////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
  Jahon tarixi 6 
  MUALLIFLARDAN
5-sinfda "Tarixdan hikoyalar" bilan tanishgan edingiz. Siz endilikda odamlar nega tarixni o'rganishini va uzoq o'tmish haqida bilimlar qanday qilib jamlanishini bilib oldingiz.
Insoniyat tarixi bir necha yuz mingyilliklardan iborat. Ana shu tarix ko'plab qiziqarli voqealarga boy.
6-sinfda olis-olis zamonlarga sayohatimizni davom ettiramiz, eng qadimgi davlatlar va xalqlar tarixi, madaniyatlar va urf-odatlar bilan tanishib chiqamiz.
Mesopotamiya, Misr, Yunoniston, Rim davlatlari va O'rta Osiyoning ilk davlatlari hukmronligi davridan beri oradan ming yillar o'tdi. Biroq qadim zamonlarda odamlar yaratgan ko'pdan-ko'p narsalardan bugun ham kundalik turmushimizda foydalanib kelmoqdamiz. Bu mehnat qurollari, sopol buyumlar, g'ildirak, sopol Suv quvurlari, gazlamalar, yozuv va hokazolardir. Qadimgi zamon mualliflari yozib qoldirgan asarlar hali-hanuz kishilarga bilim va tarbiya berayapti.
Olimlar Yer yuzida qachonlardir ro'y bergan voqealarni qaytadan tiklash uchun ancha-muncha kuch-g'ayrat sarflashdi. Ular shaharlarni topishdi va qazishmalar o'tkazishdi, charmga, sopol taxtachalarga, papirusga, shuningdek, tangalarda bitilgan sirli yozuvlarni o'qishdi. Siz endilikda arxeologik topilmalar nimalar haqida so'zlab berishini bilasiz. Qadimgi bitik-larni o'rganish bilan epigrafika, tangalarni tadqiq etish bilan esa numizmatika degan maxsus fanlar shug'ullanadi.
Insoniyat o'ta oddiy mehnat qurollaridan to hunarmandchilik durdonalari yasash, jo'ngina turar joy qurib olishdan to shaharlarni bunyod etishgacha bo'lgan uzoq yo'lni bosib o'tdi. Eng qadimgi shaharlar va davlatlar tashkil topishi davrini olimlar sivilizatsiya deb ataydilar. Dastlabki sivilizatsiyalar tarixi Qadimgi Sharqdan, so'ngra Krit orollari va Yunonistonda boshlangan edi. Qadimgi sivilizatsiyalar jahonning ko'pgina o'lkalarida, jumladan, O'rta Osiyo va   O'zbekiston   hududida   ham vujudga keldi.
Yer yuzida odam paydo bo'lganidan to milodiy 476-yilda G'arbiy Rim imperiyasi qulaguniga qadar kechgan voqealar Qadimgi dunyo tarixini vujudga keltiradi. Bu tarix turlituman arxeologik va yozma manbalar asosida o'rganiladi. Qadimgi yunon, rim va xitoy tarixchilari va geograflarining asarlari ham bunda katta ahamiyat kasb etadi.
Qadimgi dunyo tarixi Qadimgi Sharq, Yunoniston va Rim saroy a'yonlari va podsholarining turli xronikalari (voqealar yilma-yil qayd etib borilishi), solnomalari, qonunlar majmuyi, biografiyalarida aks ettirilgan. Ularda yurishlar va janglar, ibodatxonalar, saroylar va qal'alar qurilishi, hunarmandchilik va dehqonchilik, qadimiy fanlar va san'at haqida hikoya qilinadi.
Olimlar o'qigan qadimgi matnlar, masalan, "Piramidalar matnlari" va "Marhumlar kitobi" misrliklar tarixi haqida, "Bibliya" - yahudiylar, "Rigveda" hindlar, "Avesto" O'rta Osiyo xalqlari tarixidan hikoya qiladi. Bunday manbalar esa juda ko'p.
Olimlar tomonidan yozilgan yuzlab kitoblarda ko'plab mamlakatlar tarixi ochib beriladi. Nil vodiysidagi Misr piramidalari, Dajla va Frot oralig'idagi Bobil, Hind vodiysidagi Moxenjodaro, Erondagi Persepol shaharlari, Yunoniston, Rim va O'rta Osiyoning ko'plab shaharlari qazishmalari butun jahonga mashhurdir.

