dolzarb muammoga aylangan edi. Harbiy kommunizm dasturi barcha iqtisodiy muammolarni zo'ravonlik va inson shaxsini ezish evaziga hal qilishga urinish edi. Bolsheviklar xususiy mulkni zo'ravonlik bilan "jamoa-proletar" mulkiga aylantirishga urindilar. Ta'sis majlisining tarqatilishi va "Brest sulhi" shartlari mamlakatdagi siyosiy kuchlarning katta qismida norozilik uyg'otdi. Oziq-ovqat muammosi paydo bo'ldi. Mamlakatdagi bozor munosabatlari izdan chiqqanligi sababli bu muammo ayniqsa shaharlarda ko'zga keskin tashlandi. Bundan tashqari, 1918-yil bahorda qishloqdan donni majburiy olish boshlandi. Favqulodda oziq-ovqat guruhlari qishloqlarga yuborilib, ortiqcha don davlat ixtiyoriga olina boshlandi. Bularning hammasi fuqarolar urushiga sabab bo'ldi. U 1918-yildan-1920-yilgacha davom etdi. Don (Kaledin, Krasnov), Kuban (Denikin), Janubiy Ural (Dutov), Sibir (Semyonov), Qrim (general Vrangel), mamlakat shimoli-g'arbi (general Yudenich) ichki aksilinqilobning asosiy markazlari edi.
Fuqarolar urushi jarayonida Rossiyaning kelgusi taraqqiyot yo'li uchun kurash borardi. Dehqonlarning barcha talablari pirovardida shu shiorlarga borib taqalardi: "Kommunistlarsiz Sovetlar uchun" va "Tijorat erkinligi uchun". Yirik burjuaziya, dvoryanlar va oq armiya rahbariyati cheklangan monarxiyani tiklashga intilardi. "Inqilobiy demokratiya yo'nalishidagi partiyalar (mensheviklar, eserlar) Rossiyaning demokratiya va erkin ishbilarmonlik yo'lidan rivojianishi tarafdori edilar. Bolsheviklar esa proletariat diktaturasi asosiga qurilgan "sotsialistik" davlat barpo etishni o'ylardilar.
"Fuqarolar urushi" bolsheviklar g'alabasi bilan yakunlandi. Chunki ular sovet hokimiyatini himoya qilish uchun ommani birlashtiradigan yangi mafkurani (jahon urushidan chiqish, yer haqidagi Dekretni amalga oshirish, 8 soatli ish kuni joriy etish) shakllantirishga muvaffaq bo'ldilar.
Fuqarolar urushi alangasida (1918-1920) mamlakatning shusiz ham kuchsiz bo'lgan sanoati tamomila vayron bo'ldi. Millionlab dehqonlar tirikchilik tashvishida mamlakat bo'ylab yo'lga tushdilar. 1917-yilda barrikadalar qurgan bir necha million ishchi tarqalib ketdi, o'zining uyushgan ijtimoiy va siyosiy kuch sifatini yo'qotdi. Inqilobning g'oyaviy jihatdan eng sodiq tarafdorlari fuqarolar urushida halok bo'ldi, ko'plari yuksak rutbali amaldorlarga aylandi, katta qismi och qolgan shaharlardan qochib ketdi, qolganlari o'zini chayqov bozorlari va tijoratga urdi. Bolsheviklar endi sotsializm qurish uchun kurashning ilg'or qismi deb hisoblangan ishchilarga suyana olmasdilar. Bu hol odat bo'yicha hamon inqilobiy deb atalayotgan yangi tuzumdagi byurokratik inqirozning asosiy sababchisi edi. "Xalq hokimiyati", "demokratiya", "sanoatda ishchi nazorati" kabi tushunchalar quruq shior bo'lib qoldi.
Harbiy kommunizm siyosati iqtisodiyotda va davlat siyosatida salbiy oqibatlarga olib keldi. Buning natijasida sovet hukumati 1921-yil bahorda chuqur iqtisodiy va siyosiy inqirozga duch keldi.
Qishloqda boshlangan dehqon qo'zg'olonlari chinakam dehqonlar urushiga aylanib ketdi, uni bostirish uchun yirik harbiy qo'shinlar tashlandi. Turkiston milliy-ozodlik harakati alangasi ichida edi. 1921-yil 2-martda bir paytlar bolsheviklarning tayanch nuqtasi bo'lgan Kronshtadt qo'zg'oldi. Isyonchi dengizchilar partiyani inqilobga xiyonat qilishda, hokimiyatni zo'rlik bilan egallashda ayblab, rus xalqini kommunistlarning hukmronligiga qarshi bosh ko'tarishga chaqirdilar. Partiya ichida ham bo'linish ro'y berdi, markaziy komitet fraksiyalarga ajraldi.
Bular ob'ektiv voqelik tomonidan bolsheviklarning xomxayoliga qarshi berilgan birinchi ayovsiz dars edi. Dehqon qo'zg'olonlari zolimona tarzda bostirildi, Kronshtadt isyoni tor-mor qilindi, ish tashlaganlar tinchitildi, isyonkor Turkistonning chet bilan aloqasi kesildi. Ammo bolsheviklar rahbariyati zo'ravonlik bilan vaziyatni yaxshilab bo'lmasligini, "harbiy kommunizm" vositasida mamlakatni to'ydirish, kiydirish va isitish mumkin emasligini yaxshi anglar edi. Bu totalitar tuzumning birinchi mag'lubiyati bo'lib, xususan, shiorlar va da'vatlardan ham kuchliroq narsalar borligini, chunonchi, bozor, erkin tijorat, ishlab chiqarish va iste'mol ekanligini yaqqol namoyish etdi.
Shu munosabat bilan 1921-yil martda Lenin bolsheviklar taktikasida keskin burilish yasadi. Mamlakatda Yangi iqtisodiy siyosat (NEP) joriy etildi. Bu siyosat iqtisodiyotning ko'p tarzli bo'lishini e'tirof etdi, erkin tijorat va xususiy mulkni qonunlashtirdi. Konsessiyalar berish vositasida xorijiy sarmoyaning mamlakatga kirish yo'li ochildi. Mayda tijoratchilarning katta armiyasi paydo bo'ldi. Millionlab kosiblar mamlakat iste'mol mollarining 3/4 qismini ishlab chiqara boshladi. Natijada ishchi va dehqonlar turmushi yaxshilandi, dastlabki jiddiy ijtimoiy tadbirlar hayotga joriy etildi.
------------------------
 	1917-yil 2-mart-Rossiya podshosi Nikolay II ning taxtdan voz kechishi;
 	1917-yil 1-mart-2-iyul-Rossiyada Muvaqqat hukumat hamda ishchi, askar va dehqon deputatlari Soveti hokimiyatga keldi. Yakka hokimiyat uchun kurash Muvaqqat hukumat hokimiyatining o'rnatilishi bilan yakunlandi;
 	1918-1920-yillar-Rossiyada fuqarolar urushi. Mamlakat sanoatining tamomila vayron bo'lishi;
 	1919-1920-yillar-harbiy intervensiya va Birinchi jahon urushidan keyingi iqtisodiy vayronhik sharoitida omon qohish vositasi sifatida Rossiyada "harbiy kommunizm" siyosatining e'lon qilinishi;
 	1918-yil 3-mart-Brest-Litovskda Rossiya bihan Germaniya o'rtasida shartnoma imzolandi. Rossiya hududining bir qismi Germaniya va ittifoqchilari mulkiga aylanishi ko'zda tutilgandi. Keyinroq shartnoma bekor qilindi;
 	1918-yll mart-Yevropa mamlakatlari, shuningdek, AQShning Rossiyaga qarshi bolsheviklar hokimiyatini agdarib tashlash niyatidagi intervensiyasining boshlanishi;
 	1921-yil-dehqonlarning "harbiy kommunizm" siyosatiga qarshi ommaviy chiqishlari. Yangi iqtisodiy slyosat (NEP)ga o'tish
------------------------
Podsho hukumati ichki ishlar vaziri A.D.Protopopovning
1917-yil yozida Muvaqqat hukumat Favqulotda tergov
komissiyasiga bergan ma'lumotidan

Moliya izdan chiqqan, tovar almashlash buzilgan, mamlakat ishlab chiqarishi keskin pasayib ketgan edi. Mamlakatning butun kuch-qudratini safarbar qilish zarurati dastlab hokimiyat tomonidan anglab yetilmadi, uni payqamaslik mumkin bo'lmay qolgan paytda esa eski, idoraviy qoliplardan chiqishga kuch topilmadi. Yo'llar tamomila buzilgan bo'lib, iqtisodiy va harbiy vaziyatni favqulodda murakkablashtirib yuborgan edi. 1916-yil qishida yoqilg'i, oziq-ovqat va yem-xashak ortilgan 60 000 vagon qor ostida qolib ketdi. Armiyaga olishlar tufayli qishloqlar huvillab qoldi, dehqonchilik sanoati barbod bo'ldi, ishchi kuchiga ehtiyoj sezildi. Ersiz, aka-ukasiz, farzandlarsiz va hatto o'smirlarsiz qishloq ham baxtsiz edi. Shaharlar och, savdo izdan chiqqan, jazolardan doimiy qo'rquv hukmron. Mahsulot oz, narxlar oshib borar, chayqovchilik keng tus olgan, chinakam kafando'zlik davom etardi. San'at, adabiyot, ilmiy faoliyat tazyiq ostida edi. Ishchilarni askarga, askarlarni ishchiga aylantirishgandi. Armiya charchagan, barcha sohalardagi yetishmovchilik uning ruhini cho'ktirgan edi. Ishlarni tartibga soladigan odam yo'q edi. Garchi hamma joyda buyruq beradigan boshliqlar mavjud bo'lsada, yagona tartib yo'q edi. Ijroiya hokimiyati o'rtasidagi yalpi boshboshdoqliq sharoitida boshqacha bo'lishi ham mumkin emasdi.
--------------------------
Brest tinchlik shartnomasi
Rossiyaning Germaniya va uning ittifoqchilari bilan 1918-yil 3-martda imzolagan tinchlik shartnomasidan
1-modda: Bir tarafdan Rossiya, ikkinchi tarafdan, Germaniya, Avstro-Vengriya, Bolgariya va Turkiya o'rtadagi urush holatiga barham berganliklarini e'lon qiladilar. Bundan buyon ular o'zaro tinchlik va do'stlikda yashashga ahd qildilar.
2-modda: Ahdlashuvchi tomonlar bir-birlarining hukumatlariga yoki davlat va harbiy nizomlarga qarshi hech qanday targ'ibot tashviqot olib bormaydilar. Bu rnajburiyat To'rtlar ittifoqi davlatlari egallab turgan hududlarga ham daxldordir.
3-modda: Ahdlashuvchi tomonlar tarafidan belgilangan chiziqdan g'arbda joylashgan va ilgari Rossiyaga tegishli bo'lgan viloyatlar bundan keyin uning oliy hokimiyati ostida bo'lmaydi.
Rossiya bu viloyatlarning ichki ishlariga har qanday aralashuvdan voz kechadi. Germaniya va Avstro-Vengriya bu viloyatlarning kelgusi taqdirini ularning aholisi bilan kelishgan holda belgilashni ko'zda tutadilar.
9-modda: Ahdlashuvchi tomonlar o'z harbiy xarajatlari, ya'ni urush olib borishga sarflangan davlat mablag' shuningdek, harbiy zararlar uchun o'zaro to'lovlardan voz kechadilar.
14-modda: Mazkur tinchlik shartnornasi rasman tasdiqlanadi. Tasdiq yorliqlari eng qisqa muddatda Berlinda almashlanishi zarur. Rossiya hukumati To'rtlar ittifoqi davlatlaridan birining xohishiga ko'ra ikki hafta mobaynida tasdiq yorliqlarini o'zaro almashlash majburiyatini o'z zimmasiga oladi. Tinchilik shartnomasi tasdiqlangan ondan kuchga kiradi, chunki uning moddalarida, ilovalarida yoki qo'shimcha shartnomalarda boshqacha fikr bayon qilinmagan.

