Sever.UZ dan ko`chirib olingan!
http://uzsmart.ru
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
MP3, klip, kino`yin va Programalar! 200 mln oshiq yuklamalar!
///////////////////////////////////
11-sinf Jahon tarixi   2011
-----------------------------------------------------------------------

SOVUQ URUSHNING BOSHLANISHI

1945 yil 6-va 9-avgustda AQSH harbiy kuchlari bombardimonchilari Xirosima va Nagasaki shaharlariga atom bombasi tashladi. Xirosimada 90 ming, Nagasakida esa 75 ming tinch aholi halok bo'ldi. Bu, AQSHning urushdan so'ng dunyoga yakka da'vosi edi. Mazkur voqea "sovuq urush" boshlanishiga turtki bo'ldi. Rasman "Sovuq urush" ning boshlanishi 1946 yil 5-martida sobiq Angliya bosh vaziri U. CHerchillning Fultondagi amerika universitetida so'zlagan nutqida e'lon qilindi. U. CHerchill "SHarq kommunizm" bilan kurash uchun ingliz-amerika harbiy Ittifoq tashkil etishga chaqirdi. U urushdan so'ng totalitarizm ta'siriga tushib qolgan SHarqiy Yevropani erkin demokratik G'arbdan ajratib turuvchi "temir parda" haqida so'zladi. SSSR bilan natsizmga qarshi birlashgan Yevropa endi SSSRning o'ziga qarshi birlashdi.
1949 yilgacha AQSH atom bombasiga monopol xukmron bo'lib, uni qo'llash har qanday tajovuzkorlikni to'xtatish uchun etarli edi. Yadro quroli "Sovuq urush" vositasi bo'ldi. AQSH uni ishlab chiqarish va bu sohada tadq ustidan xalqaro nazorat o'rnatish rejasini ishlab chiqdi. Bu reja 1946 yilda BMTga taqdim etildi va u istalgan mamlakatda bunday tadqiqotlarni tekshirish huquqini ko'zda tutdi. SSSR bu rejani inkor qildi va 1949 yilda o'z atom bombasini ilk bor sinovdan o'tkazdi. SHundan boshlab "Sovuq urush" yadroviy qurollanish poygasi darajasiga ko'tarildi. 
AQSH va SSSRdan so'ng ham atom qurolini boshqa mamlakatlar yaratishga kirishdi, ular buning uchun moliyaviy va texnik imkoniyatga ega bo'lishdi. 1952 yilda Angliya, 1960 yilda Fransiya, 1964 yilda Xitoy o'z atom bombasini sinovdan o'tkazdi. 1974 yilda Hindiston, 1999 yilda Pokiston o'z atom bombalariga ega bo'ldi. 
YAdro quroli takomillashib bordi. 60-yillarda endi taktik qurol turlari yaratila boshladi, ulardan odatdagilari bilan bir katorda kichik miqyoslarda foydalanish mumkin edi. 1953 yilda SSSRda ilk marta vodorod bombasi yaratildi, u o'z vayronagarchilik kuchiga ko'ra atom va neytron bombasidan minglab marta kuchli edi. 
YAdro quroli bilan bir katorda ularni nishonga etkazib berish vositalari ham ishlab chikildi. Jumladan, 1948 yili AQSH 20 km balandlikda, 12 ming km uzoqlikka ucha oladigan B-52 qit'alararo bombardimonchi samolyotga ega bo'ldi, u 1955 yil SSSRda ham yaratildi. 1957 yili Sovet Ittifoqida Tinch okeani akvatoriyasida 10 ming km.dan ziyodrok masofada nishonni aniq uruvchi qit'alararo ballistik raketa sinovdan o'tkazildi, bir yildan so'ng AQSH da ham shunday raketa yaratildi. Deyarli bir paytning o'zida AQSH va SSSRda Uzoq masofaga suzuvchi atom suvosti kemalari yaratildi. SHu munosabat bilan raketaga qarshi mudofaa tizimlarini rivojlantirishga katta e'tibor berildi. Ular SSSRda 1966 yilda, AQSH da 1974 yilda barpo etildi. 
70-yillarning birinchi yarmida jahonda harbiy xarajatlar har yili 350 milliard dollarni, o'n yillik oxiriga kelib esa 400 milliard dollarni tashkil etdi, 80-yillarda insoniyat har yili qurollanish uchun 600 milliard dollarni sarf etdi. 
"Sovuq urush" rivojlanishi davrida G'arb davlatlari o'zlari bilan SSSR o'trtasida qarama-qarshilikka olib keluvchi, xalqaro munosabatlarda keskinlikni kuchaytiruvchi, ishoyachsizlik va shubha uyg'otuvchi choralardan foydalanishdi. Bunday birinchi qadam 1947 yilda AQSH tomonidan ko'rildi. SHu yili AQSH kongressi "Trumen doktrinasi" deb ataladigan xujjatni tasdiqladi. U kongress tomonidan 12-martda qabul qilindi va AQSH prezidentiga "qurolli kamchilik" tomonidan zabt etishga urinilayotgan yoki "tashqi bosim"ga qarshilik ko'rsatayotgan "erkin xalqlar" yordam ko'rsatishga imkon berdi. Kongress doktrinaga muvofiq Gretsiya va Turkiyaga moddiy moliyaviy va harbiy yordam ko'rsatdi.
1947 yil 5-iyunda AQSH davlat kotibi Jorj Marshall Garvard universitetida so'zlagan nutqi G'arbiy Yevropani tiklash uchun moliyaviy yordam ko'rsatishni taklif qildi. 
"Marshall rejasi" bo'yicha uni amalga oshirishda 16 ta Yevropa davlatlari ishtirok etadigan bo'ldi, Amerika moliyaviy yordamini Yevropa iqtisodiy hamkorligi tashkiloti (EIHT) taqsimladi. 1948 yildan 1952 yilgacha bu tashkilot orqali G'arbiy Yevropa mamlakatlariga 17 milliard dollar berildi. Bu mablag'lar mazkur mintaqada urushdan keyingi tiklanishda muhim rol o'ynadi. "Marshall rejasi" Yevropa mamlakatlari iqtisodiy tizimi tuzilmasini saqlashga imkon yaratdi. 
AQSH Potsdam konferensiyasi qarorlarini buzgan holda G'arbiy Germaniyada hukumat tuzish va unda pul isloxotini o'tkazish haqida maxfiy mUzoqaralar o'tkazdi. AQSH va G'arbiy davlatlar Sovet Ittifoqining Germaniya hududidan barcha okkupatsiya qo'shinlarini olib chiqib ketishni ko'zda tutuvchi tinchlik shartnomasini tayyorlash va umumgerman organlarini tuzish haqida takliflarini rad etdi. 
Bu hol Sovet qo'shinlari tomonidan Berlinga kirish yo'llarini qurshab olish va 1948 yilgi "Berlin inqirozi" ga olib keldi. Butun yil mobaynyada amerika samolyotlari sovet okkupatsiyasi hududida bo'lan Garbiy Berlin uchun zarur barcha narsalarni ta'minladi. 
"Berlin inqirozi" amerika diplomatiyasiga Yevropada o'z harbiy mavjudligini kuchaytirish uchun muhim sabab bo'ldi. 1949 yil 4-aprelda Vashingtonda 12 davlat vakillari SHimoliy Atlantika shartnomasiga (NATO) imzo chekishdi. Bu davlatlar AQSH, Kanada, Belgiya, Angliya, Daniya, Fransiya, Islandiya, Niderlandiya, Italiya, Norvegiya, Portugaliya, Lyuksemburg edi. 1952 yilda shartnomaga Gretsiya va Turkiya, 1955 yilda Garbiy Germaniya qo'shildi. 
AQSH tarixda birinchi marta Yevropa davlatlari bilan tinch paytda harbiy ittifoqqa kirdi. NATO rejasiga muvofiq G'arb davlatlari qurollanish poygasi va ortik kuchlar bosimi ta'sirida charchatib, sovet tizimi parchalanishini tezlashtirishi lozim edi. SHimoliy Atlantika shartnomasi Sovet Ittifoqiga qarshi yo'naltirilgan g'arbiy harbiy-siyosiy blokning yaratilishini tugalladi. 
NATO amalda Yevropa integratsiyasi yo'lida ilk bo'ldi. Uning faoliyati chegarasiz Yevropani yaratishga yo'naltirildi. Milliy suverenitet eskirib qolgan tushuyacha deb e'lon qilindi va u "atlantizm" bilan almashtirilishi, ya'ni g'arb qadriyatlari va demokratiyasini muhofaza qilishning umumiy manfaatlariga bo'ysundirilishi lozim edi. 
Sovet Ittifoqi ham SHarqiy Yevropada harbiy-siyosiy blokning tashkil etilishiga olib keluvchi javob choralarini ko'rdi. Garbiy Yevropa bilan doimo yaqin aloqada bo'lgan va o'zini G'arb xristian sivilizatsiyasining bir qismi sifatida ko'rgan xalqlar milliy psixologiyasi qudratli qo'shin bilan yattifoqni shakllantirish zaruriyatini qiyinchilik bilan qabul qildi. 
1949 yilda SHarqiy Yevropa va Sovet Ittifoqi mamlakatlari o'rtasidagi iqtisodiy munosabatlar va integratsiya jarayonlarini rivojlantirish uchun davlatlar ustidan turuvchi organ-O'zaro Iqtisodiy Yordam Kengashi (O'IYK) tashkil etildi. Dastlab unga Albaniya, Bolgariya, CHexoslovakiya, Vengriya, Ruminiya, Polsha va Sovet Ittifoqi kirdi. GDR-1950, Mo'g'iliston-1962, Kuba-1972, Vyetnam-1978 yilda unga a'zo bo'lib kirdi. 
G'arbiy Germaniyaning NATOga qabul qilinishi SHarqiy Yevropaning barcha mamlakatlari, ayniqsa, gitlerchilar tajovuzidan zarar ko'rgan davlatlarda xavotir uyg'otdi. SHu bois Sovet Ittifoqiga ularning raxbarlarini mazkur yurtlar xavfsizligini kafolatlay oladigan harbiy ittifoq tuzishga ishontirish qiyin bo'lmadi. 1955 yil 14 mayda Albaniya (1962 yilda shartnomada ishtirok etmay qo'ydi, 1968 yilda undan chiqdi), Bolgariya, CHexoslavakiya, GDR, Vengriya, Polsha, Ruminiya va Sovet Ittifoqi vakillari Varshavada do'stliq hamkorlik va o'zaro yordam haqidadagi shartnomaga imzo qo'ydi. Varshava shartnomasi davlatlari ulardan birortasiga qurolli xujum bo'lgan holda o'zaro harbiy yordam qilishga kelishib olishdi. 
Varshava shartnomasi davlatlari Qurolli kuchlarning birlashgan qo'mondonligini tashkil etdi, uning shtabi Moskva shahrida bo'lgan. Varshava shartnomasi ilgarigi barcha ikkiyoqlama shartnomalarni almashtiruvchi yangi harbiy-siyosiy Ittifoqqa aylandi. Endilikda dunyo ikki harbiy blokka parchalandi va "Sovuq urush" jahon miqyosiga etdi. 
Q i s q a ch a m a z m u n i :
"	1946 yil 5-mart-U. CHerchillning Fulton (AQSH) shahridagi nutqi, "sharqiy kommunizm" bilan kurashish uchun ingliz-amerika ittifoqini yaratishga da'vat 
"	1949 yil-SSSRda atom bombasi sinovi
"	1953 yil SSSRda vodorod bombasining yaratilishi
"	1966 yil-SSSRda, 1974 yilda-AQSHda raketaga qarshi mudofaa tizimlarining yaratilishi
"	70-yillar-qurollanish poygasiga har yili 350-400 milliard dollar, 80-yillarda-600 milliard dollargacha sarflandi.
"	1947 yil 12-mart-AQSH kongressida "Trumen doktrinasi" tasdiqlandi. "Erkin xalqlar" yordam ko'rsatish (amalda-boshqa davlatlar ichki ishlariga aralashish).
"	1948-1952 yillar-"Marshall rejasi"ni amal ga oshirish-G'arbiy Yevropa mamlakatlariga amerika moliyaviy yordami.
"	1949 yil 4-aprel-12 davlat SHimoliy Atlantika shartnomasi (NATO)ga imzo chekdi
"	1949 yil-O'zaro Ittifoq Yordam Kengashi (O'IYK) SHarqiy Yevropa va SSSR mamlakatlari o'rtasida iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish uchun tashkil etildi.
"	1955 yil 14 may-mamlakatlardan biriga hujum qilinganda harbiy yordam ko'rsatish uchun Varshava shartnomasiga imzo chekildi.