l-.Qadimgi tarix - sivilizatsiya ibtidosi

Siz endilikda insoniyat qadimgi tarixini tadqiq etish ustida turli ixtisosdagi olimlar ishlayotganini yaxshi bilasiz. Arxeologlar qadim o'tgan zamonlarda odamlar yashagan ibtidoiy manzilgohlarda qazishma ishlarini amalga oshiradilar.
Qadimgi odamlarning qoldiqlari (skelet va boshchanoq)ni sinchiklab tekshirib ko'rgan antropologlar ularning tashqi ko'rinishini qaytadan yaratishga, ming yillar davomida kishilarning tashqi qiyofasida ro'y bergan o'zgarishlarni nazardan o'tkazishga harakat qiladilar. Etnograflar hozir ham barhayot qabilalar va xalqlarni, qadimgi odamlarning saqlanib qolgan ko'pgina udumlari, xo'jalik va madaniy an'analarini o'rganadilar. Lingvistlar, ya'ni tilshunoslar u yoki bu hozirgi zamon tili qay yo'sunda shakllanganini tushunish maqsadida qadimgi tillarni tadqiq etadilar.Yozma manbalar vujudga kelishi asnosida olimlarning o'tgan mingyilliklar voqealarini qayta tiklashi ham birmuncha yengillashadi. Masalan, "Avesto" O'rta Osiyo va O'zbekiston tarixi bo'yicha eng qadimgi manba sanaladi. Miloddan avvalgi 52l-5l8-yillarda shoh Doroning farmoni bilan Erondagi Kirmonshoh shahri yaqinida qoyatoshga chekilgan Behistun bitiklarida O'rta Osiyo xalqlari eslatib o'tiladi. Qadimgi yunon tarixchisi Gerodot (miloddan avvalgi Vasr) forslar, yunonlar, misrliklar, skiflar va O'rta Osiyolik xalqlar tarixiga oid rang-barang ma'lumotlarni "Tarix" kitobida yozib qoldirgan. Qadimgi yunon tarixchilari Ktesiy (miloddan avvalgi IV asr), Strabon (miloddan avvalgi I asr), Qadimgi Rim tarixchilari Kvint Kursiy Ruf (milodiy I asr), Arrian (milodiy II asr) ham bu an'anani davom ettirishgan. Nomlari keltirilgan tarixchilar Sharq xalqlari va mamlakatlari haqida ma'lumotlarni yozib qoldirishgan. Darvoqe, nainki ular: miloddan avvalgi II asr oxiri - I asr boshlarida xitoylik tarixchi Sim Szyang O'zbekiston hududidagi qadimgi davlatlar haqida qaydnomalar yozib qoldirgan.
Jahondagi barcha xalqlar ibtidoiy jamoa tuzumini boshdan kechirgan.
 Eng qadimgi urug'chilik tuzumi - insoniyat tarixining barcha mehnat qurollari umumiy bo'lgan, hamma odamlar hamkorlikda mehnat qilgan bir davridir.
Insoniyat rivojidagi birinchi bosqich kishilarning ibtidoiy to'daga birlashuvi bo'lib, bu to'da o'zida qadimgi odamlarning katta jamoasini mujassam etgan edi. 
Ibtidoiy to'da - turmush va mehnat umumiyligi negizida birlashgan qadimgi odamlar jamoasidir.
Eng qadimgi to'da asta-sekin bo'linib ketdi, qarindoshlarning alohida uyushmasiga - urug' jamoasiga aylana bordi.
Urug' - birgalikda yashagan va hamkorlikda mehnat qilgan, umumiy mehnat qurollari va qurol-yaroqqa ega bo'lgan qarindoshlar jamoasidir. 
Dastlabki urug' jamoalari ayol, ya'ni ona tevaragida jipslasha boshlagan. Insoniyat tarixidagi bu bosqich ona urug'i davri - matriarxat deb ataladi.