 

Brest-Litovskdagi shartnoma Antanta mavqeyini anchagina kuchsizlantirdi. Germaniya bundan foydalanib hal qiluvchi zarba berishga ahd qildi. 1916-yilda Germaniya Sharqiy Yevropani o'z nazorati ostiga olgan, uning barcha boyliklari, ayniqsa, oziq-ovqatdan foydalanish, o'zining barcha qurolli kuchlarini G'arbiy frontda to'plash imkoniyatini qo'lga kiritgan edi. Jang deyarli 4 yildan buyon davom etar, tomonlardan hech qaysisi hal qiluvchi muvaffaqiyatga erisha olmagan edi. Front chizig'ining har ikki tomonida qazilgan handaqlar Belgiya sohillaridagi Nyu-Port shahridan Ipr, Arras, Albert, Suasson, Reyms va Verdengacha cho'zilgandi. Ko'plab qurbonlar berilishi va zaharlovchi moddalar (nemislar tomonidan birinchi marta 1916-yil aprelida Iprda qo'llanilgan) hamda tanklar (inglizlar tomonidan 1916-yil sentabrida Somma daryosi bo'yida qo'llanilgan) singari yangi qurol turlaridan foydalanilishiga qaramay, urushayotgan tomonlarning muvaffaqiyat qozonish uchun jon-jahdlari bilan qilgan harakatlari hech bir natija bermadi.
Germaniya qo'mondonligi jangni g'olibona ta'sirchan zarba bilan yakunlashga qaror qiladi. 1918-yil aprel oyida nemis qo'shinlari Antanta mavqelariga kuchli hujum boshladi. Dastlab ular muvaffaqiyatli hamla qilib, Antanta qo'shinlari mudofaasini yorib o'tdilar va Marna daryosi sohillariga chiqdilar. Uzoqqa otadigan to'plar bilan Parijni o'qqa tutdilar. Ammo muvaffaqiyatini mustahkamlash uchun Germaniya yetarli zaxira topa olmadi. Mamlakat holdan toygan, armiyaning harbiy ruhi cho'kkan, xalq urushdan charchagan edi. Ayni paytda Antanta AQSHdan to'xtovsiz yordam olib turardi. AQSH "shartnomaga qo'shilgan mamlakat" sifatida 1917-yil aprelda urushga kirgan edi. Germaniya endi hujum qilishdan ojiz ekanligi ma'lum bo'lib qolgach, Antanta mamlakatlari barcha frontlarda qarshi hujumga o'tdilar va nemis qo'shinlarini bosib olingan Fransiya va Belgiya hududlaridan siqib chiqara boshladilar.
Hujum 1918-yil avgust oyida boshlandi. Germaniyaning G'arbdagi fronti yorib o'tildi va Antanta qo'shinlari uchun Germaniya hududiga yo'l ochildi. Bolqonda, Salonik shahri yaqinlarida ittifoqchilarning ko'p millatli ekspeditsiya korpusi bolgar qo'shinlari mudofaa chizig'ini yorib o'tdi va oktabrda Dunay sohillariga chiqdi. Avstriya qo'shinlari Vitorio Veneto yaqinida 1918-yil sentabrida mag'lubiyatga uchradilar. Germaniya boshchiligidagi To'rtlar ittifoqi harbiy jihatdan mag'lub bo'lib, tarqalib ketdi.
Germaniya oliy qo'mondonligi shundan keyin mag'lubiyatdan qochib qutulolmasligini anglab yetdi. Amalda barcha hokimiyatni o'z qo'lida tutgan Germaniya bosh shtabi boshlig'i, general E. Lyudendorf Germaniyaning harbiy mag'lubiyatini tan olmagan holda faxrli tinchlik bitimini imzolash yo'llarini qidira boshladi. Kelajakda mag'lubiyat mas'uliyati harbiylarga, armiya va generallarga emas, balki Germaniya armiyasini saqlab qolish uchun bu ish hal qilishga hozir bo'lgan fuqaro shaxslar, diplomat va amaldorlar zimmasiga tushishi uchun tezda sulh tuzilishini talab qilmoqda edi. Ammo ittifoqchilar, birinchi navbatda AQSH prezidenti Vudro Vilson muzokaralarni faqat Germaniya demokratik hukumati vakillari bilan olib borishlari mumkinligini aytib, kayzer Vilgelm hukumati bilan bitim tuzish taklifini qat'iyan rad etdilar. E. Lyudendorf ittifoqi bu talabini qabul qilishni va darhol demokratik asosda yangi hukumat tuzishni yoqlab chiqdi. 1918-yil oktabrda shahzoda Maks Badenskiy hukumati tuzildi. U Germaniya xalqi nomidan muzokaralar olib borishi kerak edi. Ammo Antanta mamlakatlari hukumatlari buni qabul qilmadi, chunki u kayzerning avtoritar tartiboti vakili edi.
Bu orada Antanta qo'shinlari barcha frontlarda hujumni kuchaytjrdilar va Germaniya ittifoqchilari birin-ketin taslim bo'la boshladilar.
1918-yil 4-oktabrda Chexiya va Slovakiya Avstro-Vengriya tarkibidan ajralib chiqdi va mustaqil "Chexoslovakiya respublikasi" tuzilganligini e 'lon qildi.
28-oktabrda "Serb, xorvat va slovenlar qirolligi" tuzilganligi e'lon qilindi (1918-yildan boshlab Yugoslaviya qirolligi). Shimoliy Bukovina Ukrainaga, Galitsiya Polshaga qo'shilganligini bildirdi.
31-oktabrda Avstriya va Vengriyada monarxiya ag'darib tashlandi va Avstriya-Vengriya respublikalari e'lon qilindi. Ular Antanta mamlakat talab qilgan yarashuv shartlarini qabul qildilar.
1918-yil 29-sentabrda Bolgariya, 30-oktabrda Turkiya, 3-noyabrda Avstro-Vengriya taslim bo'ldi. 30-oktabrda Turkiya imzolagan yarashuv bitimiga ko'ra, uning qo'shinlari arab mamlakatlaridan olib chiqilishi, turk armiyasi qurolsizlanishi, flot ingliz va fransuz boshqaruvi ostiga o'tishi lozim edi.
1918-yil 30-sentabrda Germaniya hukumati AQShga yarashuv bitimi imzolash iltimosi bilan murojaat qildi. Ayni paytda qo'shinlar qo'mondonligi mamlakat harbiy ahvolini yaxshilash uchun yirik dengiz operatsiyasini boshlash haqida qaror qabul qildi. 30-oktabrda Germaniya harbiy eskadrasi ingliz flotiga hujum qilish haqida buyruq oladi. Dengizchilar uning befoydaligini anglaganlari uchun buyruqqa bo'ysunmaydilar. 3-noyabr kuni Kil shahri portida matroslar va askarlarning namoyishlari boshlandi va u tez orada inqilobga aylandi. 9-noyabrda Berlinda ham qo'zg'olon boshlandi. Imperator mamlakatni o'z holiga tashlab, chet elga qochib ketdi.
1918-yil 9-noyabrda Germaniyada respublika e'lon qilindi. Oradan ikki kun o'tgach 1918-yil 11-noyabr kuni Parij yaqinidagi Kompen o'rmonida, Yevropadagi Antanta qo'shinlari bosh qo'mondoni fransuz marshali Fosh ning vagon-qarorgohida Germaniya hay'ati o'z hukumati nomidan yarashuv haqidagi, amalda esa Germaniyaning mag'lubiyati borasidagi bitimni imzoladi.
Germaniya bitimga ko'ra, o'zining mag'lubiyatini e'tirof etib, qo'shinlarini bosib olingan hududlardan darhol olib chiqishi, harbiy flotini ittifoqchilar portiga keltirishi, Antanta mamlakatlariga o'z qurol-yarog'lari va harbiy mulkini topshirishi zarur edi.
Germaniyada tartibsizlik hukm surardi. Avstro-Vengriya bir qancha mayda davlatlarga bo'linib ketgan va har birining o'zaro hududiy da'vosi bor edi. Mustamlakalarda ozodlik harakatlari boshlandi va Yevropa jahonning iqtisodiy markazi bo'lmay qoldi. Yevropa mamlakatlarida mavjud tartiblarga qarshi, ijtimoiy va siyosiy islohotlarni, reaksion hukumatlarning iste'fosini, Rossiyadagi intervensiyani to'xtatishni talab etgan kuchli ish tashlash harakati boshlandi. Antanta mamlakatlari urushni shoshilinch tamomlashga, tinchlik bitimi tuzishga majbur bo'ldilar. Niyatlari Germaniya, Avstro-Vengriya, Bolgariya va Turkiyaning harbiy mag'lubiyati sharoitida jahonning urushdan keyingi qayta tuzilishi bilan yaqindan shug'ullanish edi.

1918-yilda Birinchi jahon urushi
frontlaridagi asosly voqealar:

 	Avgust-	Antanta qo'shinlarining barcha frontlarda qarshi hujumga o'tishi. Germaniya iqtisodiyoti holdan toygan, zaxiralar yo'q;
 	Sentabr-		To'rtlar ittifoqining tarqalishi. Avstro-Vengriyaning urushdan chiqishi;
 	29-sentabr-	Bolgariyaning taslim bo'lishi;
 	30-oktabr-	Turkiyaning taslim bo'lishi;
 	3-noyabr-	Avstro-Vengriyanjng taslim bo'lishi;
 	9-noyabr-	Germaniyada noyabr inqilobi. Germaniyaning respublika deb e'lon qilinishi;
 	11-noyabr-	Germaniya tomonidan yarashuv bitimining imzolanishi.