YEVROPANING BIRLASHUVI

Ikkinchi jahon urushi tufayli Yevropada yuzaga kelgan iqtisodiy va siyosiy inqiroz jahon siyosatida Yevropa davlatlari rolining pasayishiga olib keldi. Bir paytlar jahon miqyosida yuqori mavqega ega bo'lgan Angliya, Fransiya, Germaniya va Italiya ikki buyuk davlat oralig'ida qolib, 50-yillar oxirlarida oddiy "Yevropa" davlatlariga aylandi va to'liq mustaqil davlatlar bo'lmay qoldi. "Marshall rejasi", NATO amerika yadro quroli AQSH Yevropa siyosati va iqtisodiyoti rivojlanishida uzoq vaqt ustivor rol o'ynashini anglatardi. Yevropa, xususan, Germaniya Sovet Ittifoqi va AQSH o'rtasidagi davomiy qarama-qarshiliklar maydoniga aylandi va ular takdiri bu ikki buyuk davlat munosabatlaridagi keskinlik darajasiga bog'lik bo'lib qoldi. 
Yevropa qit'asining asosiy muammosi Germaniya edi. Koreya urushi boshlanishi bilan AQSH nemis qurolli kuchlarini yaratish uchun faol harakatlar kildi. Amerikalik strateglarning fikricha, bu qurolli kuchlar amerikaliklar Uzoq Sharq urush olib borayotgan paytda Yevropani muhofaza qilishlari lozim edi. Angliya Germaniyani qayta qurollantirish bo'yicha amerikaliklar loyihasini to'liq ma'qulladi. Biroq yangi variantning paydo bo'lishi istiqboli Fransiyani mutlaqo qoniqtirmas edi. 
Yevropa hamkorligi asosan iqtisodiy sohada mavjud bo'ldi. Bunday hamkorlik suverenitetni yo'qotishni ko'zda tutmasdi. Aksincha, undan olingan foyda hukumat tomonidan xalq ehtiyojini qo'llashi mumkin edi. Yevropa mamlakatlari rahbalari o'rtasida iqtisodiy cheklanishlardan voz kechibgina mamlakatdagi iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etish mumkin, degan fikr ustivor turdi. Fransiya tashqi ishlar vaziri Robert SHuman (1886-1963), GFR kansleri Konrad Adenauer (1876-1967), Italiya bosh vaziri Algido de Gasperi (1881-1954) va Belgiya bosh vaziri Pol Anri Spaak (1899-1972) kabilar Yevropadagi bu yangi harakatda etakchi siymolar bo'lishdi. 
1950 yili R. SHuman G'arbiy Yevropada ko'mir va po'latni birlashgan xolda ishlab chiqarishni yaratish taklifi bilan chiqdi. Fransiya, Italiya, G'arbiy Germaniya va Benilyuks-(Belgiya, Niderlandlar va Lyuksemburg) mamlakatlari Yevropa ko'mir va po'lat birlashmasi (EKPB)ni tashkil qildi. Uning faoliyati faqat bir soha bilangina bog'lik bo'lsada Biroq butun sanoat ishlab chiqarishi uchun muhim ahamiyatga ega edi. Yevropa ishlab chiqarishi yuksala boshladi. 1955 yilga kelib ko'mir ishlab chiqarish 23 foiz, temir va po'lat ishlab chiqarish 150 foizga o'sdi. 

1956 yil Yevropa mamlakatlari uchun urushdan vokelikni qayta baholash yili bo'ldi. Mamlakatlar yo'lboshchilari integratsiya jarayonini tezlashtirishga qaror qilishdi. 1957 yil EKPB ga a'zo mamlakatlar "Rim protokollari" deb ataladigan hujjatlarni imzolashdiki, bu hol "Yevropa iqtisodiy hamjamiyati" (EIH) yoki "Umumiy bozor" asos soldi. Bu xujjatlarga imzo chekkan mamlakatlar 12 yil mobaynida bojxona to'siqlarini tugatish, umumiy soliq o'rnatish, keyinchalik esa umuman yo'q qilish, ishchi kuchi erkin harakat qilishini ta'minlash majburiyatini olishdi, shuningdek bir xil ijtimoiy kafolatlar va yagona ish haqi to'g'risida kelishib olishdi. 
Rim protokollari imzolangan dastlabki yillar umidli natijalarni bera boshladi. 1968 yilga kelib "Umumiy bozor" mamlakatlari o'rtasida barcha bojxona soliqlari bartaraf etildi. Bu hol rejalashtirilgan muddatdan oldinroq ro'y berdi. 
Yevropaning bundan keyingi birlashuvi Fransiya va Germaniya o'rtasidagi ziddiyatlarga duch keldi. Umumiy siyosiy manfaatlar ikkala tomonni bir bitimga kelishga majbur etdi. 1958 yili Fransiya prezidenti bo'lgan general de Goll va 1949 yildan GFR kansleri bo'lib kelgan K. Adenauer murosaga kelishga qaror qilishdi. K. Adenauer Fransiyaga Yevropada siyosiy gegemoniyaga erishishga, prezident de Goll esa SSSR bilan german masalasida hech qanday kelishuvlarga yo'l qo'ymaslikka yordam berishga majburiyat oldi. oktabr
1958 yil 14-sentabrda Fransiya prezidenti de Goll va kansler Adenauerlar mUzoqaralari natijasida mazkur mamlakatlar o'rtasida kelishmovchiliklarning tugagani e'lon qilingan qo'shma bayonotnoma qabul qilindi. 
Bonn va Parij ittifoqi Yevropa integratsiyasiga siyosiy tus berdi va Yevropaning bundan keyingi birlashishi yo'lidagi muhim to'siqlarni olib tashladi. Keyingi 5 yil ichida bu Ittifoq chukurlashdi va Yevropa integratsiyasining muhim rag'batchisiga aylandi. To'g'ri, ular o'rtasida kelishmovchiliklar ham bo'ldi, biroq ikkala taraf ham ularga alohida urg'u bermay, har qanday qarama-qarshilikdan qochishga harakat qilishdi. Ayniqsa ikki muammo-NATO va Angliya bilan munosbatlar muhim bo'ldi. De Goll Fransiyaning bu harbiy blokda ishtirok etishiga qat'iy qarshi bo'lgan va 1966 yil-iyulida uning barcha tashkilotlaridan Parijni tark etishni talab qildi. 1967 yilda NATOning shtab-kvartirasi o'zining barcha bo'limlari bilan birga Bryusselga ko'chib o'tdi. Fransiya esa blokning harbiy tuzilmalaridan chiqqanini e'lon qiladi. Fransiya G'arbiy Yevropa mamlakatlari orasida Amerika vasiyligidan ozod bo'lgan va o'z mustaqil tashqi siyosatini yuritgan dastlabkisi bo'ldi. 
Ayni paytda Fransiya EIH ga yangi a'zolar oqimi kelishiga qarshilik ko'rsata olmadi. Uning qarshiligiga qaramay, EIH ga 1973 yil Angliya, Irlandiya va Daniya, 1981 yilda Gretsiya, 1986 yilda Ispaniya va Portugaliya qabul qilindi. 
1991 yil-dekabrda EIH integratsiyani chuqurlashtirishga yana bir muhim qadam qo'ydi. Hamjamiyatning 12 a'zosi golland shahri Maastrixtda yagona Yevropani yaratishni ko'zda tutuvchi "Maastrixt bitimlari" deb ataluvchi hujjatlarni imzolashdi. Maastrixt bitimlarida uch guruh shartnomalar-yagona Yevropa valyutasi tashkil etish, Yevropa siyosiy ittifoqini shakllantirish va Yevropa kommissiyasini tasdiqlash ko'zda tutildi. 
EIH o'z nomini Yevropa Hamjamiyati (EH) deb o'zgartirdi. EH mamlakatlari Yevropa siyosiy ittifoqi (Yevroittifoqi) ni yaratish yo'li bilan tashqi siyosat va mudofaani muvofiqlashtirish hamda bu yo'nalishda yagona asoslarni ishlab chiqishni mo'ljal qilishdi. Kelgusida yagona tashki va umumiy harbiy siyosatni shakllantirish ko'zda tutilgan Maastrixt bitimlarining uchinchi guruhi Yevropa komissiyasini tuzishga tegishli. U Bryusselda ishlay boshlashi va EX mamlakatlari sog'liqni saqlash, xalq ta'limi, qishloq xo'jaligi va ekologiya sohalari siyosatini tartibga soluvchi muassasa bo'lishi lozim edi. Yevropa komissiyasi davlat ustidan turuvchi hukumat boshqaruvi funksiyalariga ega bo'la bordi va EXning barcha mamlakatlari unga o'z vakolatlarini berishi lozim edi. Bu milliy suveren huquqlarni cheklash bo'lardi, biroq EH mamlakatlari yo'lboshchilari bu yo'ldan yagona Yevropani mustahkamlash uchun borishdi. 
EH bu orada yangi a'zolar-Finlyandiya, SHvetsiya va Norvegiya bilan to'ldi. Endi uning tarkibida 15 davlat bor va bir necha davlat qabul qilinishini kutmoqda. 
2002 yil 1-yanvardan e'tiboran Maastrixt bitimlariga muvofiq Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida (Angliyadan tashqari) Yevropaning yangi pul birligi-"yevro" muomalaga kiritildi. 15 mamlakat xalqlari hech bir afsus-nadomatsiz o'zlarining eski valyutalari-gulden, frank marka, taler, shillinglari bilan xayrlashishdi va yangisini qabul qilishdi.
Yevropa siyosiy ittifoqini yaratish sohasidagi muvaffaqiyatlarga erishildi. NATOning 1998 yil Serbiyaga qarshi harbiy operatsiyasi Yevropa davlatlarining birgalikdagi siyosatini ishlab chiqishi jarayonini tezlashtirdi. SHu bois, 1999 yil-dekabrida Xelsinkidagi Yevropa Ittifoqi sammitida unga kiruvchi 15 ta G'arbiy Yevropa davlatlari rahbarlari inqirozli joylarda tinchlikni saqlash uchun o'z Yevropa qurolli kuchlarini yaratish haqida qaror qabul qildi, Yevroittifoq tashqi ishlar vazirlari kengashi qoshida harbiy masalalar va xavfsizlik bo'yicha doimiy qo'mita tashkil etildi, unga EH mamlakatlari bosh shtablari rahbarlari kirgan. 
Yevropaning birlashish jarayoni boshqa yo'nalishga ham ega va Yevropa Kengashi bilan bog'lik. Mazkur hukumatlararo va xalqaro tashkilot nizomiga 1949 yil 5 mayda imzo chekildi va u 3-avgustdan kuchga kirdi. Dastavval unga G'arbiy Yevropaning 10 ta davlati kirdi, 1978 yildan Uning ishtirokchilari 21 taga etdi. 90-yillarda SHarqiy Yevropaning barcha mamlakatlari unga a'zo bo'lib kirishdi. 1996 yilda Rossiya ham unga a'zo bo'lib kirdi. Hozirda Yevropa Kengashiga qariyb butun Yevropa kiradi (40 ga yaqin davlat).
Yevropa Kengashining oliy organlari Tashqi ishlar vazirlari qo'mitasi va Parlament assambleyasi bo'lib, ularga milliy parlamentlar o'z deputatlarini a'zolik badallarining proporsional miqdoriga mos sonda jo'natadi. Parlament assambleyasi fraksiyasi milliy emas, balki siyosiy belgisiga ko'ra shakllanadi. 
Yevropa Kengashi demokratiya va qonunchilik shuningdek inson huquqlarini rivojlantirish va himoya qilish uchun tashkil etildi. Vazirlar Qo'mitasi va Parlament assambleyasi davlatlar qabul qilgan majburiyatlarga rioya qilishni nazorat qila boshladi. Ular hukumatga doir qarorlarni qabul qilishga ham kirishdi va hatto qo'pol xatolar yo'l qo'yilsa biror-bir davlatni tashkilotdan chiqarish masalasini qo'yishgacha bo'lgan huquqqa ega bo'ldi. Yevropa Kengashi rahbarlik organlari Strasburg (Fransiya) shahrida joylashgan. 
Qisqacha mazmuni:
"	1949 yil-Yevropa Kengashi tashkil topdi.
"	50-yillar-Yevropa iqtisodiyoti va siyosati rivojlanishida AQSHning asosiy roli
"	AQSH va SSSR ziddiyatlarining chuqurlashuvi.
"	Iqtisodiy hamkorlik sohasida Yevropa mamlakatlarining birlashuvi (1950 yil-O'IYK ("O'zaro Iqtisodiy YOrdam Kengashi"), 1957 yil-EIH ("Umumiy bozor")
"	1991 yil-dekabr-Maastrixt bitimlarining imzolanishi 

MUSTAMLAKA TIZIMINING PARCHALANISHI

Yevropadagi ko'plab mustamlaka mulklari Angliya, Fransiya, Niderlandiya, Belgiya, Italiya, Portugaliyaga to'g'ri kelardi. Ulardan birortasi ham mustamlakalaridan o'z ixtiyoricha ketish va xalqlarga ozodlikni berishni istamadi. Biroq ular bunga majbur edi. 1947 yilda Angliya Hindistonga ozodlik berdi. Ilgarigi ingliz mustamlakasi o'rniga Hindiston va Pokiston nomli ikki mustaqil davlat paydo bo'ldi. 1948 yilda Angliya Birmaga, 1949 yilda Niderlandiya Indoneziyaga ozodlik berildi va mustaqilligini tan olishga majbur bo'ldi. 
Ayrim mustamlakalarda xalq o'z ozodligiga Uzoq davom etgan va qonli kurashlar orqali erishgan. Fransiya mustamlakalari-Aljir va Vyetnamda shunday bo'ldi. Vyetnamda aholining qarshilik ko'rsatish harakati-fransuz mustamlakachilariga qarshi olib borgan kurashi 1945 yildan 1954 yilgacha davom etdi va Denbenfu ostonasida Fransiya o'z qo'shinlarini mamlakatdan olib chiqib ketishga majbur bo'ldi. 1954 yildan 1962 yilgacha olib borilgan qaqshatg'ich urush natijasida Aljir xalqi ham o'z mustaqilligiga erishdi. 
1949 yilda Xitoyda xalq inqilobi g'alaba qozondi va xalq hokimiyati o'rnatildi. 
Xitoy, Hindiston, Pokiston, Seylon (1972 yildan Shri Lanka) tashabbusi bilan Indoneziyaning Bandung shahrida Osiyo va Afrikaning 29 mustaqil davlatlari ishtirok etgan konferensiya bo'lib o'tdi. Konferensiya mustamlakachilik, irqiy kamsitish va segregatsiya siyosatini qoraladi xamda mustamlakachilikning tugatilishida katta rol o'ynagan "Bandung Bayonotnomasi"ni qabul qildi. 
Osiyo va Afrika xalqlarining mustamlakachilik tizimini to'liq tugatish uchun kurashi va ular talabining xalq hamjamiyat tomonidan qo'llab quvvatlanishi 1960 yil 14-dekabrda BMT Bosh Assambleyasining "Mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustamlaka berish haqida bayonotnoma" qabul qilinishiga olib keldi. Irq va apparateidni ham o'z ichiga oluvchi mustamlakachilikning barcha ko'rinishlarida davom etishi BMT Nizomiga mos kelmasligi e'lon qilindi. 
Mustamlakachilikni bartaraf etish haqidagi 1960 yil bayonotnomasi qabul qilingan o'tgan 30 yil mobaynida axolisi 80 million kishi bo'lgan 80 ga yaqin sobiq mustamlaka hududlari mustaqillikka erishdi va suveren a'zolar sifatida BMTga qabul qilindi. 
Rivojlangan Yevropa mamlakatlarida ishlab chiqilgan tayyor mahsulot va sobik mustamlakadan olinadigan xom ashyo narxlaridagi farq Yevropa mamlakatlariga ulkan foyda keltirdi. Bu farq doimo oshib bordi. Yevropa rivojlanayotgan mamlakatlarda madaniy va texnologik ta'sirini ko'p jihatdan saqlab qolmoqda, ularga g'arbcha turmush tarzini singdiruvchi va g'arb olamining tarkibiy qismiga aylantiruvchi "g'arblashtirish" ("vesternizatsiya") jarayonini tezlashtirishga harakat qildi. 
Ayni paytda g'arb mamlakatlari iqtisodiyoti ham ko'p jihatdan sobiq mustamlakalarga bog'lik bo'lib qoldi. 1973 yili neft ishlab chiqaruvchi afro-osiyo mamlakatlari neftga qo'ygan "embargo" (ta'qiq) Yevropa va AQSHda vahima va neft inqiroziga sabab bo'ldi. 
Qisqacha mazmuni:
"	1947 yil-Hindiston mustaqilligining e'lon qilinishi, suveren Hindiston va Pokistonning tashkil topishi. 
"	1948 yil-Birmaning, 1949 yil-Indoneziyaning tashkil topishi. 
"	1945-1954 yillar-Vyetnam xalqining fransuz mustamlakachilariga nisbatan qarshilik ko'rsatish urushi. 
"	1954-1962 yillar-Aljir xalq kurashi va mamlakat mustaqilligining e'lon qilinishi.
"	1955 yil-mustamlakachilik kamsitish va segregatsiyani qoralagan Bandung (Indoneziya) konferensiyasi. 
"	1960 yil 14-dekabr-BMT Bosh Assambleyasining mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustaqillik berish haqidagi bayonnomasi. 
"	Sobiq mustamlaka mamlakatlari iqtisodiyoti va madaniyatini "g'arblashtirish" jarayoni.