Matriarxat - eng qadimgi tuzum rivojidagi bir bosqich bo'lib, qarindoshlik munosabatlari ona tomonga qarab belgilangan, urug'ga va oilaga ayol kishi sardorlik qilgan.
Ancha keyinroq, mehnat qurollari va xo'jalik yuritish shakllari takomillashgani sayin jamoadagi yetakchilik mavqeyi asta-sekin erkak kishiga o'ta boshladi, endi erkak kishi urug'ga sardor bo'lib qoldi. Olimlar insoniyat tarixidagi bu davrni patriarxat deb atashadi, patriarxat bilan eng qadimgi urug'chilik tuzumi ham nihoyasiga yetdi.
Patriarxat - eng qadimgi jamoa tuzumining bir davri bo'lib, unda erkak kishi jamiyat hayotida yetakchi mavqega ega bo'lgan, qarindoshlik munosabatlari ham ota tomonga qarab belgilangan.
Eng qadimgi odam dastlabki mehnat qurollarini toshdan yasagani tufayli arxeologlar insoniyat tarixi ibtidosini "tosh asri" deb atashadi, tosh asri ancha uzoq davom etgan va shuning uchun ham uni quyidagi bosqichlarga ajratishadi, jumladan:
 	qadimgi tosh asri - paleolit (yunoncha  "paleos" - "qadimgi" va "litos" - "tosh" so'zlaridan);
 	o'rta tosh asri - mezolit ("mezos" - "o'rta");
 	yangi tosh asri - neolit ("neos" - "yangi");
 	mis-tosh asri - eneolit (lotincha "eneus" - "mis" va yunoncha "paleos" - "tosh" so'zlaridan).
Olduvay - miloddan 3-2 million yil avval. 
Ilk paleolit - miloddan l million - l00 ming yil avval . 
O'rta paleolit - miloddan l00-40 ming yil avval .
So'nggi paleolit - miloddan 40-l2 ming yil avval.

2-. Qadimgi odam taraqqiyotining ilk bosqichlari

Yer yuzidagi dastlabki odamlar qaddi-qomatini tik tutib yuradigan, mehnat qurollarini yasash va ishlatishni biladigan kishilar bo'lib, ana shu xususiyatlari ularga hayvonot olamidan farqlanib turishga imkon bergan.  O'ta oddiy tosh mehnat qurollari yasashni biladigan eng qadimgi odam suyaklari qoldiqlarini olimlar Janubiy Afrikadan (avstralopitek), Sharqiy Afrikadagi Zinj vodiysidan, Olduvay darasidan (zinjantrop), Yava orolidan (Indoneziya; pitekantrop), Xitoy hududidan (sinantrop) va Farg'ona vodiysidagi Selungur manzilgohidan, Germaniyadan (neandertal) va Fransiyadan hozirgi qiyofadagi odam (kromanyon) topishgan.
Yer yuzida iqlim iliq bo'lgan kezlarda inson manzilgohlari kichkina daryolar yoki soylar yaqinidagi tepaliklarda joylashgan edi. Ilk paleolitning so'nggi davrlarida Buyuk muzlash boshlandi, bu hol odamlarni yangicha turmush sharoitiga moslashishga undadi.
Germaniyadagi Neandertal vodiysidan topilgan mashaqqatli sinovlarni boshdan kechirgan qadimgi odamni neandertal deymiz.
Qadimgi odam manzilgohlari Afrika, Osiyo va Yevropaning ko'pgina mamlakatlaridan topilgani ma'lum. O'rta Osiyada toshdan yasalgan qadimiy mehnat qurollari Farg'ona vodiysidagi Selungur manzilgohidan va Tasilkent vohasida Ko'lbuloq mavzeyidan ham topilgan. Bunday qo'pol tosh qurollarining uchi bir tomonga qaratib o'tkirlangan edi. Arxeologiya fanida bu tosh qurollar chopperlar deb nomlangan.
Mehnat qurollari odamlarga yegulik topish uchun zarur bo'lgan. Dastavval mehnat qurollari ancha oddiy edi. Uchi o'tkirlangan tosh va tayoq bilan qurollangan odam hayvonlarni ovlagan, uchi o'tkir tayoq yordamida o'simliklarning iste'molga yaroqli ildizlari va ildezmevalarini kovlab olgan.