 

1919-yil yanvar oyida Parijdagi Versal saroyida Antanta ittifoqiga kirgan g'olib mamlakatlar vakillari urushga xulosa yasash va tinchilk shartnomasini imzolash uchun to'plandilar. Tinchlik konferensiyasi ishida 27 ta mamlakatdan mingdan ortiq delegat ishtirok etdi. Ammo amalda barcha asosiy masalalar besh davlat tomonidan hal qilindi: 
AQSh 	-Prezident Vudro Vilson
Angliya 	-Bosh vazir David Lloyd-Jorj,
Fransiya 	-Bosh vazir Jorj Klemanso,
Italiya	-Bosh vazir Vittorio Orlando,
Yaponiya	-(baron Makino).

Parij tinchlik konferensiyasi bir yil davom etdi. (1919-yil 18-yanvardan-1920-yil 21-yanvargacha). Asosiy davlatlarning tutgan mavqelari bir-biriga zid, ko'pincha tamomilaa qarama-qarshi edi. Eng muhimi, Antanta ittifoqi asosan maxfiy shartnomalar, yashirin bitimlar asosiga qurigan bo'lib, yangi vaziyatda bu kelishuvlarni amalga oshirib bo'lmasdi. Ana shu shartnomalarga ko'ra, Rossiya Stambulni olishi va Dardanell bo'g'ozi ustidan nazorat o'rnatishi, buning evaziga Fransiyaning Elzas va Lotaringiyaga egalik qilish huquqini hamda Angliyaning Misr ustidan nazoratini e'tirof etishi zarur edi. Ruminiyaga Transilvaniyani berish va'da qilingan, ammo bu Vengriya manfaatlariga mos kelmasdi. Angliya arab xalqlariga Usmonli imperiyasidan chiqish va arab davlatlari tuzishni taklif etdi. Ayni paytda bu taklif Angliya va Fransiyaning Yaqin Sharqni bo'lib olish haqidagi kelishuvlariga zid edi.
G'olib mamlakatlarning manfaatlari ham bir-biriga tamomila zid edi. Fransiya Germaniyadan o'zining kuchsizligini anglagan holda bu mamlakatni batamom kuchsizlantiradigan va Yevropada Fransiyaning ustunligini ta'minlaydigan tinchlik o'rnatilishini istardi. Italiya Adriatika dengizi sohillari va orollarni qo'lga kiritishdan umidvor edi. Angliya o'zining imperiyasi hududlarini kengaytirishni o'ylardi. Yaponiya Osiyoda ustun mavqega erishishni orzu qilardi. AQSh dengizlarda suzish erkinligini ta'minlashni talab etar, shu yo'l bilan o'zining okean floti ustunligidan foydalanishni mo'ljallardi.
Konferensiya qatnashchilarining doimo diqqat markazida turgan muammo "rus masalasi" edi. Bolshevizm g'oyalarining yoyilishi qarshisidagi qo'rquv Versal konferensiyasining qarorlariga ham o'z muhrini bosdi. G'arb mamlakatlari rahbarlari konferensiya boshlangan kundanoq Rossiyaga qarshi intervensiyani tashkil qilish bilan shug'ullandilar. Ular Rossiyadagi bolsheviklar hukumatini yo'qotish o'z mamlakatlaridagi inqilobiy harakatni va Sharqdagi milliy-ozodlik harakatini bostirishda muhim ahamiyatga ega bo'ladi, deb hisoblardilar.