"KUCH ISHLATISH" SIYOSATINING YEMIRILISHI

1950 yil iyunida boshlangan Koreyadagi fuqarolik urushi bu boradagi ilk faoliyat maydoni bo'ldi. Harbiy harakatlar bu yerda 25-iyunda boshlandi, iyundayoq Amerika flot va aviatsiyasi Janubiy Koreyaga yordamga keldi. AQSH BMTga SHimoliy Koreyaga qarshi chora ko'rish haqidagi iltimos bilan murojaat etdi, amerikalik diplomatlarning fikricha, u Janubiy Koreyaga qarshi tajovuz qildi. SHimoliy Koreya qo'shinlari xujumiga qarshi turish uchun Janubiy Koreyaga BMT kuchlarini jo'natish haqidagi Xavfsizlik Kuchlaridan rezolyutsiya olingach, AQSH BMT bayrog'i ostida urush olib bordi. Biroq Xitoyning urushga aralashishi amerika qo'shinini mag'lubiyatga olib keldi va ular avvalgi marraga qaytishga majbur bo'ldi. Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) va Janubiy Koreya o'rtasida 1953 yil 24-iyulda murosaga kelishildi. 38-parallel bo'yicha ya'ni ilgarigi chegara chizig'i bo'ylab demarkatsiya chizig'i va demilitarizatsiyalashgan zona o'rnatildi. 
1954 yil aprel-iyunda Jenevada Hindixitoy yarimoroli da tinchlikni o'rnatish haqida bitimni ishlab chiqqan konferensiya bo'lib o'tdi. Jeneva bitimi Vyetnam, Laos va Kampuchiya xalqlariga mustaqillik berishni ko'zda tutdi, ular neytralitetini kafolatladi, ular hududiga chet el qo'shinini kiritish, g'arbiy bazalarni yaratish va yangi qurol-aslaha olib kirishni ma'n etdi. Amerika hukumati Jeneva konferensiyasi qarorlariga karama qarshi o'laroq, Janubiy Vyetnamga harbiy yordam ko'rsatish haqida qaror qabul kildi. 
AQSH Janubiy-sharqiy Osiyoda o'z pozitsiyasini kuchaytirishga intilib, 1954 yil 8-sentabrda Manilada Janubi-sharqiy Osiyo mudofaasi to'g'risidagi SHartnomani (SEATO) imzolashga muvaffaq bo'ldi. SEATOga AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Pokiston, Tayland va Filippin a'zo bo'lib kirdi. Hindiston, Indoneziya, Birma va Seylon unda ishtirok etishdan bosh tortdi. 
SEATO AQSHning harbiy-havo va harbiy-dengnz floti kuchlariga tayanar edi. 
1953 yil avgustida Eronda milliy boyliklarning xorijiy kompaniyalar tomonidan talanishini himoya qilish siyosatini yurgizgan Mosaddiq hukumati ag'darib tashlandi. Bu esa Eronning harbiy ittifoqlarga birlashishiga yo'l ochib berdi. 
Eronning amerikaparast bo'lgan yangi hukumati Turkiya, Pokiston va Iroq bilan birga AQSH boshchiligida hamda Buyuk Britaniya ishtirokida navbatdagi blok-Bog'dod paktini tuzishga rozi bo'ldi (1954 yil). Amerikaning turli pakt, Ittifoq blok va shartnomalar tarmog'i Tinch okeanidan tortib to O'rtayer dengizigacha bo'lgan butun Osiyoni qamrab oldi. Biroq AQSH siyosati Osiyo mamlakatlarining milliy-ozodlik harakatlari qarshiliga duch keldi. Bu kuch milliy o'zlikni uyg'otdi, amerikaparastlikka qarshilik esa Osiyo milliy-ozodlik harakatidagi kuchli omillardan biri bo'lib qoldi. 
1958 yil 14-iyulda yuz bergan inqilob natijasida Iroq Respublika deb e'lon qilindi. Bog'dod pakti yo'qqa chiqdi. Kurash qo'shni Livanda ham kuchaydi. Bunga javoban esa 1958 yili Amerika hukumati Livanga, Angliya esa Iordaniyaga desant tushirdi. 
Ingliz-amerika zo'ravonligi ko'pgina arab va boshqa mamlakatlar, hatto AQSH ayrim tarafdorlari tomonidan keskin qoralandi. SHundan so'ng BMTning favqulodda sessiyasi chaqirilib AQSH va Angliya qo'shinlarining zudlik bilan Yaqin Sharqdan olib chiqib ketilishi talab etildi. 1958 yil oktabr oxirida Amerikaning oxirgi dengiz piyodalari Livan hududini tark etishga majbur bo'ldilar. AQSHning Osiyodagi siyosati mag'lubiyatga uchradi. 
Ayni paytda ushbu mintaqada Sovet Ittifoqi faol harakat boshlab yubordi. U Misr, Suriya, Iroq bilan mazkur mamlakatlar sanoati rivojlanishiga ko'maklashuvchi muhim bitimlar tuzdi. Sovet Ittifoqi qayd etilgan mamlakatlarni to'liq zamonaviy qurol aslaha bilan ta'minlashga yordam berdi. Ularning harbiy qo'shinlari safida zamonaviy reaktiv samolyotlar, tanklar va artilleriya paydo bo'ldi. Amerika diplomatiyasining yaqin Sharqdagi xatosi tufayli Sovet Ittifoq bu yerda mustahkam mavqega ega bo'ldi. 

1959 yil 1-yanvarda Fidel Kastro boshchiligidagi hukumat tasdikdanishi AQSH va Kuba munosabatlarining yomonlashuviga olib keldi. Kubaning yangi rahbariyati Amerika diktatiga bo'ysunishdan bosh tortdi va AQSH uni ag'darib tashlashga tayyorgarlikni boshlab yubordi. Sovet Ittifoqi esa Kuba hukumatini qo'llab unga iqtisodiy va harbiy yordam ko'rsata bordi. 
1961 yil-yanvarida AQSH Kuba bilan diplomatik munosabatlarini uzib, unga qarshi iqtisodiy baykot e'lon qildi. Biroq bular bari Kuba rahbariyatiga ta'sir ko'rsatmadi. CHunki Sovet Ittifoqining yordami tufayli AQSHning iqtisodiy sanktsiyalari kutilgan natija bermadi. SHundan so'ng AQSH F. Kastro hukumatini ag'darib tashlashga kirishdi. MRB tomonidan ishlab chiqilgan rejaga ko'ra 1500 nafar kubalik muhojirlar orolning janubiy qirg'og'iga olib kelindi. Maqsad ular yordamida qo'zg'olon ko'tarish va xalq hukumatga qarshi jalb etish edi. Biroq teskarisi ruy berdi, ya'ni butun Kuba inqilobni himoya qilib chiqdi. Xujum mag'lubiyatga uchradi. Uch kundan so'ng interventlarning bir qismi yo'q qilindi, yana bir qismi esa asirga olindi. 
Bu mojaro sababli Kuba raxbariyati Sovet Ittifoqiga yordam so'rab murojaat qildi. SSSR harbiy yordam ko'rsatib bu erga o'rta masofada harakatlanuvchi 42 ta raketa olib keldi. AQSH prezidenti U. Kennedi Kubadan raketalarni olib ketishni talab qilib, N.Xrushevga murojaat etdi. Bu talabning Sovet hukumati tomonidan rad etilishi tufayli AQSH 26 oktabrda Kuba qirg'oqlarini blokada qilishni e'lon qildi. 1962 yil 28 oktabrda Sovet Ittifoqi Kubadan o'z raketalarini olib ketishga rozi bo'ldi. Biroq Amerika tomoni Kubaga xujum qilmaslikka va SSSR bilan Turkiya chegarasidagi harbiy bazasini tugatish majburiyatini oldi. 
Qisqacha mazmuni:
"	1950 yil-iyun'-Koreyada fukarolar urushining boshlanishi. AQSHning Janubiy Koreyaga yordami. 
"	1953 yil 27-iyul'-KXDR va Janubiy Koreya o'rtasida yarash sulh imzolanishi, chegara chizig'ining o'rnatilishi. 
"	1954 yil-aprel'--iyun'-Laos va Kampuchiyaga mustaqillik berish to'g'risida Jeneva bitimining imzolanishi. 
"	AQSH tomonidan Jeneva bitimining buzilishi-Janubiy Vyetnamga harbiy yordam ko'rsatilishi. 
"	1954 yil 8-sentabr'-SEATOning tashkil etilishi-Janubi-SHarqiy Osiyo mudofaasi to'g'risidagi SHartnomaning imzolanishi. (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstraliya, YAngi Zelandiya, Pokiston, Tayland, Filippin) 
"	1954 yil-AQSH rahbarligida Bog'dod blokining (Eron, Turkiya, Pokiston va Iroq tuzilishi va uning Irok inqilobidan (1958 yil 14-iyul') so'ng tarqalib ketishi. 
"	1958 yil-sentabr'-AQSHning Livanga, Angliyaning Iordaniyaga hujumi. 
"	1958 yil oktabr-Amerika harbiy qo'shinining Livan hududidan olib chiqib ketilishi. 
"	1961 yil-yanvar'-AQSH va Kuba diplomatik munosabatlarining buzilishi. 
"	1962 yil 28 oktabr-Karib tangligining hal etilishi. (AQSH Turkiyadan, SSSR Kubadan raketalarini olib chiqib ketdi).
 
XALQARO KESKINLIKNING YUMSHASHI

1962 yildan keyin "sovuq urush" holatidan chiqish tendentsiyasi yuzaga keldi. 1963 yil-iyulida Moskva va Vashinggon (bevosita Kreml' va Oq uy) o'rtasida ushbu mamlakatlar rahbarlari har qanday paytda aloqa qilishi mumkin bo'lgan to'g'ridan to'g'ri telefon liniyasi o'rnatildi. Bu bir-biriga bo'lgan ilk o'zaro ishonch edi. SHu yilning-avgust oyida Moskvada g'arb davlatlari va Sovet Ittifoqi o'rtasida yadro qurolini atmosferada sinashni ta'qiqlovchi shartnoma tuzildi. 
G'arb dunyosida boshqa muhim o'zgarishlar ham yuz berdi. Angliyada funt sterling devalvatsiyasi (pulning bekor qilinishi yoki qiymatini tushirish) va moliyaviy tanglik uning xalqaro munosabatlardagi pozitsiyasining keskin kuchsizlanishiga olib keldi. Qurollanish poygasi va "Sovuq urush" dagi ishtiroki uning rezervlarining juda kamayib ketishiga olib keldi. Angliya xorijdagi harbiy bazalaridan voz kechishga va harbiy harakatlarni qisqartirishga majbur bo'ldi. Bu bazalarni Fransiya va AQSH egalladi. 
Iqtsiodiy muammolar AQSHni ham o'z pozitsiyasini kayta ko'rib chiqishga majbur bo'ldi. Harbiy majburiyatlar bo'yicha harajatlar ichki bozorda oltin baxosining keskin oshishiga sabab bo'ldi. Oltin juda tez sotilib ketadigan bo'ldi va bu hol oltin zahirasining kamayib ketishiga hamda dollarning oltin nisbatidagi standartidan voz kechishga olib keldi. Tanglikdan chiqib olindi, biroq Amerika hukumatiga "sovuq urush" dagi raqobati juda qimmatga tushishi ayon bo'ldi. 
Karib tangligi "sovuq urush" xavfini ko'rsatdi. Sovet Ittifoqi va AQSH xalqaro tanglikni yumshatish yo'lini izlashga tushdi. 1968 yil R.Nikson AQSH Prezidenti etib saylangach, har ikki davlat o'rtasida madaniy alokalar, delegatsiyalar almashuvi kengayib, ilmiy aloka va iqtisodiy munosabatlar faollasha bordi. 1969-1979 yillar oraligida ular o'rtasidagi munosabatlarning ijobiy tomonga o'zgarish jarayoni kuchaydi va u detant (fransuz.-"yumshatish") deb nom oldi. R.Niksonning 1972 yil Moskvaga, L.I.Brejnevning 1973 yil AQSHga tashrifi kishloq xo'jaligi, savdo sotiq va yadro qurollarini qisqartirish borasida hamkorlikning kuchayishiga olib keldi. 
Yevropa xavfsizlik choralari bo'yicha Xelsinki bitimining imzolanishi detant jarayonining kul'minatsiyasi bo'lib, 1975 yil 1-avgustda Yevropadagi 35 davlat, AQSH va Kanada o'rtasida konferensiya akti imzolandi. U quyidagi uchta bitimni o'z ichiga olgan edi: ikki qarama-qarshi blok o'rtasidagi tasodifiy to'qnashuvlarni bartaraf etish usullari, iqtisodiy va texnik hamkorlik bo'yicha takliflar, xalqlar o'rtasida aloqani kengaytirish yo'llari. 
1972 yili prezident R. Nyakson rasmiy vizit bilan XXRga keddi va ikki davlat o'rtasida diplomatik munosabatlar o'rnatildi. Bu o'z maqsadi yo'lida Sovet Ittifoqi va Xitoy o'rtasida kelishmovchilik tug'dirish yo'lidagi urinish edi. Ayni xolat amerikalik diplomatlar qo'liga zo'ravonlik siyosatini amalga oshirish uchun muhim vositani berib qo'ydi. Amerika kreditlari, savdo munosabatlarining rivojlanishi Xitoy tashqi siyosatini o'zgartirish va uni jahon siyosatida AQSH bilan ittifoqchiga aylantirishi lozim edi. 
R. Nikson, J. Ford, J. Bush, R. Reygan kabi AQSH prezidentlari, shuningdek bir guruh senatorlar va biznesmenlarning ko'p martalik Xitoyga tashrifi xam kutilgan natijani bermadi. Xitoy hech ham SSSR bilan ziddiyatga borishni istamadi. Bundan tashqari Xitoy-Amerika munosabatlaridagi eng to'sqinlik qiladigan narsa Tayvan masalasi edi. Xitoy rahbariyati Tayvanni o'z mamlakati hududining ajralmas qismi deb hisoblar va ushbu muammoni hal etishni talab qilar edi. AQSH esa Tayvan hukumati bilan 1954-1998 yillarga mo'ljallangan harbiy shartnomani imzolagan. SHu sababli Xitoy tomonining orolni ko'shib olish t barcha so'roviga rad javobi berib kelindi. 
AQSH uchun kulay sherik-bu Fors ko'rfazida "jandarm" roli berilgan Eron edi. Eron shohi ushbu mintaqadagi AQSH manfaatlari himoya qilishni qizg'in qo'llab quvvatladi. U Amerikadan ko'plab qurol sotib olib o'z armiyasini ta'minladi. Kolaversa, Eron O'rta Osiyo mamlakatlari bilan umumiy chegaraga ega bo'lib, kelajakda ushbu mintaqa uchun kurada ulkan strategik ahamiyatga ega bo'lgan. 