Shunday qilib, tabiat insonga nimani in'om etsa, odam shuni olgan, topgan yeguligi bilan qanoatlangan, shuning uchun ham kishilarning eng qadimiy  mashg'uloti bo'lgan termachilik va ovchilik o'zlashtiruvchi xo'jalik deb ataladi.
Teshiktosh g'ori eng qadimgi tosh asri madaniyatining jahonga mashhur bir yodgorligidir. Teshiktosh g'oridan 1938-yilda 3000 mingdan ziyod tosh qurollar, arxar, kiyik, yowoyi ot, qoplon, quyon, mayda kemiruvchilar, shuningdek, qushlarning suyaklari ancha katta miqdori topilgan.
Teshiktosh g'orida qazib olingan, aslida 8-9 yashar bolakayniki bo'lgan tosh asriga mansub odam suyaklari qoldiqlari eng mashhur topilmadir. Marhumning boshchanog'i bilan pastki jag'i saqlanib qolgan. Bu arxeologlar kamdan-kam hollarda topadigan neandertal odam boshchanoqlaridan ayni mahalda qadimgi tosh asrining dastlabki qoidasi bilan ko'milgan mayyitlaridan diniy e'tibor namunalaridan biridir.
Mehnat faoliyati, tevarak olam haqida to'plangan bilimlar asta-sekin insonning fikrlash qobiliyati va tafakkurini o'zgartirib bordi. Odamlar o'zlariga tushunarsiz bo'lgan hodisalar haqida o'ylay boshladi: kun bilan tun, yil fasllari almashishi, vulqonlar otilishi, yer qimirlashi va boshqa tabiat hodisalari odam fikrini o'ziga tortgan. Ana shu hodisalarni tushuntirib berish qo'lidan kelmagan inson momaqaldiroq, yashin, shamol, yomg'ir kabi tabiat kuchlariga sig'ina boshladi.
Bora-bora eng qadimgi odamlarda inson vafot etganidan keyin yashashni davom ettiradigan o'zga bir olamga ketadi degan aqidaga ishonch paydo bo'ldi.Tanada mujassamlashgan yoki mustaqil harakatlanuvchi g'ayrioddiy mavjudotga (ruhga) e'tiqod fanda animizm nomini olgan. Yil fasllari almashinuvi, momaqaldiroq, bo'ronni qadimgi odamlar ruh mujassamlashgan tabiat kuchlari harakati tariqasida tushuntirganlar.
Animizm - jon va odamni qurshagan muhitda ruhlarning mavjudligiga e'tiqod.
Eng qadimgi odamlar u yoki bu buyumlar omad keltirishiga yoxud balo-qazoni bartaraf etishiga ham e'tiqod qilganlar. Bu din fetishizm nomini olgan.
So'nggi paleolitga oid bo'lgan qoya rasmlarining topilishi eng qadimgi odamlarda diniy e'tiqodlar bo'lgani xususidagi isbotlardan biridir. Qoya rasmlaridan eng qadimiylari Ispaniyadagi Altamir g'oridan, Boshqirdistondagi Kapovaya mag'orasidan topilgan.
Odamlar rasmlar bo'lajak ovda o'zlariga yordam beradi deya ishonishgan. Rasmlar qarshisida hayvonlar harakatlariga taqlid qilib raqsga tushishgan, ov manzaralarini tasavvurga keltirishgan, nayza uloqtirishni mashq qilishgan.
Diniy e'tiqodlar kurtaklari va marhumlar ko'milgan eng qadimgi qabrlar o'rta paleolitda vujudga kelgan. 
Qoyatosh rasmlaridan eng qadimiylari Ispaniyadagi Altamir g'oridan, Fransiyadagi Lasko, Boshqirdistondagi Kapovaya, Surxondaryodagi Zarautsoy mag'oralaridan topilgan. 
Qadimgi rasmlar qimmatli tarixiy hujjatlardir. Ular inson nimalar haqida o'ylagam, tevarak dunyoni qay yo'sinda tasavvur etgani, qaysi hayvonlarni ovlagani, qanday mehnat qurollari va qurol-yarog'dan foydalanganini tushunishga yordam beradi.