Versal tinchlik shartnomasi shartlari
"Versal tinchlik shartnomasi" ya'ni "Parij shartnomasi"ning Germaniya va uning ittifoqchilari bilan alohida-alohida tuzilgan 5 ta ayri shartnomadan iborat edi. 1919-yilning 28-iyunida Versal saroyining Oynali zalida Germaniya bilan tinchlik shartnomasi imzolandi. Germaniya va uning ittifoqchilari urush aybdorlari deb e'lon qilindilar. Tabiiyki, ular aybdor sifatida jazolanishlari lozim edi. Germaniyadan dunyodagi eng boy temir konlariga ega bo'lgan Elzas va Lotaringiya ajratib olindi va Fransiyaga berildi. Fransiya, shuningdek, Saar ko'mir konlarini 15 yil davomida ishlatish huquqini qo'lga kiritdi. Germaniyaning Reyn daryosidan g'arbdagi hududi Fransiya chegaralarigacha, sharqda 50 kilometrgacha harbiylardan xoli zonaga aylantirilishi, Reyn daryosining g'arbiy qirg'og'ida 15 yil mobaynida ittifoqchilarning qo'shinlari turishi zarur, deb belgilandi. Shartnomaga ko'ra, Germaniyada majburiy harbiy xizmat bekor qilinishi, mamlakat suv osti floti, harbiy va dengiz aviatsiyasi taqiqlanishi zarur edi. Ko'ngilli asoslarda shakllanadigan armiyaning askarlari soni 100 mingdan oshmasligi lozim edi. Bosh shtabni tarqatish, harbiy maktablarni yopish, barcha zobitlarni ishdan bo'shatish majburiy qilib qo'yildi. Mavjud qurol-yarog'lar-tank va to'plar, tezotar qurollar Antanta mamlakatlariga topshirildi. Germaniya amalda to'liq qurolsizlantirildi. Tayinlangan Nazorat komissiyasi shartnoma talablari bajarilishini kuzatib turishi zarur edi.
Mazkur shartnomaga asosan Belgiya Eypen va Malmedi okruglarini oldi. Daniya Shlezvigning shimoliy qismini o'z ixtiyoriga o'tdi. Polsha Poznan, Yuqori Sileziyaning bir qismi, Pomeraniya, G'arbiy va Sharqiy Prussiya rayonlariga ega bo'ldi. Gdansk-Millatlar Ligasi boshqaruvidagi "erkin shahar" deb e'lon qilindi. Polshaning dengizga chiqishini ta'minlaydigan maxsus "yo'lak" ham ajratildi.
Germaniyaning Afrikadagi mustamlakalari asosan Angliya, Fransiya va Belgiya o'rtasida taqsimlandi. (v) Angliya va Fransiya Togo va Kamerunni, Angliya-Tanganikani, Belgiya-Ruanda-Urundi va Namibiyani (Janubi-G'arbiy Afrikani) oldi. Yaponiya Tinch okeanidagi Marshall, Marian va Karolin orollarining, shuningdek, Xitoyning Szyao-Chjou viloyati va Shandundagi konsessiyaning sohibi bo'ldi.
Germaniyaga ittifoqchilarning tinch aholisi va ularning mulkiga yetkazilgan zarar uchun tovon to'lash majburiyatini yukladilar. Tovonning umumiy miqdori konferensiyada belgilanmagan bo'lsa-da, Germaniya 1921-yilgacha har yili ittifoqchilarga 5 mlrd. dollardan to'lab turishi zarur edi. Shundan keyin 30 yil davomida to'lanishi lozim bo'lgan umumiy mablag' belgilanishi ko'zda tutilgandi. Bunday qarordan ko'proq fransuzlar mamnun edilar. Chunki ularning fikricha, agar Germaniya tovonni to'lab borsa, holdan toyadi va kuchsizlanadi, agar to'lamasa, fransuzlarning bosqinchiligini oqlash uchun asos bo'ladi.
Bu ochiqcha talonchilikni oqlash uchun ittifoqchilar Versal shartnomasiga 231-bandni qo'shdilar. Unda shun day deyilgandi: "Ittifoqchilar va ularga qo'shilgan davlatlar shuni ta'kidlaydilarki, Germaniya va uning ittifoqchilari tajovuzi tufayli ro'y bergan urushda ittifoqchilar va ularga qo'shilgan davlatlar fuqarolariga yetkazilgan talafot va zarar uchun butun mas'uliyatni Germaniya o'z zimmasiga oladi. Nemislar o'z hududlarining 10% ini yo'qotdilar, bu hududda millionlab odam yashar, ularning bir necha yuz mingi uy-joysiz qolgan, o'nlab shaharlar vayron qilingan, millionlab odamlar nogiron bo'lib qolgan edi. Bunday vaziyatda ulkan miqdorda tovon to'lash aqlga sig'masdi.
Ammo Germaniyaning boshqa chorasi yo'q edi. U ikki mushkul imkoniyatdan birini tanlashi: qo'yilgan shartlar asosida tinchlikka erishishi yoki urushga kirib, shaksiz mag'lubiyat va inqilobiy tartibsizlik alamini totishi lozim edi. Qolaversa, Germaniya hukumati mag'lub Rossiyaga bundan ham og'ir va tahqirlovchi tinchlik bitimi imzolatilgan Brest-Litovskni yaxshi xotirlardi. Har qalay, Versal shartnomasida bir paytlar Rossiyaga berilmagan ba'zi bir imkoniyatlar mavjud edi. Brest-Litovsk shartnomasiga asosan Rossiya tovonni darhol oltin, oziq-ovqat, xom ashyo bilan to'lashga majbur qilingan bo'lsa, Versal shartnomasida ma'lum vaqt berilgandi. Germaniya hay'ati shartnomani inizoladi.
Parij konferensiyasida "Millatlar Ligasi" tashkil etildi. Uning nizoni tinchilk shartnomalari matniga ham kiritildi va 44 mamlakat tomonidan imzolandi. Millatlar Ligasi birgalikda xalqaro siyosat olib borish va umum manfaati yo'lida, ayniqsa, urush xavfi tug'ilganda maslahatlashishga rozi bo'lgan mustaqil davlatlarning umumiy orgam sifatida rejalashtirilgan edi. Nizomning 16-moddasida agressorga nisbatan iqtisodiy va harbiy jazo choralari qo'llash ko'zda tutilgandi. Liga biror marta ham bu jazo choralarini qo'llay olmadi, chunki uning ixtiyorida harbiy kuchlari ham, davlatlar o'rtasida obro'-e'tibori ham yo'q edi. Millatlar Ligasi Konvensiyasida uning a'zolari zimmasiga "barcha a'zolarning hududiy butunligini hurmat qilish va asrash" yuklatilgan edi. Ammo keyingi voqealar shuni ko'rsatdiki, hech kim bu shartlarni chindan ham bajarishga tayyor emas edi. Germaniya va Rossiyaning ligadan chiqarilganligi mazkur xalqaro tashkilotning samaradorligini pasaytirdi, uning faoliyati munozara va muzokaralar bilan cheklanib qoldi.
"Millatlar Ligasi" (1919-1946)-xalqlarning tinchilk va xavfslzlik yo'lidagi hamkorligini amalga oshiruvchi xalqaro tashkitot. Fashist davlatlar ittifoqiga befarq qaraganligi uchun Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan keyin amalda o'z faoliyatini to'xtatdi.
Versal shartnomasi tartibining
yaratilishi
Urush aybdorlari deb e'tirof etilgan boshqa mamlakatlar bilan ham ayri-ayri shartnomalar imzolandi.
1919-yil 10-sentabrda Parij yaqinidagi Sen-Jermen saroyida Avstriya bilan shartnomaga qo'l qo'yildi. Unda sobiq Avstro-Vengriya yo'q bo'lganligi, Avstriya hududi sezilarli o'zgarishlarga uchraganligi qayd etildi. Janubiy Tirolning bir qismi Italiya ixtiyoriga o'tdi. Chrxiya va Moraviya yangi tuzilgan Chrxoslovakiya davlatiga qo'shildi. Bukovina Ruminiyaga beridi. Avstriyaga faqat 30 ming kishidan iborat armiyaga ega bo'lish ruxsat etildi, uning floti ittifoqchilar ixtiyoriga berildi, Avstriyaning Germaniya bilan qo'shilishi batamom taqiqlandi.
Bolgariya bilan shartnoma 1919-yil 27-noyabrda Parij yaqinidagi Neyi-syur-Sen shaharchasida imzolandi. Unda Bolgariya qurolli kuchlari soni 20 ming kishi bilan chegaralangan, hududining katta qismi Yugoslaviya, Gretsiya va Ruminiya foydasiga olib qo'yilgan edi. Bolgariyaga tovon to'lash majburiyati ham yuklatilgandi.
1920-yil 4-iyunda Versal saroyining Trianon zalida Vengriya bilan shartnoma imzolandi. Unga ko'ra, Vengriya 35 mingdan ortiq askarga ega bo'lmasligi lozim edi. Ayni paytda tovon to'lashi ko'zda tutilgandi. Yugoslaviyaga-Xorvatiya, Bachka va Banatning g'arbiy qismi, Ruminiyaga-Transilvaniya va Banatning sharqiy qismi, Chexoslavakiyaga-Slovakiya va Karpatorti Ukrainasi berildi.
Parij yaqinidagi Sevr shaharchasida 1920-yil 10-avgustda g'olib davlatlar Turkiya bilan tinchlik shartnomasini imzoladilar. Unga ko'ra, Turkiya o'ziga qaram hududlarning 80% ini qo'ldan berdi (Falastin, Transiordaniya, Iroq, Suriya, Livan va h.k.). Qora dengizdagi bo'g'ozlar harbiy kuchlardan xoli qilindi, Qora dengizdan uzoq davlatlar undan o'z harbiy kemalarini bemalol o'tkazish huquqini qo'lga kiritdilar. Turkiya hududi Kichik Osiyo yarim oroli va Istanbul (Konstantinopol) shahrini o'z ichiga olgan Yevropadagi ozgina hudud bilan cheklangan edi. Turkiyada yarim mustamlaka tuzumi o'rnatildi.
Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin Yevropada xalqaro kuchlarning yangi muvozanatini qayd etgan Versal shartnomalar tartibi shu tariqa shakllandi. Bu tartibning ichida chuqur ziddiyatlar mavjud bo'lib, keyinchalik ular jahon iqtisodiy inqirozlarida, g'olib va mag'lub davlatlar o'rtasidagi nizolarda namoyon bo'ldi.
Shartnomalarning talonchilarcha shartlari mehnatkashning yelkasiga og'ir yuk bo'lib tushdi. Bu esa ayniqsa Germaniyada qasd olish kayfiyatining yoyilishiga sabab bo'ldi. Germaniya vayron bo'lmagan, u asosan o'zining harbiy-sanoat imkoniyatlarini saqlab qolgan, mamlakat yaxlitligi buzilmagan, hududida bosqinchi qo'shinlar yo'q edi. Germaniya Versal shartnomasini bekor qilish uchun qulay paytni poylardi. Hatto qurolli nizo evaziga bo'lsa-da, uning moddalarini qayta ko'rib chiqishga erishish niyatida edi. Gitler keyinchalik aholining katta qismini o'zining ahmoqona g'oyalari bayrog'i ostida birlashtirgani ham bejiz emas.
Avstro-Vengriya imperiyasi ko'plab mayda davlatlarga bo'linib ketdi. Davlatlar chegarasida vujudga kelgan boj to'siqlari Yevropa tijoratini izdan chiqardi, xom ashyo manbalarini ishlab chiqarish mintaqalaridan, ishlab chiqaruvchilarni bozorlardan ajratib qo'ydi. Bu esa yangi ziddiyatlarni keltirib chiqardi. Ziddiyatlar dushmanlikka aylanib, tinchlik shartnomalari tufayli yuzaga kelgan nizolarning yanada kuchayishiga sabab bo'ldi.
Urush paytida ittifoqchi bo'lgan davlatlar o'rtasida murosasiz ziddiyatlar mavjud edi. Eng asosiysi Angliya va Fransiya o'rtasidagi raqobat bo'lib, ularning har biri Yevropa qit'asida gegemonlikka intilardi. Fransiya tuzoqqa tushib qolgan, uning taqdiri Angliyaning xayrixohligiga bog'liq bo'lib qolgandi. Angliya bundan keyin uning tarixiy taqdirini belgilay olar edi. Fransiyaning ziddiyatli xalqaro ahvoli ichki hayotiga ham ta'sir ko'rsatgan, o'tkir ijtimoiy va siyosiy nizo butun mamlakatda keskin vaziyatni vujudga keltirgan edi. Buning ustiga AQSh Germaniya harbiy sanoat majmuasini qayta tiklashga katta mablag'lar sarflab, Fransiyaning sharqiy chegaralarida yangi harbiy devning paydo bo'lishiga, uning hayot-mamot dushmani arvohini qayta tiriltirishga ko'maklashayotgandi. Fransiya shartnomalarining samaradorligi kafolatchisi deb hisoblanardi, ammo Angliya va AQSh siyosati qarshisida bu vazifa uydirma, shartnomalar esa xomxayol bo'lib qoldi.
Rossiya Millatlar Ligasiga kiritilmagan va shartnomalarning tayyorlanishida ishtirok etmagan edi. Ammo uning ishtirokisiz Yevropadagi tinchlik mustahkam bo'la olmasdi. Rossiyani yakkalab qo'yishga urinish sovet davlati rahbariyatida o'ta ekstremist unsurlar diktaturasining kuchayishiga, iqtisodiyotda va siyosatda biqiqlikka sabab bo'ldi. Rossiyaning tashqi siyosatida urushlarning muqarrarligi haqidagi, jahon inqilobini tayyorlash va amalga oshirishning zarurligi to'g'risidagi mafkuraviy nazariya hukmron bo'lib qoldi.
AQSh Versal shartnomasini tasdiqlash va Millatlar Ligasiga kirishdan bosh tortdi. Amerika senati shartnomalarda Amerika manfaatlari hisobga olinmagan, deb hisobladi va buning qasdiga boshqa mintaqada-Tinch okeanida yangi tartiblar o'rnatishga qaror qildi. Bu mintaqadagi davlatlararo munosabatlar 1902-yilda imzolangan "Ingliz-yapon ittifoqi"ga ko'ra belgilanardi. Uning yordamida 1905-yilda bu yerdan Rossiya siqib chiqarilgan edi. AQSh Birinchi jahon urushi mobaynida qudratli okean harbiy-dengiz floti qurdi. Flotning katta qismi Tinch okeanida to'plangan edi. AQSh ana shu flot yordamida bu mintaqada yetakchi davlat bo'lishga qaror qildi. Rejaning bosh vazifasi Ingliz-yapon ittifoqini yo'qqa chiqaish edi.
AQSh tashabbusi bilan Vashingtonda konferensiya o'tkazildi va u 1921-yilning 12-noyabridan-1922-yilning 6-fevraligacha davom etdi. Unda 9 ta davlat-AQSh, Angliya, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Belgiya, Niderlandiya, Portugaliya va Xitoy vakillari ishtirok etdilar. Garchi unda ko'tarilgan masalalar bevosita hayotiy manfaatlarga aloqador bo'lsa-da, Sovet Rossiyasi vakillari konferensiyaga taklif etilmadilar.
Konferensiyada bir necha shartnoma imzolandi. Ular ichida eng muhimi 4 davlat-AQSh, Angliya, Yaponiya va Fransiya o'rtasidagi shartnoma edi. Unda Tinch okeanidagi qaram hududlarning xavfsizligi masalasida qatnashchilarning o'zaro kafolatlari qayd etildi. Natijada 1902-yilgi "Ingliz-yapon ittifoqi" bekor qilindi. AQSh Tinch okeani havzasiga chiqish yo'lini ochdi hamda bu mintaqadagi mamlakatlar va hududlarni ekspluatatsiya qilishda "teng imkoniyatlarga" ega bo'ldi.
Konferensiyada AQShning yana bir g'alabasi "to'qqiz mamlakat shartnomasi" tuzilganligi bo'lib, unda teng imkoniyatlar tamoyili va Xitoydagi "ochiq eshiklar" siyosati o'z ifodasini topgan edi. AQSh endi Xitoyga ham yo'l ochgan, kelgusida yevropalik raqobatchilarni siqib chiqarib, o'z monopoliyalarining hukmronligini o'rnatishni mo'ljallagandi. Shu bilan birga, "Beshlar shartnomasi" (AQSh, Angliya, Fransiya, Yaponiya va Italiya) Tinch okeani hududida harbiy kemalar miqdorini chekladi, bu bilan AQSh va Angliya imkoniyatlarini tenglashtirdi. Mazkur shartnomaga ko'ra, AQSh va Angliya Yaponiya sohillariga 5 ming km.dan yaqin (aniqrog'i, Singapur bilan Gavay orollari o'rtasida) masofada yangi harbiy dengiz qarorgohlari qurmaslik majburiyatini oldilar. Bu esa ularni Yaponiya hududiga bevosita yaqin bo'lgan suvlarda qulay harbiy qarorgohlar qurishdan mahrum etardi.
Vashington konferensiyasi qarorlari Versal tinchlik shartnomasiga qo'shimcha sifatida Tinch okeanida yangicha "kuchlar muvozanati" uchun asos bo'ldi. Ular AQSh uchun Uzoq Sharqda faol siyosat eshiklarini ochar va bu mintaqada AQSh gegemonligini o'rnatar edi.
Vashington konferensiyasi xalqaro munosabatlarda "Versal-Vashington" tartibini nihoyasiga yetkazdi.
Qisqacha mazmuni:
Versal-Vashington tartibi yaratilishining asosiy bosqichlari:
 	1919-yil yanvar-Versal tinchilk shartnomasining tuzilishi. Birinchi jahon urushi yakunlarining chiqarilishi;
 	Xalqaro hamkorlik va xalqlarning xavfsizligi uchun kurash yo'lida birlashgan davlatlar minbari sifatida Millatlar Ligasining tashkil etilishi;
 	Avstriya, Bolgariya, Vengriya va Turkiya bilan Versal tartibidagi shartnomalarning imzolanishi;
 	AQShning Versal shartnomasini tasdiqlash va Millatlar Ligasiga kirishdan bosh tortishi;
 	Vashington konferensiyasi, 9 davlat shartnomasining imzolanishi. Uzoq Sharq va Tinch okeanida AQSh gegemonligini ornatish imkoniyatlarining paydo bolishi. Versal-Vashington tartibini yaratishning yakunlanishi;
 	Millatlar Ligasi Nizomi (26-modda):
?	mamlakatlar o'rtasida iqtisodiy va siyosiy hamkorlik;
?	xalqaro nizolarni hal etishda urushdan vosita sifatida foydalanmaslik;
?	agressor mamlakatga qarshi jazo choralarining qo'llanilishi;