Xalqaro munosabatlarda o'z siyosiy ta'sirini kengaytirish hamda AQSHning ommaviy qirg'in vositalari borasidagi tobora o'sib kelayotgan harbiy-texnika ustunligini engib o'tish maqsadida Sovet hukumati 60-yillar o'rtalarida o'z qo'shinlarini yangi harbiy texnika bilan qayta qurollantirish dasturini qabul qildi. Bu avvalo yadroviy raketa qurollari nisbatiga tegishli edi. 
Mamlakatning barcha kuchlari harbiy strategik qurol turlarini rivojlantirishga qaratilgan edi. 1985 yil AQSH va SSSR o'rtasida strategik jihatdan tenglikka erishild. Agar 1965 yil yadro kallaklari soni bo'yicha nisbat 10:1 ni tashkil etgan bo'lsa, 1985 yilda u 11:10 ga teng bo'ldi. Ayni paytda SSSR strategik hujum qurollari borasida ilgarilab olgan edi. 

Ikki hukmron davlat (SSSR va AQSH) o'rtasida raketa-yadro qurollarini qiskartirish to'g'risida mUzoqaralar boshlandi, chunki yangi sharoitda ular ilgarigi ahamiyatini yo'qotdi. 1987 yil SSSR Prezidenti M. S. Gorbachevning AQSHga tashrifi chog'ida kichik va o'rtacha olislikdagi raketalarni yo'q qilish to'g'risida SHartnoma imzolandi. Ushbu SHartnomaga ko'ra Sovet tomoni 1572, amerikaliklar esa 599 raketani yo'q qildilar. Shuningdek strategik xujum qurollarini 50 foiz qisqartirish to'g'risidagi kelishuvga ham erishilganligini qayd etish lozim. Har ikki tomon qirg'i qurollarini demontaj qilishga kirishdi. AQSH prezidenti J. Bush 1991 yil-yanvarida Kongressga yo'llagan murojaatnomasida "sovuq urush" tugaganligini e'lon qildi. Bu to'g'rida yanada oldinroq, 1990 yil Londonga yig'ilgan NATO etakchilari ma'lum qilgan edi. 
Qisqacha mazmuni:
"	1963 yil-SSSR va AQSHning o'zaro ishonch tiklanishining boshlanishi. 
"	1963 yil-avgust-atmosferada yadro quroli sinovini ta'qiqlash. 
"	Xalqaro munosabatlarda Angliya pozitsiyasining susayishi. 
"	1968 yil-karama-qarshilikdan mUzoqaralarga o'tish jarayonining boshlanishi. 
"	1972 yil-AQSH va XXR diplomatik munosabatlarining o'rnatilishi. 
"	1973 yil-L. Brejnevning AQSHga tashrifi, iqtisodiy hamkorlik va yadro qurollarini qisqartirish to'g'risidagi bitimning imzolanishi. 
"	1975 yil 21-iyul'-Yevropada xavfsizlik choralari va iqtisodiy hamkorlik to'g'risida Xelsinki bitimining imzolanishi. 
"	1985 yil-AQSH va SSSR ar6iy kuchlarining strategik jihatdan muvozanatga kelishi
"	1987 yil-M.Gorbachyovning AQSHga tashrifi-raketa-yadro qurollarni qisqartirish hamda kichik va o'rtacha olislikdagi raketalarni yo'q qilish to'g'risidagi shartnomalar imzolanishi.
"	1991 yil-"Sovuq urush"ning tugashi.

"B.M.T"NING URUSHDAN SO'NG JAHONDAGI ROLI

Ikki yirik xukmron davlat o'rtasidagi qurolli ziddiyatning oldini olishda BMTning hissasi juda katta. BMT tashkil etilgan kundan boshlab dunyoda tinchlikni saqlash va xalqaro keskinlikni yumshatish borasida muhim vositachilik rolini uynab kelmoqda. Hozir 186 ta davlat a'zo. BMT tashkilotlarida yadro xavfining oldini olishdan tortib ekologiya va madaniy aloqalar muammolarigacha bo'lgan yirik dunyoviy masalalar hal etiladi. 
"Birlashgan millatlar"-atamasi ilk bor 1942 yil 1-yanvardagi Vashinggon deklaratsiyasida paydo bo'lgan. Unga ko'ra SSSR, AQSH, Angliya, Xitoy va boshqa 22 davlat fashizmga qarshi kurashda bir-biri bilan hamkorlik qilish hamda bir tomonlama sulx tuzish yoki umumiy dushman bilan kelishish majburiyatini olgan. Millatlar ligasi o'rnini bosish mumkin bo'lgan Xalqaro tashkilotni tashkil etish to'g'risidagi masala 1943 yil oktabrda tashqi ishlar vazirlarining Moskva konferensiyasida muhokama qilingan edi. Unda qabul qilingan deklaratsiyaga asosan 1944 yilgi Dumbarton-Oks (Vashington) konferenyasida SSSR, AQSH, Angliya va Xitoy vakillari mazkur tashkilot Nizomi to'g'risida mUzoqaralar olib bordilar. Konferensiyada qabul qilingan takliflar 1945 yil-iyunda qabul qilingan va 1945 yil 24 oktabrda kuchga kirgan BMT Ustavining asosini tashkil etdi. 24 OKTABR-butun jaxonda BMT ning tashkil etilgan kun sifatida nishonlanadi.
BMT Millatlar ligasidan farqli ravishda amaliy kuchga ega bo'ldi va o'zi qabul kilgan qarorlarni bajarishga majbur qila olar edi. Kengashning doimiy a'zolari-Angliya, Fransiya, AQSH, SSSR va Xitoyning kelishuvi asosida qabul qilingan Xavfsizlik Kengashi qarori ushbu masalaga tegishli barcha mamlakatlar uchun bajarilishi majburiy bo'lib qoldi. Tashkilot tinchlik o'rnatuvchi maqomga ega qurolli kuchni "moviy kaskalar" tashkil etdi. 
BMT faoliyatining muhim yo'nalishi davlatlar va millatlar o'rtasidagi nizo hamda ziddiyatlarni faqat tinch yo'l-mUzoqaralar orqali xal etishdan iborat. Nizolarni tinch hal etish tamoyili davlatlararo munosabatlarning eng obro'li xalqaro huquqiy asosi bo'lib qoldi. Falastindagi urushning to'xtatilishi (1947), Hindistonda Kashmir muammosining xal etilishi (1948), Indoneziya (1962) va Kiprda (1964) nizolarning bartaraf qilinishi, YAqin SHarqda urush o'choqlarining to'xtalishi (1956, 1967, 1973) BMT tomonidan tinchlik o'rnatish borasidagya eng katta yutuqlar sanaladi. 
1960 yil 14-dekabrda BMT Bosh Assambleyasi mustamlaka mamlakatlar va xalq mustaqillik berish to'g'risida Deklaratsiya qabul qildi. Bu esa dunyo miqyosida mustamlakachilikni tugatish uchun zarur xalqaro-huquqiy baza yaratdi. 
BMT yadro urushi xavfini kamaytirishda katta rol' o'ynadi. 1981 yili BMT Bosh Assambleyasi "YAdro katastrofasining oldini olish to'g'risida" va 1983 yili-"YAdro urushini qoralash haqida deklaratsiya qabul kildi. Unda kat'iy ravishda yadro urushidan xalos bo'lish g'oyasini targ'ib qilish muhokama kilindi. BMT pozitsiyasi AQSH va SSSR o'rtasida bir qator muhim bitimlar qabul qilinishiga sabab bo'ldi va yadro xavfidan uzoqlashga yordam berdi. 
1990-1999 yillar BMT va Xalqaro huquq o'n yilligi davri deb e'lon qilindi. Ilgari xukmronlik kilgan kuch huquqi o'rniga jahonda gumanizm va adolatga asoslangan huquq kuchi tamoyili o'rnatildi.
Kisqacha mazmuni:
"	BMTning asosiy maksadi-er yuzida tinchlik o'rnatish uchun kurash, davlatlar va millatlar o'rtasidagi nizo va janjallarni hal etish. 
"	190 davlat BMT tarkibiga kiradi. 
"	1945 yil-iyun'-BMT Nizomining qabul qilinishi va 1945 yil 24 oktabrda kuchga kirishi 
"	24 oktabr-BMT kuni 
"	Harbiy kuchlar-tinchlik o'rnatuvchi kuchlar (moviy kaskalar). 
"	1990-1999 yillar-BMT va Xalqaro huquq o'n yilligi. 
"	1992 yil 2-mart-O'zbekiston Respublikasining BMTga a'zo bo'lib kirishi. 
AQSH 50-90 YILLARDA