Odamning o'zini qurshab turgan tevarak dunyoni tushunishga intilishi eng qadimgi tasviriy san'at rivojlanishi uchun asos bo'lib xizmat qildi.

3-. Urug'chilik jamiyati

So'nggi paleolit davrida (miloddan 40-l2 ming yil avval) ancha-muncha voqealar ro'y berdi. Bu davrda toshga ishlov berish texnikasi va mehnat qurollari yasash usullari o'zgardi. Odamning o'zi ham, tashqi qiyofasi ham o'zgarib bordi. Bu davrda hozirgi qiyofadagi odam - kromanyon odami yashagan.
So'nggi paleolit davri odami manzilgohlari Samarqand shahri hududidan, Toshkent viloyati Ohangaron daryosi vodiysidagi Ko'lbuloq mavzesining yuqori madaniy qatlamlaridan, shuningdek, Farg'ona vodiysidan topilgan.
Taxminan 25-30 ming yil muqaddam odamlar ancha takomillashgan kesuvchi, arralovchi va parmalovchi mehnat qurollari yasaydigan bo'lishgan. Inson endilikda taqinchoqlar - munchoqlar, tumorlar va uzuklar ham yasay boshladi.
Shunday qilib, so'nggi paleolitda insoniyat o'z rivojida tag'in bir pog'onaga yuksaldi. Odamlar qarindoshlardan tarkib topgan ixcham guruhlarga - urug' jamoalariga ajralib chiqishdi. Urug'ga oqsoqol sardorlik qilgan, urug' a'zolari bitta manzilgohda yashagan. Bir joyda yashab turgan bir qancha urug'lar qabilani tashkil etgan.
Turar joylar qurilishi so'nggi paleolit davri odamlarining muhim ixtirosi bo'ldi. Kiyim-kechak tayyorlashda hayvonlar terisi ishlatilardi. Inson bu davrda olov yoqishni ham o'rganib oldi.
Mezolit davri (o'rta tosh asri) taxminan miloddan avvalgi l2-7 mingyilliklarda davom etgan. Mezolit davri boshlanishi bilan Muzlik davri poyoniga yetdi, bu narsa iqlim ancha ilishiga va odamlar turmushida o'zgarishlar bo'lishiga oilb keldi. Mezolit davrida inson o'qli kamon yasashni o'rganib oldi. Yoy va o'q kashf etilishi bilan insonda chopqir hayvonlar va qushlarni ovlash imkoniyati paydo bo'ldi.
Mezolit davri oxirida inson hayvonlarni qo'lga o'rgata boshladi. Ovchilar itni qo'lga o'rgatishdi, itlar bilan birga ov qilinganda o'lja oldingisiga qaraganda dehqonchilikka o'tish imkoniyatini vujudga keltirdi. O'roqlikka o'tilishi har xil buyumlar tayyorlash sohasi bo'lgan hunarmandchilik rivojiga zamin yaratdi.
Ishlab chiqaruvchi xo'jalik - ancha vaqt urug'ni o'simlik va hayvon yegulik mahsulotlari bilan ta'minlab kelgan ziroatchilik va chorvachilikdir. Ziroatchilik termachilikdan boshlangan, chorvachilik esa ov va hayvonlarni qo'lga o'rgatishdan kelib chiqqan. 
Pishirilgan loydan idishlar yasaydigan soha - kulolchilik, tolalar va jundan kiyim-kechak tayyorlash tarmog'i - to'quvchilik neolit davrining muhim kashfiyot va ixtirolaridir. O'rta Osiyoning janubiy viloyatlarida aholi miloddan avvalgi 6-5 mingyilliklar boshlarida ziroatchilikka o'tgan bo'lsa, markaziy va shimoliy o'lkalarda ovchilik va baliqchilikni davom ettiraverdi.

4-. Eneolit va bronza asri ziroatchilari

Neolit davri oxirida odamlar ixtiro va kashfiyotlar orasida eng buyuklaridan birini yaratishga muyassar bo'ldilar, ya'ni misdan foydalanish, bu metalldan mehnat qurollari va qurol-yaroq yasashga o'tildi. Misdan yasalgan qurollar toshdan yasalganlari bilan barobar tarqalishi davriga eneolit - mis asri deb nom berishgan. Bu miloddan avvalgi 4-3 mingyilliklarda ro'y bergan edi.