Yevropa urushdan keyingi
barqarorlik yo'lida
Versal-Vashington tartibining yaratilishi Yevropa mamlakatlarining asosiy muammolarini hal etmadi. Aksincha, eski muammolar yoniga yangilari qo'shildi va ular Birinchi jahon urushidan keyingi dunyoning tarixiy taraqqiyotiga katta ta'sir ko'rsatdi. Ayrim mamlakatlarda ular ko'p jihatdan yangi siyosiy vaziyatning yuzaga kelishiga sabab bo'ldi, yangi g'oyalar, yangi siyosat va davlat arboblarning, hokimiyatni qo'lga kiritishga intilayotgan yangi siyosiy tashkilotlarning paydo bo'lishiga turtki berdi. Urushdan keyingi dunyo duch kelgan asosiy muammolar quyidagilardan iborat edi.
Iqtisodiy muammolar-Birinchi jahon urushida Angliya 750 ming, Fransiya 1,3 mln., Germaniya 2 mln., Rossiya 16 mln. kishi yo'qotdi. 20 mln.dan ortiq kishi yaralandi. Ko'pgina sanoat korxonalari vayron bo'ldi, transport tarmoqlari, konlar yo'q qilindi, ko'plab kemalar cho'ktirildi. Ularni tiklash ko'p mablag' va vaqt talab etar edi.
Urushdan keyin Yevropa mamlakatlarining ahvoli tubdan o'zgardi. Agar urushgacha ular jahonning asosiy moliyaviy va kredit markazi bo'lgan va kredit oluvchilar, zayomlar, qimmatli qog'ozlarni tarqatish hisobiga qo'shimcha daromadlar olib turgan bo'lsalar, endi AQShdan qarzdor bo'lib qoldilar. Urush paytida oltin zaxirasining katta qismi AQShga o'tib ketdi. AQSh bajonudil qarzga oziq-ovqat, qurol-yarog', kiyim-kechak, transport vositalari berar, o'z ittifoqchilarining og'ir ahvolidan foydalanib, o'z mollariga istagancha narx belgilar va katta foyda olar edi.
Yevropa qit'asidagi munosabatlarda ham tub (radikal) o'zgarishlar ro'y berdi. Rossiyaning Yevropa iqtisodiy tuzilmalaridan chetlatilishi shakllangan qit'a bozorining izdan chiqishiga sabab bo'ldi. Ilgari Yevropa mamlakatlari Rossiyadan xom ashyo, ko'pgina oziq-ovqat mahsulotlari olar va bu mahsulotlar bilan aholini hamda sanoatni barqaror ta'minlab turar edi. O'z navbatida, Yevropa moliyachilari va sanoatchilari o'z sarmoyalarini Rossiya iqtisodiyotiga kiritish hamda katta foyda olish imkoniyatiga ega edilar.
Ayni paytda, Avstro-Vengriya imperiyasi yemirilganidan so'ng uning o'rnida katta mamlakatlarga qaram bo'lgan, iqtisodiyoti kuchsiz bir qator kichik davlatlar vujudga keldi. Joriy etilgan kuchli bojxona to'siqlari mollar va sarmoyalarning harakatini qiyinlashtirib qo'ydi. Natijada oldingi Markaziy Yevropa iqtisodiy mintaqasi buzilib ketdi. Bu esa Yevropa iqtisodiy tartiblari mushtarak tizimini zaiflashtirdi.
Ijtimoiy muanunolar-Urush davrida harbiy sanoat tez sur'atlar bilan rivojlandi, ishchilar sinfining miqdori va uning Yevropa mamlakatlari ijtimoiy tuzilishidagi salmog'i ortdi. Ishchilar sinfining manfaatlarini himoya qiladigan kasaba uyushmalarining ahamiyati kuchaydi. Kasaba uyushmalarining yutuqlaridan biri jamoa shartnomalarining imzolanishi bo'ldi. Korxona egasi endi ishchilar bilan o'zaro munosabatlarning barcha masalalarini faqat kasaba qo'mitasi bilan kelishgan holda hal qila olar edi. Kasaba uyushmalarining roziligisiz oyliklar kamaytinilishi, birorta ham ishchi ishdan bo'shatilishi, mehnat munosabatlariga oid birorta ham yangilik joriy etilishi mumkin emas edi.
Bu Birinchi jahon umshining ijtimoiy sohadagi eng muhim natijalaridan biri edi. Mehnatkashlarning turmush sharoitlari yaxshilandi. Ammo bu uzoq davom etmadi-urushdan keyingi inqiroz va ishsizlik ko'plarni bu yutuqlardan mahrum qildi. Yevropa mamlakatlarida urushdan keyingi davrda ijtimoiy ziddiyatlar yanada kuchaydi.
Siyosiy muammolar-Urush jahonda siyosiy inqirozga sabab bo'ldi. Urushning tamonchilarcha va xalqqa qarshi yo'nalishi keng qarshilik harakatini uyg'otdi. Bu harakat Versal shartnomasidan keyin yanada kuchaydi. Urush jarayonida keng xalq ommasining ongida xomxayollikdan real voqelikka burilish ro'y berdi.
Urush butun jahonni qamrab olgandi. Yevropa va AQSh aholisining ayrim guruhlari foydasi haddan ziyod, xalq ommasining faqirligi esa beqiyos edi. Butun dunyoda xalqlarning noroziigi kuchayib borardi. Urush oxirida u mavjud tuzumlarga qarshi ochiqdan-ochiq chiqishlarga aylandi.
Urush paytida II Internatsional partiyalari va ularning rahbarlari o'z hukumatlarining yonini olib, talonchilik urushida sherikka aylandilar. Ular o'zlarining internatsionalizm tamoyillariga xiyonat qildilar va xalq ommasini "o'z millati" himoyasiga chaqirib, millatchilik hamda shovinizm mavqeiga o'tdilar.