To'rt yillik harbiy harakatlar davrida AQSH tomonidan 300 ming kishi halok bo'ldi. Ko'rilgan moddiy zarar-1,2 mlrd. dollarni tashkil etdi. Bu urushga alokador barcha mamlakatlar yo'qotishining 0,4 foizi demakdir. Ayni paytda urush Amerika kompaniyalarining misli ko'rilmagan darajada boyishiga olib keldi. Sanoat ishlab chiqarishi ikki martadan ko'tprok ko'paydi. Amerika biznesining sof foydasi 47 mlrd. dollarni tashkil etdi, bundan tashqari boshka mamlakatlarning AQSHdan olgan qarzi 41 mlrd. dollarni tashkil etdi va amerikalik biznesmenlar bundan katta foiz miqdorida foyda ko'rdi. Amerika hukumatiga gitlerchilar Germaniyasining barcha oltin zaxirasi o'tdi. AQSHda saqlash uchun boshqa mamlakatlardan olib kelingan oltin mikdori butun jahondagi oltin zahirasining 65 foizini tashkil etdi. 
Dollar xalqaro to'lov va hisob-kitoblarda asosiy valyuta bo'lib qoldi, bu esa o'z navbatida dollar kursining ko'tarilishiga xamda uning butun dunyo bo'ylab tarkalishiga olib keldi. Harbiy buyurtmalar Amerika sanoati va flotining tez sur'atlarda o'sishiga sabab chi bo'ldi. 1947 yil butun jahon sanoat ishlab chiqarishining 54 foizi AQSH xisobiga to'g'ri keldi. Dengiz flotining yuki urush davrida 5 baravar oshdi va eksport xajmi ham 5 marta ko'paydi. AQSH dunyodagi birinchi raqamli dengiz xukmroniga ayladi. 
YAdro qurolini ishlab chiqarish Amerika iqtisodining asosiy tarmogi bo'lib qoldi. AQSHda harbiy biznesning rivojlanishi va urushdan keyingi qurollanish poygasi Amerikada Harbiy-Sanoat Kompleksi (XSK)ning tashkil etilishiga sabab bo'ldi. U davlatning harbiy harakatlari to'xtovsiz o'sishi va imkon kadar ko'p daromad olishdan manfaatdor bo'lgan xukmdor sinfning turli guruhlarini ifodalaydi. HSK asosiy komponentlarini qurol ishlab chiqaruvchi sanoat va harbiy korporatsiyalar, harbiy vazirliklar hamda bir qator davlat va siyosiy tashkilotlar tashkil etadi. 
HSK o'ziga xos "davlatdagi davlat" bo'lib qoldi. U mamlakat iqtisodida katta rol' o'ynaydi. CHunki o'z ixtiyoridagi katta mablag' iqtisodining davlat boshqaruvi muhim mexanizmi bo'lib xizmat qiladi. 
HSK yadrosi-yirik harbiy-sanoat korporatsiyalari sanaladi. Ular qurol ishlab chiqarishni monopollashtirgan Pentagonning bosh pudratchisidir. 
F. Ruzvel'tning "YAngi yo'nalishi" uning o'limidan so'ng yo'q qilinmadi va aksincha keyinchalik rivojlantirildi. U Amerika jamoatchiligi ilgor kuchlarining mafkurasiga aylandi. 
Ushbu mafkuraning mohiyati mavjud jamiyatni islohatlashtirishdan iborat edi. Uning amaliy mazmuniga kuyidagi isloxotlar kiritildi: 
	mamlakatda ijtimoiy ta'minotning yagona umum davlat tizimini tashkil etish; 
	monopoliyaning iqtisodiy faoliyati va narx siyosati ustidan demokratik jamoatchilik nazoratini o'rnatish; 
	haqiqiy demokratiyani kengaytirish, referendum o'tkazish, depugatlarni chaqirib olish; 
	turli millat xamda irqqa mansub erkak va ayollarning davlat strukturasi, siyosiy partiyalardagi vakillari soni tengligini belgilash; 
	tekin tibbiy xizmat, arzon turar-joy, kam ta'minlangan oilalar nafaqasi, bolalar nafaqasi, maktablarda bepul nonushta tashkil etish xarajatlarini ko'paytirish, bepul o'rta ta'lim darajasini ko'tarish uchun solik orkali milliy daromadni keskin kayta taqsimlash; 
Liberalizm demokratik partiya siyosatida o'z ifodasini topdi. Aynan prezident-demokratlar-F. Ruzvel't, G. Trumen, J. Kennedi, L. Jonson va B. Klintonlar davrida liberalizm kontseptsiyasi amalga oshirildi. Kennedi-Jonsonlarning "Umumiy farovonlik jamiyati" nomli dasturi oxirgi Amerika ijtimoiy hayotida chukur strukturaviy o'zgarishlarga olib keldi. Ushbu dastur asosida birinchi marta nafaqat ishsizlarni, shuningdek ishga yaroqsiz, kambag'al, ko'p oilali va mamlakatdagi nisbatan kam ximoyalangan fukarolarni ijtimoiy himoyalash davlat tizimi yaratildi. 
70-80-yillarda ijgimoiy himoyalash xarajatlari iqtisodiy va texnik tarakkiyotni to'xtatib qoladigan mikdorga etib tadbirkorlik faolligi susaya boshlagach, liberallar o'z tamoyillari va g'oyaviy ta'limotidan kayta boshladi. Liberalizm o'rniga neoliberalizm keldi. 
Bu oqim ideologlari umumiy farog'at jamiyatini yaratish g'oyasidan voz kechib, inson kapitalini ishlab chiqarish masalasini ko'ndalang qo'ydi. Neoliberalizm dasturidagi ushbu yangi tushunchaga ko'ra, xarajatlar kambag'allarga belul tushlik va ishsizlarga nafaka berish uchun emas, iqtisodning yangi strukturasida integratsiya uchun ishchi kuchini qayta tayyorlash tizimi rivojlanishiga yo'naltirilishi lozim. Neoliberalizmning industrial siyosati kichik biznesni rag'batlantirish, an'anaviy tarmoqlarni texnologik qayta tuzish, jahon bozorida raqobatbardosh tarmoq uchun imtiyozli solik belgilashga qaratilgan edi. 
AQSH siyosiy hayotida liberalizmning asosiy raqibi sifatida konservatizm ishtirok etadi. U respublikalar partiyasi g'oyasida va siyosatida o'z ifodasini topgan. Konservatizm---kambag'allar foydasiga pul undirish uchun hech qanday soliq bilan chegaralanmagan xususiy tadbirkorlikning imkon kadar rivojlanishi tarafdori. Konservatizmning shiori-"Davlat-kambag'allar uchun xudoyixona emas,-har bir kishi davlatdan sadaqa kutmasdan hayot kechirishi uchun mehnat qilib mablag' topmog'i kerak". 
Konservatorlar axolining ma'lum qismini ijtimoiy himoyalash tarafdori. Biroq ularning fikricha bUning uchun imkon qadar kam mablag' ajratilib, haqiqatan muhtojlarga berilishi lozim. 
Konservatizmi va liberalizmi o'rtasida ularni bir-biriga dushman qilib qo'yadigan qarama-qarshilik deyarli yo'q. Ular o'rtasida mehnat taksimotida o'ziga xoslik mavjud: liberalizm ijtimoiy barqarorlashtiri va tenglashtirish, konservatizm esa boylik to'plash vazifasini o'tash tarafdori. 

	AQSHda saylov tizimi mexanizmi aniq ishlaydi va shu bois ichki sharoitga bog'lik xolda har ikki partiya hukumat tepasiga navbatma-navbat keladi. AQSH prezidenti 26 yil davomida, ya'ni 1645-1652, 1960-1968, 1976-1980, 1992 yillar demokratlardan saylangan. Kolgan 27 yil-1952-1960, 1968-1976, 1980-1992 yillar esa konservatorlar, respublikachilar partiyasi vakillari ushbu lavozimga saylangan edi. 
1945 yil 12-aprelda R.D.Ruzvel't to'satdan vafot etgach, ushbu vazifaga sobiq vitse-prezident G.Trumen keldi. Mamlakat ichki hayotida G.Trumen o'zidan oldingi prezident siyosatini davom ettirdi. Bundan tashqari aholini ijtimoiy ximoyalashda u ilgarilab ketdi. G. Trumen kongress oldiga to'liq ish bilan bandlikni ta'minlash, adolatli mehnat munosabatlarini joriy etish, davlat uy-joylari qurilishi va xaroba kulbalarni yo'q qilishni o'z ichiga olgan ijtimoiy dasturni kuchaytirish bo'yicha takliflarni qo'ydi. "YAngi yo'nalish"dan farq ravishda G.Trumen dasturi "Adolatli yo'nalish" deb ataldi. 
Ushbu dasturni amalga oshirish natijasida qonuniy ravishda eng kam ish haki mikdori ko'paytirildi, davlat tomonidan ajratiladigan sug'urta nafakalari oshdi, nafaqa ta'minoti tizimiga ilgari nafaqa olmagan qo'shimcha 10 mln. kishi jalb etildi. Bir necha yil ichida kam ta'minlangan oilalar uchun 800 miig yangi uy-joy qurildi. 
Ushbu choralar Amerika xalqining xarid kuvvatini oshirib, arzon ommaviy iste'mol tovarlari ishlab chiqarishga mo'ljallangan AQSH sanoati uchun ichki bozorni ta'minladi. Davlatda hali duyayoning biror davlatida yo'q tovar-televizor paydo bo'ldi. AQSHda tijorat televideniyasi II-jahon urushidan ham oldin bor edi. 

 G.Trumen va uning ma'muriyati tomonidan AQSHda doimiy ravishda mintaqaviy, mahalliy va global mikyosda hujum operatsiyalari rejasini ishlab chiqish bilan shug'ullanuvchi harbiy partiya tashkil topdi. U ham demokratiq ham respublikachilar partiyasida bir xil xal qiluvchi ta'sir kuchiga ega bo'lib uning ko'rsatmalariga hatto prezident va kongress bo'ysunishga majbur edi. YAponiyada atom bombasining muvaffaqiyatli qo'llanishi harbiy partiyada jangovarlik tashabbusi xurujini uyg'otdi. 
Amerika diplomatiyasi atom diplomatiyasiga aylandi. "Trumen doktrinasi", "Marshall rejasi", NATO harbiy blokining tashkil etilishi Amerika tashqi siyosatini "kuch pozitsiyasi" dan yuritishning ketma-ket bosqichi edi. 
Xitoy inqilobi va 1949 yil XXR ning tashkil topishi Amerika strategiyasiga nisbatan katta zarba bo'ldi. AQSH Uzoq SHarqda CHan Kay-SHi o'rnatgan tartib tufayli muhim strategik suyanchni yo'qotdi. 
AQSHning "tiyilib turish" siyosatining eng yuqori cho'qqisi Koreyadagi urush bo'ldi. AQSH bu urushda 142 ming kishini yo'qotdi. Jami AQSH 300 ming kishini yo'qotdi xolos. 
Nihoyat, 1949 yil sovet atom bombasining sinovdan o'tishi "kuch pozitsiyasi" dan siyosatni amalga oshirish umidini butkul yo'qqa chiqardi. 

1952 yil prezideyatlik saylovlarida respublikachilar partiyasi taniqli amerikalik harbiy, AQSH va Angliyaning Yevropadagi birlashgan qurolli kuchlari sobiq bosh qo'mondoni, NATO qurolli kuchlarining bosh ko'mondoni, 1953-1961 yillarda AQSHning ichki va tashki siyosati general Duayt Eyzenxauerni prezidentlik lavozimiga nomzod etib ko'rsatildi va u saylandi. 
Hukumat tepasiga respublikachilar ma'muriyati kelgan 1953-1961 yillarda prezident D.Eyzenxauer etakchiligida ichki siyosatda o'zgacha fikr yurituvchilarga qarshi yurish boshlandi. Bu kompaniyani respublikachi senator Jozef Makkarti (1908-1957) boshqargan edi. Senatda "amerikaparastlikka qarshi faoliyatni tekshirish bo'yicha komissiya" tashkil etilib, u ilg'or fikrlovchi kishilarni ta'qib eta boshladi va AQSH Konstitutsiyasini buzgan holda ularga qamoq jazosi, jarima solish va ishdan haydash kabi xukmlar chiqara boshladi. Makkartizm mamlakatdagi har qanday o'zgacha fikrni amalda yo'q qilib AQSHning demokratik an'analariga katta ma'naviy zarar etkazdi. 
1954 yili senat Makkartining harakatini qoralab chiqdi. Biroq uning siyosati ko'pincha siyosiy qotillik o'zga maslakdagilarga qarshi terror qilish, ziyolilarni taqib etish va qora tanli aholini kamsitishda o'z tasdig'ini topdi. 
Makkartizm o'sha davrda AQSH siyosiy fikriga zid bo'lsa-da umuman olganda u mamlakatning barcha siyosiy doiralarini qamrab g'oyani ifodalardi. Bu g'oya-Amerikaning eng qudratli davlat ekanligini ko'rsatishdan iborat edi. SHu bois Trumen hukumatining tashqi siyosiy arenadagi mag'lubiyati yanada kurashchan konservativ pozitsiyadan tanqid kilingan edi. "Tiyilib turish" siyosati juda kuchsiz, sust, himoyalanuvchi va aynan shuning uchun muvaffaqiyatsizlikka uchragan siyosat sifatida baholandi. D. Eyzenxauer ma'muriyati "sovuq urush"ni keskin kuchaytirgan yangi, "yalpi qasos" doktrinasi bilan chiqdi. U SSSRga yadro zarbasi berish mumkinligini ogohlantirishni anglatar edi. 
Biroq AQSHning o'ta zo'r himoyalanganlik davri tugadi. Sababi: 1953 yil 20-avgustda Sovet Ittifoqida juda katta kuvvatga ega vodorod bombasi, 1957 yil-avgustda esa 10 km radiusda harakatlanuvchi qit'alararo ballistik raketa sinovdan o'tkazildi. 
1957 yil 4 oktabrda Sovet Ittifoqi tomonidan birinchi sun'iy er yo'ldoshining uchirilishi dunyoda katta shov-shuv uyg'otdi. SSSRning harbiy-texnik va strategik jihatdan AQSHga yon bermasligi ma'lum bo'ldi. Uch oydan so'ng AQSH ham o'zining ilk Erning sun'iy yo'ldoshini fazoga olib chiqdi. 
Sovet Ittifoqi jahon miqyosida AQSHga qarshi targ'ibot kompaniyasini boshlab yubordi. 1960 yil 1 mayda SSSR hududi ustida razvedka maqsadida uchib o'tgan "U-2" samolyoti ushbu kampaniyaning kul'minatsiyasi buldi. Samolyot urib tushirildi, uchuvchi Garri Pauers esa tirik qoldi va asirga olindi. Uning yonidan uchish rejasini tasdiqlovchi xarita va xujjatlar topilgan. Amerika hukumati va shaxsan prezident D.Eyzenxauer samolyot odatiy mashq uchishi davomida adashib qolganligini ma'lum qildi. Biroq jajon jamoatchidigiga AQSH rahbariyatining bu uchishdan habari bo'lganligi haqida ishonarli dalillar taqdim etildi. AQSH prezidenti yolg'on gapirganlikda va xalqaro huquqni buzganlikda ayblandi. 
1960 yil 16-19 mayda Parijda ikki buyuk davlat rahbarlarining uchrashuvi bo'lishi kerak edi. Biroq D.Eyzenxauer uzr so'rab bosh tortdi va N.S.Xruev Parijdan jo'nab ketdi. D.Eyzenxauerning siyosiy kar'erasini nihoyasiga etdi, respublikachilar partiyasi esa tashki siyosatda mag'lubiyatga uchradi. 
Qisqacha mazmuni:
"	AQSH Ikkinchi ja urushida 300 ming kishini yo'qotdi, moddiy zarar miqdori 1,2 mlrd. dollarni tashkil etdi. 
"	Dollar-xalqaro to'lov va hisob-kitoblardagi asosiy valyutaga aylandi. 
"	HSK ( Harbiy sanoat kompleksi) ning tashkil topishi. 
"	Liberalizm jamiyatni isloh qilish dasturi (Kennedi-Jonson: "Umumiy farovonlik jamiyati"ni tashkil etish dasturi). 
"	Neoliberalizm g'oyasiga o'tish (kichik biznes rivojlanishi, raqobatbardosh tarmoq uchun imtiyozlar). 
"	Konservatorlar siyosati-xususiy tadbirkorlik rivojlanishi. 
"	Prezident G. Trumen (1945-1952). 
"	1950-1953 yillar-Koreyadagi urush. 
"	1953-1961 yillar-prezident D.Eyzenxauer (reaktsiyaning avj olishi, makkartizm, qurollanish poygasi). 