Toshga nisbatan afzalliklariga qaramasdan, mis unchalik keng tarqalmadi. Metall faqat odamlar misni qalayi, qo'rg'oshin yoki rux bilan birga qo'shib eritib, bronza hosil bo'lganidan so'ngra toshni bir chetga surib chiqara boshladi.
Metallurgiya rivoji kishilarning moddiy va ma'naviy madaniyatiga katta ta'sir ko'rsatdi. Miloddan avvalgi IV mingyillikda Qadimgi Sharqda ilk shaharlar va davlatlar vujudga kela boshladi. O'rta Osiyo janubida sug'orma dehqonchilik (irrigatsiya asosida) vujudga keldi, xom g'ishtdan qurilgan ko'p xonali uylar qurila boshlandi, buyumlarni pishirish uchun kulolchilik xumdonlaridan foydalanishga kirishildi. Sopol buyumlar hayvonlar, qushlar va o'simliksimon naqshlar (yaproqlar, gullar) bilan bezatiladigan bo'ldi.
Bronza misga qaraganda ancha qattiqligi tufayli miloddan avvalgi III mingyillik o'rtalaridan boshlab asta-sekin mehnat qurollari, qurol-yaroq va zeb-ziynatlar tayyorlashda ishlatiluvchi asosiy materialga aylanib qoldi.
Bronza mehnat qurollariga ega bo'lgan odamlar endi dalalarga ancha durust ishlov berish va ekin maydonlarini kengaytirish imkonini qo'lga kiritdi, natijada ular ixtiyorida ortiqcha qishloq xo'jalik mashg'ulotlari vujudga keldi. Chorvachilik asta-sekin dehqonchilikdan ajralib chiqa boshladi. Janubda dehqonchilik, shimolda esa chorvachilik rivojlandi. Odamlar termachilik va ovchilikdan dehqonchilik va chorvachilikka o'tdilar.
Urug'ni ayol oziq-ovqat bilan ta'minlashda yetakchilik qilar ekan, matriarxat davom etib keldi. Yer haydab ziroatchilik qilish, chorvachilik, hunarmandchilikning vujudga kelishi bilan urug'ni yetarli mahsulotlar bilan ta'minlash erkaklar qo'liga o'tdi. Ayollar uy xo'jaligi xususida g'amxo'rlik qila boshladilar. Endi urug'chilik oilasida erkaklar muhim o'rin tuta boshladi. Oila qurishda ayol er kishi oilasi urug'i ixtiyoriga o'tadi. Qarindoshchilik erkak nomi bilan belgilanadigan bo'ladi. Miloddan avvalgi III mingyillikka kelib, patriarxat davri boshlandi. Ota urug'iga o'tilishi patriarxal oila shakllanishi bilan barobar kechdi. Bunday oila ota tomonidan yaqin qarindoshlarning bir necha avlodlaridan tashkil topgan edi.
Patriarxal oila - ota tomonidan yaqin qarindoshlarning bir necha avlodlaridan tashkil topgan oiladir.
Dehqonlarning qadimgi manzilgohlaridan biri Zarafshon daryosi havzasidagi Zamonbobo ko'li yaqinidan topilgan. Shuningdek, Turkmaniston (Oltintepa, Namozgoh) va Tojikiston (Sarazm) hududlarida eneolit va bronza asriga oid uy-joylar va turli buyumlar topilgan va o'rganilgan.
Zamonbobo - Buxoro viloyati Qorako'l tumanidagi Zamonbobo ko'li bo'ylarida miloddan avvalgi II mingyillikda yashagan chorvadorlar va dehqonlarning qadimiy madaniyati.
Surxondaryo vodiysida, Sherobod yaqinidan arxeologlar qadimgi ziroatchilar manzilgohlaridan biri bo'lgan Sopollitepani topishdi. Qazishmalar davomida bu yerdan uy-joy, maishiy va xo'jalikbop xonalardan tarkib topgan paxsa imorat, sopol buyumlar, bronzadan mehnat qurollari va zeb-ziynatlar yasalgan ustaxona qoldiqlari, shuningdek, yirik-yirik xumlarda saqlangan bug'doy va arpa doni topilgan.