Rossiya va Yevropa davlatlari
1918-yil 3-martda Brest-Litovskda Germaniya bilan tinchlik shartnomasi tuzgan. Rossiya urushdan chiqdi. U barcha mamlakatlarga urushni demokratik tinchlik bilan, ya'ni hududlarni qo 'shib olish va tovonlarsiz (anneksiya va kontributsiya) tugatish taklifi bilan murojaat qildi. Germaniya bilan imzolangan shartnoma Rossiya xalqlariga uzoq kutilgan tinchlikni olib keldi. Sovet Rossiyasi dunyoni bo'lib olish haqidagi barcha maxfiy shartnomalarni e'lon qildi va ulardan voz kechganini bildirdi.
Jahon urushidan chiqish, yer haqidagi Dekretni amalga oshirish, pomeshchiklarning yerlarini bo'lib berish, 8 soatli ish kum joriy etish, yillik ta'tillar, kasallik bo'yicha ta'tillar va ijtimoiy himoyaga oid boshqa ko'pgina tadbirlar aholi fling katta qismini bolsheviklar tomoniga og'dirdi. Bularning hammasi Rossiyaga G'arb davlatlari mehnat kashlarining katta qismi xayrixohligini qozonish imkonini berdi. Ishchilar va ziyolilarning keng qatlami unda o'z ideallarini ro'yobga chiqarish imkoniyatini ko'rdi.
G'arb davlatlari hukmron doiralari o'z mamlakatlaridagi siyosiy harakatlarning bunday yo'nalishga kirishidan cho'chib qoldilar va bolsheviklar hokimiyatini yo'qotish yo'llarini qidira boshladilar. Ular Rossiyaga qarshi iqtisodiy qamal e'lon qildilar. Rossiya bilan barcha savdo aloqalarini to'xtatib, uning iqtisodiyotini izdan chiqarish, ochlik, ishsizlik tug'dirish, ijtimoiy siyosatini yo'qqa chiqarish, qiyinchiliklarni kuchaytirish niyatida edilar. Bu niyatlari amalga oshmagach, Rossiyaga qarshi harbiy intervensiya boshladilar.
Arxangelsk va Murmansk shaharlariga ingliz va amerikalik, Vladivostok shahriga yapon va amerikalik askarlar tashlandi. O'rta Osiyoga ingliz qo'shinlari bostirib kirdi, Sevastopol va Odessa shaharlariga fransuz kemalari yuborildi. Hammasi bo'lib intervensiyada 14 ta xorijiy davlat ishtirok etdi.
Ammo G'arb davlatlari hisob-kitoblari va rejalarining tamoman teskarisi ro'y berdi. Intervensiya rus xalqi vatanparvarlik tuyg'ularining kuchayishiga sabab bo'ldi. Xonavayron bo'lgan Rossiya Antanta intervensiyasini bartaraf etish uchun o'zida kuch topdi. Ko'pgina tarixchilarning fikricha, ayni shu intervensiya rus xalqining bolsheviklar tevaragida jipslashuviga va ular hokimiyatining mustahkamlanishiga yordam berdi. Interventlar Rossiyada monarxiya tuzumini tiklash niyatida edilar. Rossiya aholisining 70% ini tashkil etuvchi dehqonlar mafkuradan uzoq, shu sababli ular interventlarni qo'llab va bolsheviklar tuzumini ag'darishga yordam beradi, deb o'ylagan edilar. Interventlar Rossiyada monarxiya tuzumini qayta tiklash niyatida edilar, ammo dehqonlar mamlakati chorizmga nafrat bilan qarar edi. Ishchilar va dehqonlardagi iborat bo'lgan, yomon qurollangan, yomon kiyintirilgan va tayyorgarlik ko'rgan Qizil armiya Antanta armiyalari bilan janglar olib borishga majbur bo'ldi.
Antanta intervensiyasi Yevropa mamlakatlarida Rossiya himoyasi uchun namoyishlar ko'lamini kengaytirib yubordi.
U turli shakllarda namoyon bo'ldi va G'arbiy Yevropadagi siyosiy inqirozni kuchaytirdi. Fransuz ishchilari ish tashladilar, siyosiy namoyishlar va mitinglar o'tkazdilar. 1919-yil Parijda bo'lib o'tgan 1 may namoyishida 500 mingdan ortiq kishi ishtirok etdi. Ko'chalarda barrikadalar paydo bo'ldi, politsiya va askarlar bilan to'qnashuvlar ro'y berdi.
1919-1920-yillarda Angliyada ham Rossiyaga qilingan intervensiyaga qarshi ommaviy miting va namoyishlar bo'lib o'tdi. Ingliz ishchilari bu mamlakat himoyasi uchun yalpi ish tashlashga hozir ekanliklarini bayon etdilar. Angliyadan Rossiyaga qarshi qurol-yarog' jo'natishning barcha yo'llari berkitildi.
AQShda ham intervensiyaga qarshi harakat boshlandi. Bunda ayniqsa amerikalik ishchilar muhim rol o'ynadilar. Mamlakatning ko'pgina yirik shaharlarida AQShning intervensiyada ishtirokiga qarshi noroziik mitinglari o'tkazildi. V.Vilson hukumatiga intervensiyani to'xtatish talabi bitilgan murojaatnoma ostiga imzo to'plash kampaniyasi tashkil etildi. Murojaatnomani minglab ishchilarni birlashtirgan 90 kasaba uyushmasi qo'llab-quvvatladi. Intervensiyaga qarshi harakatda Amerikaning taniqli jamoat arboblari faol ishtirok etdilar. Jurnalist Jon Rid Rossiyadagi voqealarga xolisona baho berilgan "Dunyoni titratgan 10 kun" asarini yozdi va nashr ettirdi.
Urush G'arbiy Yevropada inqirozni keltirib chiqardi. Natijada yirik ijtimoiy va siyosiy larzalar uchun sharoit vujudga keldi. Yevropa mamlakatlari o'rtasidagi ajralish aniq bo'lib qoldi. Navbatda turgan muammo esa har bir mamlakatni mulk egalariga va mulksizlarga, boylarga va kanibag'allarga, xalqaro munosabatlarda esa g'oliblar va mag'lublarga bo'lib tashlagan bu ziddiyatni qanday bartaraf qilish masalasi edi. Yevropa mamlakatlari rahbarlari oldida turgan nihoyatda muhim vazifa iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni ta'minlash bo'lib qolgandi.
Birinchi jahon urushidan keyin Yevropa mamlakatlarida vujudga kelgan keskin ijtimoiy ziddiyatlar sharoitida yangi siyosiy kuch-kommunistik partiya paydo bo'ldi. U urush paytida sotsial-demokrat va sotsialist partiyalar o'rtasida ro'y bergan bo'linish zaminida tug'ildi. Unga ishchilarning o'ta ekstremist guruhlari, dehqonlarning bir qismi, kasaba uyushmasi arboblari va demokratik kayfiyatdagi ziyolilarning vakillari kirdilar. Sinfiy kurash, ishchilar sinfining internatsional birdamligi g'oyalari hamda inqilobiy yo'l bilan hukumatni ag'darish, proletariat diktaturasini o'rnatishni o'z siyosatining bosh yo'nalishi qilib olgan va sinfiy kurashni tarixiy taraqqiyotning asosi deb bilgan bolshevizm ularni birlashtirib turar edi. Ularning maqsadi iste'molda yalpi tenglikni ta'minlaydigan jamiyat qurish edi. Keyinchalik amaliyot shuni ko'rsatdiki, bu g'oyalar xomxayoldan boshqa narsa emas ekan.

Qisqacha mazmuni

 	Birinchi jahon urushigacha Yevropa mamtakatlari-dunyoning asosiy moliyaviy va kredit markazi;
 	Birinchi jahon urushidan keyin Yevropa mamlakatlari AQSh.ning yetakchiligini e'tirof etdilar;
 	Birinchi jahon urushi tufayli Yevropa mamlakatlarida ro'y bergan iqtisodiy va siyosiy inqiroz;
 	1918-yil-Yevropa davlatlari tomonidan Rossiyaning iqtisodiy qamal qilinishi va harbiy jntervensiyaning boshlanishi;
 	Yevropa mamlakatlarida ishchilar vakillaridan iborat bo'lgan va inqilobiy yo'l bilan hokimiyatni egallab, proletariat diktaturasini o'rnatishni maqsad qilib qo'ygan kommunistik partiyalarning tashkil topishi.



 

XIX va 20 asr chegarasida Fransiyada iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarda tub o'zgarishlar ro'y berdi. U dehqonchilik sanoat mamlakatidan sanoat-dehqonchilik mamlakatiga aylandi. Urush davrida Fransiya sanoati tez sur'atlar bilan rivojlandi. Sanoatning yangi tarmoqlari, yangi metallurgiya korxonalari, mashinasozlik, elektrotexnika va kimyo zavodlari vujudga keldi. Urushdan keyin sanoat rivoji uchun qo'shimcha imkoniyatlar paydo bo'ldi. Elzas va Lotanngiyaning qo'shib olinishi natijasida fransuz metallurgiya sanoatining quvvati 1,5 marta oshdi. Temir rudasi qazib olish bo'yicha Fransiya Yevropada 1-o'ringa chiqdi. Saar ko'mir havzasidan foydalanish huquqi uni 15 yil davomjda ko'mir bilan ta'minlar edi. Nihoyat, Germaniyadan olingan 8 mlrd. marka tovon puli sanoatni texnologiya jihatidan to'la qayta qurish imkonini berdi.
Iqtisodiyotdagi o'zgarishlar fransuz jamiyatining ijtimoiy tizimi o'zgarishiga ham sabab bo'ldi. Qudratli banklar paydo bo'ldi, "Mirabo", Rotshildlar oilasi, aka-uka Lazarlar, Vorms, Malle va boshqalarga qarashli eng yirik banklar o'z sarmoyalarini ko'paytirdilar, natijada ularning mamlakat hayotiga ta'siri kuchaydi. Sanoatning yetakchi tarmoqlarida "Reno", "Sitroen", "Pejo", "Simka" kabi ulkan kompaniyalar tashkil topdi.
Ammo mamlakatda katta miqdordagi mayda korxonalar ham saqlanib qolgan bo'lib, ular ham Fransiyaning ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim ahamiyatga ega edi. Kichik korxonalar barcha sanoat mahsulotining deyarli 50% ini ishlab chiqarardi. Qishloqda ham kichik va o'rta hajmli dehqon xo'jaliklari ko'p edi.
Fransuz ishchilari mamlakatda nufuzli siyosiy kuch edilar. Ular uyushgan holda harakat qilar, o'z huquqlari uchun kurashda katta tajriba to'plagan edilar. Ishchilar sinfining asosiy tashkilotlari tez sur'atlar bilan ko'payib bordi. Asosiy kasaba uyushmasi bo'lgan "Yalpi Mehnat Konfederatsiyasi" (YaMK) a'zolari soni 1920-yilda 2,5 mln.ga yetdi.
1920-yil 29-dekabrda Fransiya kommunistik partiyasi (FKP) tuzilganligi e'lon qilindi. U 20-30-yillarda so'l kuchlarning demokratiya, tinchlik va ijtimoiy adolat uchun kurashiga boshchilik qildi.
Fransuz burjuaziyasi jamiyatni barqarorlashtirish uchun kurash olib bordi. 1919-yil noyabrda Fransiyada urushdan keyingi 1-parlament saylovlari bo'lib o'tdi. Burjua partiyalari Milliy ittifoq deb nomlangan saylovoldi uyushmasini tuzdilar. Milliy ittifoq bolshevizmga va ijtimoiy tartibsizliklarga qarshi kurash, Versal shartnomasiga qat'iy rioya qilish, ya'ni Germaniyani tovon to'lashga majbur etishni o'z vazifasi deb e'lon qildi.
Aholining katta qismi tomonidan qo'llab-quvvatlangan Milliy ittifoq katta g'alabaga erishib, Milliy majlisda deputatlik o'rinlarining uchdan ikki qismini qo'lga kiritdi. Burjua partiyalari demokratik va ishchi harakatlariga qarshi kurashda qudratli qurolga ega bo'ldilar.
Natija tez orada namoyon bo'ldi. Milliy ittifoqning birinchi hukumati bo'lgan Mileran hukumati ishchilar harakatiga qarshi ayovsiz kurash boshladi. 1920-yil mayda temiryo'lchilar ish tashlashi bostirildi, unga qatnashganlardan 20 kishi ishdan bo'shatildi. Urush davrida qabul qilingan ijtimoiy islohotlar dasturi birin-ketin yo'q qilindi. Ishchilarga qarshi kurash milliy miqyosidagi surunkali va tinka qurituvchi nizoga aylandi. Bu esa mamlakatda siyosiy beqarorlikka sabab bo'ldi. 14 yil (1919-1933) mobaynida Fransiyada 27 marta hukumat o'zgardi. (v).