AQSHNING 60-90 YILLARDAGI 
ICHKI VA TASHQI SIYOSATI

1960 yil prezident saylovida demokratlar g'alaba qozondi. Konservativchilar etakchisi sobik vitse-prezident R. Nikson (1913-1995) demokratik partiya vakili-43 yoshli Jon Kennedidan mag'lubiyatga uchradi. 
J. Kennedi dasturi asosida ichki bozorni kengaytirish harakatlarini kengaytirish orkali iqtisodiy o'sish sur'atini rag'batlantirish g'oyasi yotar edi. Ushbu dastur doirasida prezident kuyidagilarni taklif etdi: eng kam ish hakini oshirish, ishsizlik bo'yicha nafaka berish muddatlarini uzaytirish, uy-joy kurilishini kengaytirish, ta'lim, sogliqni saqlash tizimini yaxshilash va malakali ishchi kadrlarni tayyorlash. 
Ushbu islohotlar katta xarajatlarni talab kilib, hukumat bunga soliqlarni ko'paytirish orkali erishishni mo'ljallagan edi. Islohotlarni amalga oshirishga urinish J. Kennedi bilan yirik korporatsiyalar o'rtasida nizolarga olib keldi. Prezident ularni o'z mahsulotlari narxlarini oshirmaslikka majbur qildi. Bu bilan og'ir sanoatning barcha tarmoqlarida narx o'sishi to'xtatib qolindi. 
Demokratik partiya ichida parchalanish yuz berdi. Prezident islohoti atrofida keskin siyosiy kurash avj oldi. 1963 yil 22-noyabrda J. Kennedi Dallasda (Texas shtati) o'ldirildi. 
Texaslik boy neft sanoatchisi, vitse-prezident L.Jonson AQSH ning 36-prezidenti etib saylandi. Uni katta biznes qo'llab quvatladi, demokratik partiya esa unga yakdillik bilan ovoz berdi. YAngi prezident Kennedi siyosatini davom ettirdi. Uning dasturi "Buyuk jamiyat" deb atalar edi. L. Jonson "kambagallik va irqiy adolatsizlikka barham berish"ga qaror qilinganligini ma'lum qildi. 
60-yillar o'rtalari neoliberalizmning nibsatan faollashuv davriga aylandi. Ilk bor AQSHda ijtimoiy muammolarni va kambag'allikni bartaraf etishni kompleks hal etishga harakat boshlandi. F.Ruzvel't davridan buyon mamlakat ijtimoiy islohotlarning bunday jadalligini bilmagan edi. Kam daromadli fuqarolarga yordam berish dasturi qabul qilindi. Hukumat barcha bosqichdagi ta'limni rivojlantirish, arzon turar-joy kurilishi, yoshlarga kasbiy ta'lim berishga yirik subsidiyalar ajratdi. 1965 yil-iyulda qariyalar uchun tibbiy sug'urta to'g'risida qonun qabul qilindi, kam daromadli oilalar imtiyozli tibbiy xizmatdan foydalanish huquqiga ega bo'ldi. 
L. Jonson ma'muriyatining ayniqsa irqiy kamsitishga barham berishga qaratilgan chora-tadbirlari katta ahamiyat kasb etdi. Bunda negrlarni ishga qabul qilish, ijaraga turar-joy berishda kamsitishga chek qo'yish nazarda tutilgandi. YAngi prezident ma'muriyati fermerlarga yirik subsidiyalar berdi. 1968 yili hukumat ushbu maqsadlar uchun 3,5 mlrd. dollar ajratdi. Umuman olganda, hukumat barcha ijtimoiy chora-tadbirlarga 1964-1968 yillar davomida 10 mlrd. dollar ajratdi. 
J. Kennedi va L. Jonson ma'muriyati "moslashuvchan javob qaytarish" siyosatini davom ettirdi. Bu siyosat har qanday bo'lishi mumkin bo'lgan chaqiriqqa javob qaytarishga qobilikkni anglatar edi. Endilikda nafaqat katta, shuningdek kichik urushlarni ham nazarda tutish lozim edi. J.Kennedi davrida mamlakatda misli ko'rilmagan darajada qurollanish poygasi avj oldi. AQSHning raketa-yadro aslahasi 60-yillarda ilgarigi davrga qaraganda bir necha marta jadal suratda ko'paydi. 
1965 y-fevralida prezident L.Jonson SHimoliy Vyetnam shaxarlarini bombardimon qilish haqida buyruq berdi. O'sha yilning-mart oyida esa Vyetnamga 50 ming Amerika askarlari yuborildi. Uch yildan so'ng esa harbiy harakatlar safida 550 ming AQSH armiyasi askarlari ishtirok etdi. 
Vyetnam urushi-mamlakatga katta kulfat keltirdi. 1968 yil kuziga kelib AQSH Vyetnamda 30 ming askarni yo'qotdi. 180 ming nafari yaralandi. Ijtimoiy islohotlarga pul ajratish keskin qisqarib ketdi. Fukarolar erkinligiga xujum kuchaydi. Mamlakatda ijtimoiy va irqiy mazmundagi chiqishlar holatida urushga qarshi harakatlar kuchaydi. V'etyaamda Songmi qishlog'i va uning 400 nafar aholisining qirib tashlanishi ushbu harakatlar yanada avj olishiga sabab buldi. 
Biroq bunga javob sifatida ilg'or arboblarga qarshi terror kuchaytirildi. 1968 yil-aprelda negrlarning fuqarolik huquqi uchun kurashuvchi doktor-martin Lyuter King o'ldirildi. O'sha yilning-iyun' oyida esa Los-Anjelosda prezident Kennedining akasi Robert Kennedi o'ldirib ketildi. U prezidentlikka o'z nomzodini qo'ygan edi. Mamlakatda o'ta keskin siyosiy xolat yuzaga keldi. 

1968 yil saylovlarida unchalik katta farq bilan respublikachilar partiyasi g'alaba qozondi. Prezidentlikka R.Nikson saylandi. Biroq demokratik partiya kongressning har ikki palatasida ko'pchilik ovozni saqlab qoldi.
Respublikachilar partiyasi Qo'shma SHtatlar chuqur iqtisodiy va siyosiy tanglikka tushgan paytda hukumat tepasiga keldi. 1969 yil ikkinchi yarmida sanoat ishlab chiqarishi keskin kamayib, ishsizlar soni ko'payib ketdi. 1971 yil-yanvariga kelib, mamlakatdagi ishsizlar soni 5 mln. kishini, ya'ni butun ishchi kuchining 6 % ni tashkil etdi. Aktsiyalar qiymati to'xtovsiz tushib, inflyatsiya va narx-navo kuchayib ketdi. 
Energetika inqirozi boshlandi. YAqin SHarqda sharoit keskinlashgani bois neft kazib chiqaruvchi mamlakatlar AQSHga neft etkazib berishni qisqartirdi. Bu, narx-navoning yangidan oshishi va inflyatsiyaning kuchayishiga olib keldi. 
Iqtisodiy inqiroz respublikachilarni o'z qarashlaririni qayta ko'rib chiqishga majbur etdi. Hukumat tepasiga kelgunicha R.Nikson davlatning boshqaruv vazifasi kuchsizlanishi va erkin tadbirkorlikning kuchayishi zaruriyati haqida so'zlagan edi. Inqirozga duch kelgan respublikachilar partiyasi safida bo'linish yuz berdi: "erkin tadbirkorlik" tarafdorlari bilan bir qatorda yangi qanot-iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishda davdat rolining oshishi dasturini ilgari surgan neokonservatorlar paydo bo'ldi. Bu choralar ahvolni yaxshilamadi. Bir qanotga prezident R.Niksonning o'zi boshchilik qildi. 1971 yil 15-avgustda u "yangi iqtisodiy siyosat"ga o'tishni e'lon qildi. Bu, iqtisodiyotga davlat aralashuvining o'sishi va erkin tadbirkorlikka qarshi cheklovchi choralarni kiritishga yo'l qo'yadigan neokonservatizmning g'alabasini anglatar edi. 
Narx va maoshlar muzlatib qo'yildi, davlat xarajatlari qisqartirildi, dollarni oltinga almashtirish vaqtincha to'xtatildi va AQSH keltirilayotgan tovarlarga 10 foizli boj haqi kiritildi. Kishloq xo'jalik mahsulotlari ishlab chiqarishga bo'lgan ilgarigi cheklanishlar bartaraf etildi. 
Bu choralar ahvolni yaxshilamadi. Inflyatsiya oshib bordi, ayniqsa ozik-ovqat mahsulotlari qimmatlashdi. YAngi iqtisodiy siyosat boshi berk ko'chaga kirib qoldi. R.Nikson hukumati energetika muammolarini xal eta olmadi. 
Neokonservatorlar ijtimoiy sohada ko'p muvaffaqiyatlarga erishdilar. Inqirozli vaziyat va mehnatkashlarning o'z huquqlari uchun kurashi ijtimoiy sohada ustomonlik bilan siyosat yuritishni talab etardi. R.Nikson ma'muriyati besh yillik faoliyatida qarilik nafaqasi, mehnat qobiliyati yoki bokuvchisini yo'qotgan munosabati bilan to'lanadigan nafaqalar miqdorini bir necha bor oshirdi. Bu toifa bo'yicha barcha to'lov turlari ushbu muddatda 45 foizga, ularni oluvchilar soni 30 mln. kishidan oshdi. 
Davlat yordami tizimi ayniksa keng rivojlandi. Kambag'allik darajasidan quyi daromadli oilalar davlatdan maxsus nafaqa olish huquqiga ega bo'ldiki, bu ularning xarid qobiliyatini oshirdi va ichki bozorni rag'batlantirdi. R.Nikson kambag'al odamlar muayyan ozik-ovqat turlarini bepul olishi mumkin bo'lgan ozik-ovqat talonlari tizimining doirasini kengaytirdi. 1969 yidda 3 mln., 1974 yilda 13 mln. kishi bu tizimni qamrab olgan edi. 1974 yilda eng kam ish haki soatiga 1,6 dollardan 2,2 dollarga ko'paydi. 
SHunday qilib, neokonservatizm ijtimoiy sug'urtani kengaytirish va davlat yordamini o'z ichiga oldi. 
1973 yil 27-yanvarda Parijda Vyetnamdagi urushni to'xgatish, bitimgga imzo chekishdi. Amerika qo'shinlari mamlakatdan olib chiqildi. Bu urushda 58 ming amerikalik halok bo'ldi. Lotin Amerikasida AQSH har bir mamlakatning Kuba bilan munosabatlarini mustaqil yuritishi huquqini tan olishga majbur bo'ldi. Bu, AQSHning diplomatik blokada siyosatidagi ochik oydin adashish edi. 
Sovet-Amerika munosabatlarida bu paytda muhim burilish yuz berdi. Moskvada ikkala tomon tinch-totuv yashash haqida kelishib olishdi.
1972 yil prezidentlik saylovlarida R.Nikson yana g'alaba qozondi. Saylovchilarning 60 foizi unga ovoz berishdi. Biroq kongress ikkala palatasidagi ko'pchilikni demokratlar tashkil etdi.
Saylovlar tugashi bilan AQSHda siyosiy janjallar boshlandi. Dastlabki janjal vitse-prezident S.Agnyuning poraxo'rlikda ayblanishi bilan bog'lik bo'ldi. U shundan so'ng bu lavozimni tark etdi. 
1973 yil "Uotergeyt ishi" bilan bog'lik siyosiy inqiroz boshlandi. 1972 yil 17-iyunda "Uotergeyt" mehmonxonasidagi demokratik partiya qarorgohida eshituvchi apparatlar o'rnatayotgan shaxslar guruhi ushlandi. Prezident R.Nikson ham bu ishga aralashgani ma'lum bo'ldi. 
"Uotergeyt janjali" va fukarolarning konstitutsiyaviy huquqlarini buzuvchi noqonuniy xatti-harakatlar, korruptsiyaga doir dalillar prezidentning iste'foga chiqishi uchun keng harakatlarni yuzaga keltirdi. 1974 yil 9-avgustda R.Nikson impichment-(davlat lavozimidan majburiy cheklantirish) xavfi ostida iste'foga chiqdi.
AQSH vitse-prezidenti Jeral'd Ford yangi prezident bo'ldi. U ijgimoiy sohadagi byudjet harajatlarini qisqartirishga chaqirdi. Bu neokonservatizm kontseptsiyasi va Nikson kursidan jiddiy chekinish edi. Respublikachilar partiyasi o'z ta'sirini yo'qota bordi va demokratlarga o'z mavkeini bera boshladi. 
1976 yil saylovlarida demokratik partiya vakili, bu siyosati	paytgacha siyosiy doiralarda noma'lum bo'lgan, Jorjiya shtatining sobiq gubernatori, fermer J.Karter g'alaba qozondi. YAngi hukumat harbiy xarajatlarni keskin oshirdi. 1980 yilda ular rekord darajaga, ya'ni 130 mlrd. dollarga o'sdi. Siyosiy doiralarda "YAngi konservatizm" deb nomlangan yangi qudratli harakat shakllandi. Davlatning ijgimoiy xarajatlarini qisqartirish va harbiy xarajatlarni oshirishga intilish uchun asosiy ko'rinishlaridan biri bo'ldi. 
J.Karter asosiy sababi aynan xarajatlar bo'lgan inflyatsiya bilan kurash bahonasida oylik ish hakini oshirmasliq ijtimoiy xarajatlarni kisqartirish va shu tariqa mexnatkashlar ommasi xisobiga "qat'iy iqtisodiyot" siyosatini olib borish dasturini amalga oshirdi. Bu ishchilarning ommaviy noroziligiga olib keldi. 
Mamlakatda fermerlik harakati jonlandi. Fermerlar qishlok xo'jalik mahsulotlariga narxlarni davlat tomonidan ko'llab-kuvvatlash tizimini tiklashni talab etishdi. Amerikaning tub aholisi bo'lgan xindular harakati faollashdi. 1978 yilda Vashinggonda xindularning kirilib ketishga mahkum etgan genotsid va irqiy ta'kiblarga qarshi umummilliy yurishi bo'ldi. 
AQSH o'z tashqi siyosatida Misr va Isroil o'rtasida tinchlik sulhi tuzishni tiqishtirishga muvaffaqiyatsiz urindi. 1978 yil-sentabrda Kemp-Devidtsa (AQSH) Misr prezidenti A. Sadat va Isroil bosh vaziri M. Begin o'rtasida imzolangan bitim butun arab dunyosida qoralandi. A.Sadatning o'ldirilishi bu jarayonga chek qo'ydi. 
1979 yil-noyabridagi Eron Islom inqilobining g'alabasi AQSHni YAqin SHarqdagi muhim strategik joylardan maxrum etdi. 
AQSH va SSSR o'rtasidagi munosabatlar jiddiy ravishda yomonlashdi. Sovet Ittifoqining Afg'onistonga bostirib kirishni ro'kach qilgan. J.Karter hukumati Moskvadagi Olimpiya o'yinlarini boykot kildi, Sovet Ittifoqiga don va boshqa tovarlar etkazib berishdan bosh tortdi, fan-texnika sohasida almashuvlarni chekladi. 
Mamlakatda neokonservatizmning iqtisodiy g'oyasi tez sur'atlarda rivojlana boshladi.
1980 yil saylovlarida g'alaba qozongan R.Reygan neokonservatizm yo'lboshchisi bo'ldi. U mamlakat tarixidagi eng keksa prezident edi, chunki u prezidentlik o'rindig'iga o'tirganda 70 yoshda bo'lgan. Biroq shunga qaramay keksa yosh unga 1984 yilda ikkinchi marta bu lavozimga o'tirishga xalaqit bermadi. 
R. Reygan ma'muriyatining iqtisodiy siyosati ("reyganomika" nomini olgan) yirik korporatsiyalar solig'ini kamaytirish va ularga katta imtiyozlar berish, ijtimoiy ehtiyojlarga byudjet xarajatlarini cheklash, inflyatsiyani engishga yo'naltirilgan kredit-pul siyosatini ta'minlash yo'lidan bordi. "Reyganomika"ning markaziy masalasi harbiy extiyojlarga xarajatlarni oshirish edi. AQSHning harbiy xarajatlari 1980 yil da 134 milliard dollardan 1987 yilda 282 milliard dodlarga o'sdi. Ma'muriyat "yulduzli urushlar" dasturini amalga oshirishni e'lon qildi. Bunda kelajakdagi uruda asosiy harbiy harakatlar kosmik fazo va Oyda ro'y beradigan bo'ldi. Jamoatchilik fikrini aldaydigan bunday fantastik loyixa astronomik harbiy xarajatlarga olib keldi (1979 yilda-40,2 milliard, 1983 yilda-207 milliard, 1986 yilda-221 milliard dollar). 
R. Reygan ma'muriyatining iqtisodiy siyosati mamlakat sanoatining rivojlanishi va muhim tarmoqlarini ilmiy-texnik jixatdan jihozlashda muhim o'zgarishlarga olib keldi. Ular ishchi kuchi qo'llanmasdan ishlaydigan butun boshli fabrikalarni yaratishga yo'naltirgan ishlab chiqarish, elektron avtomatlashtirish jarayonining boshlanishiga asos bo'ldi. 80-yillardagi amerika sanoatining asosini mashinasozlik majmui (metallni qayta ishlash, umumiy mashinasozliq elektrotexnik mashinasozliq transport mashinasozligi va asbobsozlik) tashkil etdi. 80-yillar oxirida dunyoning butun mashinasozlik ishlab chiqarishda AQSH ning ulushi 34 foiz bo'lsa, ikkinchi o'rindagi YAponiyaning ulushi 17 foizni tashkil etgan, xolos. Avtomobil sanoati tubdan rekonstruktsiya qilish AQSH, mahsulotni avtomatlashgan loyihalash tizimi va robototexnik komplekslarni keng tatbik etishdan foydalangan holda, avtomobillar ishlab chiqarish sohasidagi birinchilikni o'ziga qaytib oldi. 
R.Reygan ma'muriyada sof kuchlarni tashqi siyosatida "Sovuq urush"ga ilhomlantirishga intilish va xalqaro munosabatlarda AQSH ustunligini tasdiqlash muhim o'rin tutdi. Bu ma'muriyatning kontseptsiyasi shunday jaranglaydi: "Dunyo kuch-iqtisodiy harbiy va strategik omil bilan qaror topadi". Unga ko'ra, dunyoda AQSHga nisbatan dushmanlik ortib bormoqda va faqat harbiy kudrat hamda qat'iy xatti-harakatlargina xavfsizlikni ta'minlaydi. R.Reygan ma'muriyatining ilk tashqi siyosiy harakati Grenadaga havo desanti tushirish va orolning qonuniy hukumatini yo'q qilish bo'ldi. U kongressning mann etishi, BMT, shuningdek Markaziy Amerika mamlakatlari qoralashiga qaramay Nikaraguadagi reaktsion kuchlarni ko'llab-quvvatladi. Amerika ma'muriyati ulkan harbiy xarajatlarni oqlash uchun xalqaro keskinlikni oshirishga intilib, ochiq tajovuzkorona xatti-harakatlarni amalga oshirdi.
Ayni paytda R.Reygan ma'muriyati Sovet Ittifoqi bilan munosabatlarni biroz yaxshilashga intildi. 1986-1988 yillarda M.S.Gorbachev bilan oliy darajada bo'lib o'tgan uchrashuvlar sovet-amerika munosabatlarini sozlash va xalq vaziyatni yaxshilashga imkon yaratdi. 
J. Bush ma'muriyati to'rt yil hukmronlik qilgandan so'ng (1989-1993) 1992 yilda demokratik partiya saylovlarda yana g'alaba qozondi. Bill Uil'yam Klinton (1946 yilda tug'ilgan) prezident etib saylandi. AQSHda o'tkir ijtimoiy mojaro pishib etildi. "Reyganomika" tor doiradagi biznesmenlarning boyishiga olib keldi va ayni paytda amerika jamiyatining xastaliklari, jumladan, qashshoqlikni aniqlashga imkon yaratdi. Zotan, 12,5 foiz amerikaliklar qashshoq ahvolda yashamoqda, qora tanli aholi orasida bu ko'rsatkich yana ham yukori 12 million amerikaliklar boshpanaga ega emas edi. Amerikaning 26 ta yirik shaharlari aholisi tezkor ravishda uy-joy berilishiga muhtoj bo'lib, 400 ming amerikalik giyoxvand moddalarni iste'mol etishni man qilish haqidagi qonunni buzgani uchun qamoqxonada saqlandi. Giyoxvand keng ijtimoiy hodisaga aylandi. 
YAngi prezident o'zini "yangi demokrat" deb atadi, bu bilan Amerikani davolash uchun barcha demokratik vositalarni qo'llashga tayyorligini bildirdi. Biroq uning qashshoqlar foydasiga daromadlarni "taqsimlash" ga urinishi kongressning ko'pchilik respublikachilari tomonidan rad etildi. 
Respublikachyalar uning barcha qonun loyixalarini barbod etishdi. Ayni paytda Senat to'g'ridan-to'g'ri prezident karashlariga zid keluvchi qabul kildi. 1998 yilda Klintonning ijtimoiy siyosatiga zarar etkazuvchi va avtomobil, yo'l, neft va aviatsiya kompaniyalariga ulkan subsidiyalar ajratuvchi bir kator qonunlar qabul kildi. 
Bundan tashqari kongress prezidentning Arkanzasdagi gubernatorlik qilgan paytdagi moliyaviy operatsiyalar chog'ida yuz bergan bir qator suiiste'molliklarni fosh etdi, siyosiy raqiblari esa uning shaxsiy xayoti bilan bog'liq janjaldan foydalanishdi. Senatda uni hokimiyatdan maxrum etish (impichment) uchun ikki ovoz etmay qoldi xolos.
Klintonning ijtimoiy siyosati unga omma orasida obro' keltirdi va 1996 yilda u ikkinchi muddatga prezident etib saylandi. 
Klinton ma'muriyatining tashqi siyosatida dunyoda yagona hokimlikka intilish ustuvorlik kildi. 1991 yili Sovet Ittifoqi tarkatilgandan so'ng jang maydonida AQSHga qarama-qarshi turadigan rakib qolmadi. U BMT bilan bosh xalqaro tashkilot sifatida hisoblashmay qo'ydi. 1999 yilda YUgoslaviyaning bombardimon qilinishi shundan guvohlik beradiki, AQSH jahon muammolarini o'z manfaatlariga muvofiq holda mustaqil hal etishga kirishdi. Butun g'arb olami AQSH atrofida birlashdiki, bu xol unga imkon yaratdi. 
2000 yil prezidentlik saylovlarida respublikachilar partiyasi g'alaba qozongan. AQSH sobiq prezidenti J.Bushning o'g'li (kichik) Jorj Bush prezident etib saylandi. Mamlakat ichki va tashqi siyosati o'zgarmadi. 2001 yil 11-sentabrida AQSHda terroristik harakatlar amalga oshirildi. Natijada N'yu-Yorkdagya savdo markazining ikki noyob binosi va harbiy vazirlik-Pentagonning bir qismi vayron etildi. Prezident J. Bush Al-Qoida terrorchilik tashkilotiga qarshi jahon miqyosida urush e'lon qildi. AQSH Afg'onistonni bombardimon qila boshladi. Toliblarnyang tayanch manzillari yo'q qilind. Kobul shimoliy ittifoq qo'shinlari tomonidan egallandi. O'zbekiston aksilterrorchilik kurashida faol ishtirok etdi. AQSH samolyotlari va boshqa aksilterrorchilik harakati kuchlariga respublika hududidan bazalar berildi. 
Qisqacha mazmuni:
"	1961 yil-prezident J.Kennedi: soliqlarni oshirish va narx oshishini ushlab turish hisobiga ijtimoiy islohotlar dasturi 
"	1963 yil 22-noyabr'-J.Kennedi Dallasda o'ldirildi (Texas shtati). 
"	1963 yildan-prezident L.Jonson: "qashshoqlikni tugatish" va irqiy kamsitishni bartaraf etish dasturi; qurollanish poygasining kuchayishi. 
"	1965 yil-aprel'-Vyetnamga qarshi tajovuz. 
"	1968 yil-aprel'--martin Lyuter King o'ldirildi. 
"	1969-1974 yillar-prezident R.Nikson: iqtisodiy va siyosiy inqiroz, ishlab chiqarishning pasayishi, narxlar va inflyatsiyaning oshishi. 
"	SSSR bilan tinch-totuv yashash haqida shartnoma. 
"	1973 yil-"Uotergeyt ishi" (demokratlar shtabi-"Uotergeyt" mehmonxonasiga eshituvchi qurilmalarning o'rnatilishi). 
"	1974 yil-prezident J. Ford: neokonservatizm yo'lining barham topishi. 
"	1977-1981 yillar-prezident J.Karter: ijtimoiy daromadlarning qisqarishi va harbiy sarflarning oshishi, noroziliklarning o'sishi, SSSR bilan munosabatlarning yomonlashuvi. 
"	1981-1989 yillar-prezident R.Reygan: "reyganomika", "yulduzlar urushi" dasturi, tashqi siyosatdagi barbodliklar. 
"	1986 yil-SSSR bilan munosabatlarning yaxshilanishi. 
"	2000 yildan-(kichik) J. Bush prezidentligi. 




BUYUK BRITANIYA 50-60 YILLARDA

1945 yil-iyulda britaniyalik saylovchilar U. CHerchill boshchiligidagi konservatorlarni rad etib, leyboristlar partiyasi uchun ovoz berishdi. Bosh vazir U.CHerchill o'rnini Klement Ettli egalladi.
Leyboristlar hukumati "farovonlik jamiyati"ni barpo etish uchun shart-sharoitlar yaratdi: ko'mir sanoati, energetika, transport, fuqarolik aviatsiyasi, ingliz banki va po'lat quyish sanoati natsionalizatsiya qilindi. Hukumat millionlab inglizlarni arzon kvartiralar bilan ta'minlash uchun uy-joy dasturini qabul qildi. 
"Ijtimoiy ta'minot" dasturi-ishsizlarga yordam ko'rsatishni oshirish, keksalik bo'yicha nafaka to'lash, bepul maktab tushliklari va qisman belul tibbiy xizmatni ko'zda tutdi. Biroq dastur etarli moddiy asosga ega emas edi, shu bois 1948 yildan uni amalga oshirish to'xtalib qo'yildi. 
AQSH ingliz iqtisodiyotiga katta zarba berdi, bu bilan Angliyani Yevropa qit'asidagi o'z izmidan chiqmaydigan satellit davlatga aylantirish va bir yo'la Uzoq SHarqdagi mustamlakalaridan siqib chiqarishni mo'ljalladi. 1945 yil-avgustida AQSH mutlako kutilmaganda lend-liz bo'yicha mahsulot etkazib berishni to'xtatishni ma'lum qildi. Endilikda Angliya AQSH etkazib beradigan barcha tovarlar uchun nakd pul bilan xisoblashishi lozim edi, bunday pul mamlakatda topilmadi. Mamlakatning moliyaviy ishlari fojeaviy ahvolga keldi. AQSH sobiq ittifoqchisini saqlab qolish uchun unga 1945 yili yirik zayom berdi. Buning evaziga Angliya Britan imperiyasi bozorining bojxona ta'riflarini kamaytirishi lozim edi. Amerika korporatsiyalari o'zi uchun ingliz mustamlakalari va dominionlarida katta bozorga ega bo'ldi. Bu ingliz mustamlaka imperiyasining tugashini tezlashtirdi. 
Angliya "Trumen doktrinasi" ni amalga oshirish munosabati bilan Bolqonda va SHarqiy O'rtaer dengizida o'z mavqeini yo'qotdi. U o'sha yili Hindistonga ozodlik berishga majbur bo'ldi. Bularning hammasi iqtisodiyot inqirozga yuz tutgan paytda yuz berdi. Mamlakat eksportdan etarli mablag' ololmagani uchun import tovarlari uchun to'lay olmay qoldi. Bir paytlar eng barqaror hisoblangan ingliz valyutasi endilikda amerika dollariga tenglashishga majbur bo'ldi. 1949 yilda funt sterlingning qadrsizlanganligi e'lon qilindi. Ilgari 4 dollar bo'lgan uning kursi 2,80 dollarga tushib ketdi. 
"Marshall rejasi"ni amalga oshirish Angliyaga yangi zayom olish imkonini berdi. Leyboristlar hukumati buni hayotga tatbiq etishga kirishdi. Angliya AQSH bilan "alohida munosabatlar"ga tayanib, Yevropa va Amerika o'rtasida xuddi bir vositachidek bo'lib qoldi. 
"Marshall rejasi" bo'yicha 1948-1950 yillarda Angliya mahsulotlari va zayomlar hamda 3 milliard dollarga yaqin yordam oldi. Biroq bu uning iqtisodiy ahvolini yaxshilamadi. Bundan tashqari, mazkur reja Angliyani AQSH tobeligini kuchaytirdi, amerika kapitalini mustamlaka mulklariga kirib kelishini engillashtirdi, amerika kontsernlari bilan raqobatdosh bo'lgan ingliz iqtisodiyoti tarmoqlariga zarar etkazildi. "Marshall rejasi" surunkali davom etayotgan chuqur moliyaviy inqirozga olib keldi. Bu rejadan bir yil o'tgach, 1949 yildayoq Angliya moliyaviy bankrotliq ya'ni sinish xavfi ostida qoldi. 
1951 yili konservatorlar partiyasi hokimiyatga keldi va 1964 yilga qadar uni ushlab turdi. Bu paytda U.CHerchill (1951-1955), A. Iden (1955-1957) va G.Makmillan (1957-1964) bosh vazir lavozimida ishladilar. 
Konservativ hukumat po'lat quyish sanoatini denatsionalizatsiya qildi, biroq "farovonlik jamiyati"ni barpo etish dasturini (bepul tibbiy xizmat, uy-joy qurilishi) amalga oshirishda davom etdi. 
Ingliz xukmron doiralarining 1956 yilda Misrda o'z mustaqilligini saqlab qolish va kuch bilan o'z talablariga buysundirishga so'ngi urinishi to'liq barbod bo'ldi. Sovet Ittifoqi Misrni himoya qilib chiqdi, 1956 yil-dekabrda ingliz-fransuz qo'shinlari Misrdan olib chiqib ketildi. 
Bu, ingliz tashqi siyosatining butun mamlakat tarixidagi eng qaqshat muvaffaqiyatsizlikka uchrashi edi. Angliya Osiyoda o'z ta'sirini yo'qotdi va to'liq yakkalanib qoldi. Hatto AQSH ham uni qo'llab-quvvatlashdan bosh tortdi. 