Tashqi siyosat. Kichik Antantaning
tashkil etilishi

Milliy ittifoq hukumati paytida Fransiya tashqi siyosatining tashkil etilishi asosiy yo'nalishi mamlakatning Yevropa qit'asidagi ustivor mavqeini mustahkamlash edi. Ana shu maqsadda Fransiya bir qator tadbirlarni amalga oshirdi va ular mamlakatning Yevropadagi mavqeini ancha mustahkamladi. "Kichik Antanta" deb nomlangan va Chexoslovakiya, Ruminiya hamda Yugoslaviya.ni o'z ichiga olgan "Sharqiy alyans" tashkil etilgan edi. Fransiya ular bilan harbiy ittifoq tuzdi. Polsha bilan ham shunday ittifoq tuzildi. Bu ittifoqlar ochiqdan-ochiq Germaniya va Rossiyaga qaratilgan edi. Bunga javoban Germaniya bilan Rossiya 1922-yilda, Genuya konferensiyasi paytida diplomatik munosabatlar o'rnatish haqida shartnoma tuzdi. Bu ahdlashuv keng miqyosli iqtisodiy munosabatlar o'rnatish yo'lini ochar edi. Shunday qilib, Germaniya birinchi bo'lib Rossiyani iqtisodiy jihatdan qamal qilish haqidagi kelishuvni buzdi. Germaniya va Rossiya o'rtasidagi shartnoma Genuya yaqinidagi Rapallo degan joyda imzolangani uchun shu nom bilan ataldi. U ikkala mamlakatning ham xalqaro mavqeini mustahkamladi.
1922-yil yozda Buyuk Britaniya va AQSh tomonidan qo'llab-quvvatlangan hamda Rapallo shartnomasidan ruhlangan Germaniya har yilgi tovonni to'lashdan bosh tortdi. Bunga javoban fransuz qo'shinlari 1923-yilning yanvarida nemis iqtisodiyoti ustidan nazorat o'rnatish va Rur viloyatini Germaniyadan ajratib olish maqsadida bu viloyat hududiga kirdilar. Ammo Fransiya hukmron doiralarining rejasi amalga oshmadi. Germaniya hukumati da'vati bilan Rur aholisi ishdan bosh tortdi. Fransiyaga Rur ko'miri butunlay bormay qoldi. Natijada cho'yan va po'lat quyish keskin qisqardi. Fransuz franki kursi tushib ketdi. Rurning bosib olinishi ichki siyosiy inqiroz va xalqaro munosabatlardagi chigalliklar bilan yakunlandi. Fransiyaning Yevropa qit'asida gegemonlik o'rnatish xayollarini butunlay chippakka chiqarish maqsadida AQSh va Buyuk Britaniya Germaniya iqtisodiyotini tiklash va "Daues rejasi" asosida uning Yevropa siyosiy hayotidagi rolini oshirishga ahd qildilar.
1924-yilgi saylovlarda Milliy ittifoqdan chiqqan so'l burjua partiyalari, eng avvalo Eduard Errio boshchiligidagi radikallar partiyasi Sotsialist partiya bilan saylov bitimi tuzdi va So'l ittifoqni tashkil etdi. So'l ittifoq o'z dasturida ijtimoiy sohada ijobiy o'zgarishlar qilish, Milliy ittifoqning xalqqa qarshi qaratilgan tadbirlarini bekor qilish, Sovet Ittifoqi bilan diplomatik munosabatlar o'rnatish, Germaniyadan qo'shinlarni olib chiqish va u bilan yarashish, Angliya va AQSh bilan mustahkam aloqalarni tiklashni va'da qilgan edi. So'1 ittifoq saylovlarda g'olib chiqdi.
So'l ittifoq hukumatini Eduard Errio boshqardi. U Rossiya bilan yaqinlashish, xalqaro muammolarni tinch yo'l bilan hal qilish tarafdori, demokrat va tinchliksevar edi. 1924-yil oktabrida o'ng partiyalarning ashaddiy hamlalariga qaramay Fransiya va Rossiya o'rtasida diplomatik munosabatlar o'rnatildi.
So'l ittifoq tashqi siyosatining asosini G'arb davlatlarini yarashtirish va Yevropani birlashtirish tashkil etar edi. Bunday tashqi siyosat olib borilishida 14 hukumatda uzluksiz tashqi ishlar vaziri bo'lgan Aristid Brian (1862-1932) ning xizmati katta bo'ldi. U muzokaralar va arbitraj vositasida Yevropani birlashtirish yo'lini tutdi. Uni hozirgacha "EVROPA OTASI" deb atashadi, uning g'oyalari Ikkinchi jahon urushidan keyin birlashgan Yevropani tashkil etish yo'lida ilk qadam bo'lganligini e'tirof etishadi.
So'l ittifoq uzoq davom etmadi. 1925-yil aprelda sotsialistlarning qo'llab-quvvatlashidan mahrum bo'lgan Eduard Errio hukumati iste'foga chiqdi. So'l ittifoq tarqalib ketdi, o'ng partiyalar esa Mitliy majlisda o'zlaricha ko'pchilik ovozga ega emas edilar. Muzokaralar natijasida "Mulliy birlik" koalitsion hukumati tuzildi. Unga o'ng partiyalar qatori radikallarning ham bir qancha vakillari kirdi. Hukumatni Raymon Puankare boshqardi.
Puankare inflyatsiyaga qarshi kurash, frankni barqarorlashtirish va iqtisodiy o'sishni ta'minlashni o'z ichki siyosatining muhim vazifasi deb e'lon qildi. Hukumat davlat xarajatlarini qisqartirdi, yangi soliqlar joriy etdi va sanoat korxonalariga imtiyozlar berdi. AQSh va Angliyadan olingan yirik kreditlar hisobiga frank kursi barqarorlashtirildi. 1926-yilda davlat daromadlari urushdan keyin birinchi marta xarajatlardan ortiq bo'ldi. Frank barqaror valyutaga aylandi.
Valyuta-moliya munosabatlarining barqarorlashuvi fransuz iqtisodiyotining umumiy yuksalishi boshlanganidan dalolat edi. Tabiiyki, bu urushdan keyingi inqirozni bartaraf etgan jahon iqtisodiyoti ravnaqining umumiy jarayonlari bilan ham uzviy bog'liq edi. 1925-yilda Fransiya sanoati mahsuloti hajmi birinchi marta urushdan oldingi darajadan ortiq bo'ldi. Oradan 5 yil o'tgach, 1930-yilda Fransiyada urushlar oralig'idagi eng yuksak sanoat ishlab chiqarishi va savdo hajmi qayd etildi. Fransiya sanoat taraqqiyoti sur'atlari bo'yicha (yiliga o'rtacha 5%) Angliya va Germaniyani ortda qoldirib, AQShga yaqinlashdi. O'nlab yangi yirik zavodlar, elektr stansiyalari, temir yo'llar qurildi. 1924-yildan 1932-yilgacha-"Mamlakat iqtisodiyotini barqarorlashtirish davri" bo'ldi. Bu davr aholi turmushiga ham ijobiy ta'sir ko'rsatdi. Narxlar barqarorlashib, pulning qadrsizlanishi barham topdi. Bu esa hukumatga aholining bir qator qatlamlari ijtimoiy ahvolini yaxshilash tadbirlarini amalga oshirish imkonini berdi. 1926-yilda ishsizlik nafaqasi joriy etildi, keksalik nafaqasi, kasallik, nogironlik va homiladorlikda yordam puli beriladigan bo'ldi.

Qisqacha mazmuni:
 	20 asr boshlarida mamlakat sanoati texnologik jihatdan tamomila qayta qurildi;
 	1919-yil-MiIliy ittifoqning saylovlardagi g'alabasi. Mamlakatdagi siyosiy va iqtisodiy beqarorlik;
 	Tashqi siyosatning bosh maqsadi-Yevropadagi o'z mavqeini mustahkamlash. "Kichik Antanta".ning (Chexoslovakiya, Ruminiya, Yugoslaviya, Fransiya) tashkil etilishi;
 	1922-yil-siyosiy inqiroz. Germaniyaning har yilgi tovonni to'lashdan voz kechishi. Fransiya tomonidan Rur viloyatining bosib olinishi;
 	1924-yil-saylovlarda E.Errio boshchiligidagi so'lchilar ittifoqining g'alabasi. Rossiya bilan diplomatik munosabatlarning o'rnatilishi;
 	1925-yil-R.Puankare boshchiligidagi "Milliy birlik" hukumatining faoliyati. Mamlakat iqtisodiy va siyosiy hayotining barqarorlashuvi.

 

Birinchi jahon urushi Buyuk Britaniyanrng dunyodagi mavqeini tubdan o'zgartirib yubordi. Bir paytlar jahon sanoat bozorida hukmronlik qilgan Angliya dunyo "Sanoat ustaxonasi" rolini to'liq qo'ldan boy berdi. Ingliz mahsulotlarining eksporti kamayib, import ko'paydi. Angliya harbiy xarajatlarni to'lashga majbur edi, shu sababli chet el zayom va kreditlaridan foydalanardi. Natijada Angliya AQSh.ning asosiy qarzdoriga aylandi (urushgacha AQSh uning asosiy qarzdori edi). Buyuk Britaniya qarzdan qutulish uchun o'zining chet ellardagi mulklaridan chorak qismini sotib yuborishga majbur bo'ldi. Davlat subsidiyalari hisobiga eskirgan korxonalarning qo'llab-quvvatlanishi urushdan so'ng ingliz sanoatini texnologik qoloqlikka olib keldi.
Bir paytlar Britaniya sanoatining g'ururi bo'lgan va katta foyda keltirgan sohalarning eskirganligi, ishchi kuchining armiyaga va harbiy korxonalarga jalb qilinishi, xom ashyo yetishmasligi hamda uskunalarning ishdan chiqqanligi tufayli ishlab chiqarish pasayib ketdi. Ko'mir qazib olish, cho'yan ishlab chiqarishning kamayishi, kemasozlikning qisqarishi bu sohalarni ham turg'unlikka olib keldi. Ammo bir paytning o'zida sanoatning yangi sohalari bo'lgan avtomobilsozlik, kimyo, aviatsiya, qurolsozlik va harbiy zavodlarni ta'minlovchi po'lat quyish sohalanda o'sish ro'y berdi.
Urush ingliz monopoliyalari uchun ulkan foyda manbaiga aylandi. U ingliz iqtisodiyotining barcha kuchlarini jamlashni taqozo etdi. Bu esa o'z navbatida sanoatning va kapitalning birligini kuchaytirdi. Kichik va o'rta korxonalarning majburiy kooperativlashtirilishi hamda banklarning birlashuvi ro'y berdi. Ayni shu jarayonda yirik London banklari-"Lloyd", "Barklay", "Midlend", "Vestminster" va ingliz bankidan iborat "katta beshlik" vujudga keldi. Ularning tasarrufida Angliya pul resurslarining 85% i jamlangan edi. Sanoatda 6 ta yirik monopoliya paydo bo'ldi. Bular "Royyal Datch shell" (neft), "Ingliz-Eron neft kompaniyasi" (neft), "Yunilever" (keng iste'mol mahsulotlari), "Imperial kemikl indastriz" (kimyo sanoati), "Danlop rabbers" (kauchuk, rezina) va "Vikkers" (qurol-yarog') edi. Mazkur 6 yirik monopoliya amalda ishlab chiqarishning barcha sohalarida hukmron edi. 5 ta eng yirik bank bilan birgalikda ular Angliya ichki va tashqi siyosatining yo'nalishlarini ham belgilardilar.
Urush ingliz mehnatkashlari boshiga cheksiz azob uqubatlar keltirdi. Urush mobaynida aholining turmush darajasi ancha pasaydi. Ish haqining real darajasi ham pasayib bordi. Deyarli cheklanmagan ish kuni, favqulodda tezkor ish sur'ati, oz ish haqi, yomon uy-joy va maishiy sharoitlar, oziq-ovqatlarning yuqori narxlari o'lim va kasb kasalliklarining yuksak darajada bo'lishiga olib keldi.
Ayni paytda bo'lib o'tgan urush ingliz mehnatkashlari ijtimoiy ongining yuksalishida katta ahamiyatga ega bo'ldi.
Urush mamlakat yetakchi siyosiy partiyalari mavqeida katta o'zgarishlarga sabab bo'ldi. Liberal partiya o'z mavqeini boy bergan bo'lsa, Konservativ va Leyborist partiyalar o'z mavqelarini mustahkamladilar. Garchi ichki va tashqi siyosat borasidagi qarashlari bir-biridan unchalik farq qilmasa-da, leyboristlar mehnatkashlar ommasining yetakchisiga, konservatorlar esa burjuaziya manfaatlari ifodachisiga aylandi. 1918-yil dekabrida Liberal partiya yetakchisi D.Lloyd-Jorj (1863-1945) harbiy zafar to'lqinida tezkor saylovlar o'tkazdi. U xalqqa tinchlik, ijtimoiy islohotlar, urush aybdorlarini jazolash va'dalarini berdi. Saylov huquqi berilgan harbiylarning ovozi evaziga g'alaba qozondi. Bu Liberal partiyaning so'nggi muvaffaqiyati edi. D.Lloyd-Jorj hukumati 1922 yilgacha davom etgan bo'lsa-da, ichki va tashqi siyosatda mag'lubiyatga uchradi. Bundan keyin Liberal partiya hech qachon hukumatni boshqarish imkoniyatini qo'lga kiritolmadi.
Irlandiyadagi voqealar Lloyd-Jorjning hokimiyat tepasida qolish umidlarini tamomila puchga chiqardi. 1922-yil 19-oktabrda hukumat koalitsiyasiga kirgan Konservativ partiya yig'ilishida mazkur koalitsiyadan chiqish haqida qaror qabul qilindi. Shu kuni Lloyd-Jorj qirol Georg V ga (1865-1936) iste'fonomasini topshirdi va u darhol qabul qilindi.
Hukumat o'zgarmadi, faqatgina Bosh vazir lavozimiga Konservativ partiya rahbari Bonar Lou (1858-1923) tayinlandi. Ko'p o'tmay u vafot etdi va uning o'rnini Stenli Bolduin egalladi. Bolduin Buyuk Britaniya sanoatini surunkali xastalik-ishsizlik va korxonalarning to'la quvvat bilan ishlamasligidan xalos etmoqchi bo'ldi. Shu maqsadda erkin tijoratni bekor qildi va milliy iqtisodiyotni himoya qilish maqsadida bir qator boj soliqlari joriy etdi. Ammo bu choralar foyda bermadi va ingliz iqtisodiyotidagi turg'unlik 1929-yilgacha davom etdi. Buning ustiga Angliya 1923-yil oxiriga kelib yana iqtisodiy jihatdan boshi berk ko'chaga kirib qoldi. Birorta ham partiya undan chiqish yo'lini topa olmadi. Konservatorlarning boj siyosati ham ko'pchilik siyosiy arboblar tomonidan rad etildi.
Britaniya saylovchilari ham bu siyosatni rad etdilar va 1923-yil dekabrda bo'lib o'tgan saylovlarda konservatorlar parlamentdagi nisbatan ko'pchilik mavqeini boy berdilar. Liberal partiya endilikda muxolif partiya rolini bajara olmas edi. Ikki partiyali tizimda uning o'rnini egallaydigan yangi kuch zarur edi. Qirol Georg V 1923-yil 23-dekabrda Leyborist partiyasi rahbari Ramsey Makdonaldga Angliya tarixida birinchi marta leyboristlar hukumatini tuzishni topshirdi.
Ammo leyboristlar hukumati saylov kampaniyasi mobaynida va'da qilgan eng juz'iy rejalarini amalga oshira olmadi. 1924-yil 8-oktabrda parlamentda Makdonald hukumatiga ishonchsizlik bildirildi. 29-oktabrda yangi parlamentga saylovlar bo'lib o'tdi. Unda konservatorlar g'alaba qozonib, parlamentda 413 ta o'rin oldilar (leyboristlar 151 ta, liberallar 40 ta o'rin oldi).
Liberal partiya o'rnini Leyborist partiya egalladi. Nomiga ko'ra (ingl. "labour"-"mehnat") u ishchilar partiyasi bo'lsa ham, amalda Buyuk Britaniya hukmron doiralari manfaatlariga javob beruvchi siyosat olib borardi. Ingliz ishchilar sinfi Leyborist partiya siyosatiga ta'sir o'tkazishning samarali vositasiga ega edi. Bu ingliz kasaba uyushmalari (tred-yunion) bo'lib, u ishchilar harakatiga yetakchilik qilardi. Urush paytida ingliz kasaba uyushmalarining saflari o'sdi va tashkiliy jihatdan takomillashdi. 1918-yilda Angliya kasaba uyushmalari a'zolari soni 6,5 mln.ga yetdi (urushgacha 2,5 mln edi). Yangi kasaba uyushmalari paydo bo'ldi, ular ishchilarning turmush sharoitlarini yaxshilash, ish haqini oshirish uchun yanada faol kurash olib borishni talab eta boshladilar.
Mazkur kuch mamlakat taqdirini keskin burib yuborish qudratiga ega edi. Kasaba uyushmalarida tashkilotchi yangi mahalliy rahbarlar (shop-styuard-sex yetakchisi) paydo bo'ldi. Ishchilar harakatini jipslashtirish va tashkiliy jihatdan mustahkamlash uchun harakat kcngaya boshladi. 1918-yilda uch eng yirik va nufuzli konchilar, transportchilar va temiryo'lchilar kasaba uyushmalari o'zaro hamkorlik haqida uchlar ittifoqini tuzdilar. Bu ittifoq umumiy talablar ishlab chiqish va zarur bo'lganda bir paytda ish tashlash maqsadida tashkil etilgan edi.
1918-yil saylovoldi kampaniyasi paytida D. Lloyd-Jorj "mamlakatni jang maydonlaridan qaytayotgan qahramonlarga munosib" qilish to'g'risida ko'p gapirdi. Amalda esa bunday bo'lmadi. 1924-yildan keyingi bir necha yilni hisobga olmaganda, Britaniya iqtisodiyoti butun yigirmanchi yillar mobaynida depressiya  holatida bo'ldi. Angliyani urushdan keyingi tiklash rejasi amalga oshmadi. Ishsizlik 10-11 foiz darajada bo'ldi. D.Lloyd-Jorj hukumati ishsizlarga, beva va yetimlarga yordam puli berishni yaxshilaydigan sug'urta siyosati ishlab chiqdi. Ammo ishsizlikni yo'qotadigan darajada ish o'rinlari yarata olmadi.
D.Lloyd-Jorj hukumati (1918-1922) Angliyaning xalqaro mavqeini saqlab qolishga intildi. U Rossiyaning ichki ishlariga qo'pol ravishda aralashdi. Ingliz qo'shinlari Murmansk va Arxangelsk shaharlariga kiritildi, mahalliy hokimiyat ag'darildi. 1918-yil yozda ingliz qo'shinlari Ashxobod va Boku shaharlarini egalladilar va Kaspiy dengizida o'z flotiliyalarini yaratib, dengizdagi barcha qatnovni nazorat ostiga oldilar. Shuningdek, ular Boku-Batumi temir yo'li ustidan nazorat o'rnatdilar, Gruziya, Ozarbayjon va Armanistonda mustaqil hukumatlar tuzilishiga ko'maklashdilar. Angliyaning maqsadi Rossiyani bo'lib yuborish, 1916-yilda Fransiya bilan bitimda qayd etilgan va 1918-yil 13-noyabrda tasdiqlangan hududlar ustidan o'z hukmronligi.ni o'rnatish edi. Angliyaning o'zida Rossiyaga qarshi harbiy yurish xalqning keskin noroziligi va namoyishlariga sabab bo'ldi. Ingliz hukumati qurolli yo'l bilan Rossiya hukumatmi yo'q qilishga urinishdan voz kechishga majbur bo'ldi. Bu esa Lloyd-Jorj hukumatiga berilgan og'ir zarba edi.
Ammo Angliya Parij konferensiyasida yirik muvaffaqiyatni qo'lga kiritdi. Konferensiyada ishlab chiqilgan shartnomaga ko'ra, eng ko'p harbiy o'lja-mustamlaka hududlar unga tegdi. Angliya Fransiyaning Yevropa qit'asida hukmron mavqega erishishiga yo'l qo'ymadi, Tinch okeanidagi o'z mavqeini ham, Yaponiya kabi ittifoqchisini yo'qotish evaziga bo'lsa-da, saqlab qoldi. Umuman, Versal-Vashington tartibining yaratilishi uning nazonati ostida va unga qulay yo'nalishda kechdi.
Angliya strategik jihatdan muhim O'rta Yer dengizi hududida tayanch nuqtasiga ega bo'lishni istar edi. Kipr Angliya tasarrufida bo'lib, Gretsiyani ham o'z ta'sir doirasiga olish O'rta Yer dengizi mintaqasi taqdirida Angliyaning rolini oshirib yuborar edi.
Angliyaning rejalarini Turkiya buzib yubordi. 1920-yilda Izmirning greklar tomonidan bosib olinishi bilan boshlangan "Grek-turk urushi" 1922-yilgacha davom etdi. Angliya Egey dengizining han ikki tomonida Buyuk Gretsiya davlatini yaratish niyatida bo'lgan greklarning da'vosini qo'llab quvvatladi. Ingliz siyosatining mohiyatini yaxshi tushungan Fransiya va Italiya esa Gretsiyaning kuchayishiga qarshi chiqdilar. Angliya Birinchi jahon urushidan keyin birinchi marta yakkalanib qoldi.
1922-yil 9-sentabrda Muddaniya yaqinidagi jangda grek qo'shinlari tor-mor etildi va turk qo'shinlari Izmirga kirdi. Angliyaning Turkiyaga qarshi urushda yordam so'rab Yugoslaviya va Ruminiyaga qilgan murojaatlaridan natija chiqmadi. U o'ziga qaram davlatlardan ham rad javobi oldi. Birinchi jahon urushida g'alaba qozongan Angliya turk milliy-ozodlik harakati bilan urushda mag'lub bo'ldi.
Grek-turk urushidagi bu mag'lubiyat Lloyd-Jorj hukumatining ham mag'lubiyati edi. Lloyd-Jorjga qarshi matbuotda ayovsiz kampaniya boshlandi. Raqiblari uri "urushni yutib, tinchlikni boy benganlikda" aybladilar. Ammo tashqi siyosatdagi xatolar bilan birga ichki siyosiy muammolar ham talaygina edi. Mamlakat oldida ulkan iqtisodiy qiyinchiliklar turardi. Sanoatning ayrim sohalari izdan chiqqan, ishsizlik ko'payib borardi.

////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
  Jahon tarixi