Jahon siyosatiga Angliya ta'sirining tanazzulga uchrashi 1964 yili hokimiyatga kelgan leiboristlar hukumatida ham davom etdi. Bosh vazir Garol'd Vil'son mamlakatdagi iqtisodiy ahvolni yaxshilay olmadi. Valyuta yana qadrsizlandi, Vil'sonning Angliyani "Umumiy bozor"ga qabul kilinishiga urinishi barbod bo'ldi, chunki Fransiya bunga qarshi chiqdi. 1970 yili konservator Edvard Xit bosh vazir bo'ldi. Uning eng yirik muvaffaqiyati Angliyaning 1973 yili "Umumiy bozor"ga qabul qilinishi bo'ldi. Biroq u tred-yunionlar bilan kurashda muvaffaqiyatsizlikka uchradi va 1973-74 yillar qishida tog'-kon sanoatida inqiroz boshlandi. 
1974 yili leyboristlar partiyasi yana xokimiyatga keldi va Garol'd Vil'son yana bosh vazir bo'ldi. U tred-yunionlar bilan munosabatlarni yaxshilashga va'da berdi. Bosh vazir oylik ish hakini bir qadar cheklash haqida bitimga erishishga muvaffak bo'ldi, biroq 1976 yildagi ingliz pul birligi kadrining yana pasayishi bu urinishlarni puchga chiqardi. Vil'son o'z ixtiyori bilan iste'foga chiqdi va uning o'rniga leyboristlar partiyasi yo'lboshchisi Jeyms Kellagan keldi. 
Millatning kelajagi va umuman iqtisodiy vaziyat noaniqligicha qoldi. SHotlandiya qirg'oqlaridan uncha uzoq bo'lmagan SHimoliy dengizda yirik neft konlarining topilishi bu borada umid uyg'otdi. Ayni paytda SHimoliy Irlandiyada yangi yirik siyosiy muammo yuzaga keldi.
1921 yil shartnomasiga ko'ra Ol'ster grafligi Buyuk Britaniya tarkibida qolib keng miqyosda o'z-o'zini boshqarish saqlangandi. Biroq ko'pchilikdan iborat protestantlar kamchilikdan iborat katoliklarni kamsitish uchun o'z hokimiyatidan doimiy ravishda foydalanib keldi. 1968 yilda katoliklarning o'z fuqarolik huquqlari uchun harakati boshlandi. Irland respublikachilar qo'shini birlashmalari Ol'sterning Irlandiya reslublikasi bilan birlashishi uchun faol kurashni boshlab yubordi. O'z navbatida protestant harbiy tashkilotlari ham qarab turmadi. Britaniya hukumati tartib o'rnatish uchun qo'shin yubordi. Biroq tez orada qo'shin birlashmalari jangovar irlandlarning ikkala guruhi uchun nishonga aylandi.
1979 yili Angliyada ishsizlar soni 1935 yildan buyon ilk marta 2 million kishiga etdi, keyingi yili esa 3 milliondan oshdi. Ularning yarmi ishsizlik bo'yicha nafaqa olmas edi. Tez o'sib borayotgan inflyatsiya tufayli 1979 yili so'ngi 20 yil ichida aholi turmush darajasi eng kuyi nuktaga etdi. 
SHu bois 1979 yilgi parlament saylovlarida konservatorlar g'alaba qozonishi bejiz emas edi. Hukumat boshligi etib ilk bor ayol kishi-konservatorlarning yangi yo'lboshchisi Margaret Tetcher saylandi. 
M. Tetcherni inglizlar "temir xonim" deb atashdi. U boshchiligidagi konservatorlar partiyasi 1983 hamda 1987 yillar saylovlarida g'alaba qozondi. "Temir xonim" esa Angliya hukumatini ketma-ket o'n bir yil boshqardi. Bu paytni tarixchilar "Tetcher davri", uning dasturini esa "tetcherizm" deb ataldi. 
Dasturning mohiyati Britaniya orollarida ham, Yevropa va Amerikaning barcha mamlakatlarida ham tez o'sib borayotgan neokonservativ g'oyalarni ifoda etardi. M.Tetcher dasturi bo'yicha Angliya kuchli qo'shin va flotga ega bo'lishi hamda o'z yadro qurolini takomillashtirishi lozim. Tashqi siyosatda u AQSH bilan "alohida" ittifoq munosabatlari va NATO bilan shartnomalar buyicha majburiyatlarga rioya qilishni ustuvor deb hisoblardi. 
1982 yil-aprelida u Argentinaning Folklend orollarini bosib olishga urinishiga qat'iy javob berdi. Bu joy ingliz orollaridan 13 ming km masofada bo'lsa ham tarixan argentinaliklar mulki hisoblangan. 
M.Tetcher bu orolga qo'shin yubordi va uch oylik janglardan so'ng, Angliya bu orollardagi mavqeni tikladi. 
Ichki siyosatda M. Tetcher ishsizlik bo'yicha nafakalar va boshqa ijtimoiy dasturlarni qisqartirdi, natijada axolii ish tashlashni kuchaytirdi. U qattiq qo'llik choralar bilangina Angliyani "Yevropaning kasal odami" axvolidan qutkarish mumkin, degan fikrni bildirdi. 
Hukumat davlat sektoridagi korxonalarni xususiylashtirdi. Ko'plab neft va aviakosmik sanoat, shuningdek havo transporti korxonalari xususiy mulkdorlar ko'liga o'tdi. Davlat sektoridagi korxonalarning uchdan ikkisi xususiy mulkdorlar yoki xususiylashtirilgan korxonalar jamoalariga o'tdi. SHu paytda, kvartiralar sotildi va natijada mamlakat axolisining 60 % dan ko'prog'i uy-joyga ega bo'ldi. Bu hol davlatda mulkdorlarning ko'payishi va konservatorlar partiyasi ijtimoiy negizining kengayishiga olib keldi. 
M. Tetcher dasturining muvaffakiyatli amalga oshirilishida SHimoliy dengizda topilgan neft konlari asosidagi Angliya neft sanoatining rivojlanishi muhim bo'ldi. 1980 yilga kelib Angliya o'zining neft va gazga bulgan extiyojlarini qondirdi. 1981 yili neft kazib chiqarish 60 million tonnaga etdi va Angliya uni jahon bozoriga olib chiqdi. 
Neft sanoatining rivojlanishi ingliz hukumatiga ulkan valyuta tushumlarini berdi. 1982-1987 yillarda Angliyaning o'sishi Yevropada eng yuqori bo'ldi. 
M. Tetcher Angliyaning Yevropadagi rahbarlik rolini qaytarishga urindi va EIH qariyb barcha asosiy muammolar barcha mustaqil pozitsiyada turdi. Xususan u Yevropada yagona pul birligini yaratishga keskin qarshi chiqdi. 1989 yili Strasburgdagi hamjamiyat mamlakatlari rahbarlari sammitida u mazkur mamlakatlardagi ishchilar qonunchiligini unifikatsiyalash (bir xillashtirish)ga qarshi chiqdi va "Ishchilar asosiy huquqlari xartiyasi"ni qo'llashdan bosh tortdi. 
90-yillar boshlaridanok iqtisodiy kon'yuktura yomonlashdi, byudjet etishmovchiligi, inflyatsiya va ishsizlik kabi "eski kasallik"lar yana kayta boshlandi. Mamlakatning 18 yoshdan yukori bo'lgan, daromadidan qat'iy nazar barcha aholisi to'laydigan yangi soliq ahvolni tuzatishga urinish bo'ldi. Bu tadbir ommaviy norozilik namoyishlariga sabab bo'ldi. Ol'sterdagi ahvol keskinlashdi. "Tetcherizm davri" o'z imkoniyatlarini tugatgani ma'lum bo'ldi. Xususiylashtirish va neft sanoati bilan bog'liq barcha zahiralar ham deyarli tugadi. 
1990 yil-noyabrida M. Tetcher o'z ixtiyoriga ko'ra iste'foga chiqdi. U hukumatda kelgusi saylovgacha ishlab turishi mumkin edi. Biroq bu hol partiyani mag'lubiyatga olib kelardi. Estafetani konservatorlar partiyasining yangi yo'lboshchisi Jon Meyjor qabul qildi. 
Jon Meyjor M. Tetcher siyosatini davom ettirdi. Uning dasturi jahon bozorida rakobatlasha olmaydigan sanoat tarmokdarini xususiylashtirish y da vom etgirishni k tutdi. U inflyatsiyaga qarshi kurashni eng asosiy vazifa deb hisobladi, chunki inflyatsiyaning o'sishi ishsizlikning o'sishiga olib kelishi mumkin edi. 
Tashqi siyosatda J. Meyjor EIH bilan integratsiyaviy jarayonlarni kuchaytirish va AQSH bilan ittifoqchilik aloqalarini mustaxkamlash yo'lini olib bordi. Angliya AQSHning Iroqdagi urushini ko'llab quvvatladi va Fors qo'ltigi rayoniga harbiy qismlarni yubordi. J.Meyjor jon boshidan olinadigan soliqni bekor qildi va "britaniyaliklarning ijtimoiy-iqtisodiy talablarini ko'proq qondirish tomoniga burilishni amalga oshirish"ga va'da berdi. 1992 yili parlament saylovlarida yana konservatorlar mutlak ko'p ovozni oldi. J. Meyjor bosh vazir lavozimida qoldi. 
1997 yil saylovlarida konservatorlar mag'lubiyatga uchradi, leyboristlar parlamentdagi 650 o'rindan 419 tasini egalladi. 
YAngi ingliz bosh vaziri, leyboristlar partiyasi yo'lboshchisi Toni Blerga o'tmishdan og'ir meros qoldi. SHotlandiya va Uel'sda mahalliy millatchilar g'alaba qozondi. Ular o'z parlamentlarini chaqarish huquqini qo'lga kiritdi. 1997 va 1998 yillarda bu viloyatlarda parlamentlarga saylovlar o'tkazildi. Ular ichki ishlar ustidan nazoratni o'z qo'liga oldi va muxtoriyat e'lon qildi. Bu Buyuk Britaniyaning parchalanishiga birinchi qadami bo'ldi, leyboristlar hukumati esa uning oldini ololmadi. Irland millatchilari ancha faollashib qoldi. 
Qirollik oilasi ehtiyojlari uchun har yili davlat byudjetidan 5 mln. funt sterling ajratiladi, va bu davlat xazinasi kimmatga tushadi, shuning uchun bu keskin baxsga sabab bo'lmoqda. 
Qisqacha mazmuni:
 
"	1945 yil-iyul'-bosh vazir K.Ettli davri (keng ijtimoiy islohotlar, mamlakat aholisi farovonligining oshishi). 
"	1945 yil-avgust-lend-liz bo'yicha AQSH etkazib berayotgan tovarlarning to'xtatilishi. 
"	1948 yildan-iqtisodiy rivojlanishning pasayishi, funt sterlingning qadrsizlanishi. 
"	1949 yil-moliyaviy inqiroz. 
"	1956 yil-dekabr-ingliz-fransuz qo'shinlarining Misrdan olib chiqilishi. Angliyaning xalqaro maydonda yakkalanib qolishi. 
"	1968 yil-Ol'ster katoliklarining Irlandiya respublikasi bilan birlashish harakati boshlanishi. 
"	1973 yil-Angliyaning "Umumiy bozor"ga a'zo bo'lib kirishi. 
"	1979 yil-aholi turmush darajasining keskin pasayishi. 
"	1979-1990 yillar-M. Tetcher konservatorlar partiyasidan bosh vazir etib saylandi. Angliyaning jahon miqyosida buyuk davlat sifatida tiklanishga urinishi. 
"	1982 yil-aprel'-Argentina bilan Folklend orollari uchun g'olibona jang. 
"	1982-1987 yillar-iqtisodiy rivojlanish sur'atlarining keskin oshishi. 
"	90-yillar boshlaridan-iqtisodiy pasayish, inflyatsiya, ishsizlikning o'sishi. 
"	1990 yil-noyabr'-M. Tetcherning iste'fosi. 
"	1990 yil-noyabr'-Jon Meyjor-bosh vazir: xususiylashtirish siyosatining davom ettirilishi, ijtimoiy muammolarning hal qilinishi. 
"	Tashqi siyosatda integratsiya jarayonlarining kuchayishi. 
"	1997 yildan-T. Bler bosh vazir etib saylandi. 

//////////////////////////////////
Sever.UZ dan ko`chirib olingan!
http://uzsmart.ru
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
MP3, klip, kino`yin va Programalar! 200 mln oshiq yuklamalar!
///////////////////////////////////