Bundan uch yarim ming yil muqaddam Surxon vohasida hozirgi Sheroboddan uncha uzoq bo'lmagan joyda Jarqo'ton manzilgohi vujudga kelgan edi.
Sopollitepa - O'zbekiston janubidagi bronza asri dehqonlari manzilgohidir (miloddan avvalgi II mingyillik).
Jarqo'ton manzilgohi rejasida shaharning ilk alomatlari ko'zga tashlanadi. Jarqo'ton ikki qismga ajratilgan edi: qasr (hukmdor qarorgohi) va jamoa a'zolari, hunarmandlar va savdogarlarning arkni qurshab turgan uylari. Ark ichida ibodatxona (ilk ibodatxona) bo'lgan. Bu davrga oid manzilgohlar Xorazm vohasida topilgan va o'rganilgan.
Bronza davri manzilgohlari aholisi har xil hunarmandchiliklar, to'quvchilik, kulolchilikni rivoj toptirishda, zeb-ziynat buyumlari yasash, qurilish sohasida katta yutuqlarga erishgan edi. Bronza davrida odamlar kulolchilik charxi va g'ildirakni kashf etdilar. Shu tariqa harakatlanish vositalari ham vujudga keldi.

5-. Temir asriga o'tish davrida O'rta Osiyoning rivojlanishi

Odamlar mis va bronzadan mehnat qurollari yasashni o'rgangan kezlardan beri oradan ko'p asrlar o'tdi. Faqat miloddan avvalgi I mingyillik boshlaridagina temirdan mehnat qurollari yasash imkoniyati paydo bo'ldi. Bu jarayon ancha sermehnat bo'lgan, negaki temir misga qaraganda ancha yuqori haroratda eriydi (l500C). Ammo temir mis va bronza nisbatan olganda ulkan afzalliklarga egadir: yangi material har ikkalasidan ham qattiqroq edi. Temirdan birinchi bo'lib Kichik Osiyoda xettlar (miloddan avvalgi XIV-XII asrlar), so'ngra qo'shni mamlakatlar (Mesopotamiya, Eron, Kavkazorti) xalqlari foydalana boshladi. Temir buyumlarning tarqalishi sekinlik bilan borgan. Zero, temir nodir va qimmatbaho metall bo'lmasada, undan dastlab zeb-ziynat buyumlari sifatida foydalanishgan. Shunday bezanlar Misr fir'avni Tutanxamon maqbarasidan va Kavkazdagi Maykop qo'rg'oni yodgorligidan topilgan.
Mehnat qurollari yasash uchun temirdan foydalanilishi, eng avvalo, dehqonchilik texnikasi rivojiga ta'sir o'tkazdi. Temir uchli omochlar, temir boltalar va so'qalar paydo bo'ldi. Bu mehnat qurollari katta-katta maydonlarda ziroatchilikni rivojlantirishga imkon yaratib berdi. O'rta Osiyodan topilgan eng qadimgi temirdan yasalgan buyumlar miloddan avvalgi IX-VIII asrlarga oid bo'lsa-da, ulardan ko'pi miloddan avvalgi VII-VI asrlar bilan sanalashtirilgan.
Yevropadan  farqli o'laroq Sharqda ijtimoiy tuzum dehqonchilik asosan sun'iy sug'orish zaminida rivojlandi. Gulga burkangan bog'lar va serhosil dalalar Sharqda anhorlar va ariqlar keng tarmog'i yordamiga dalaga oqizilgan suv tufayli mavjud bo'lishi mumkin edi.
Temir qurollarning keng tarqalishi mehnat unumdorligini oshirdi. Bu narsa yanada rivoj topgan ishlab chiqarish usuliga o'tilishiga zamin hozirladi. Urug' jamoasi o'rnini hududiy qo'shnichilik jamoasi egallay boshladi.
Miloddan avvalgi I mingyillik boshlarida O'rta Osiyoda aholi to'rt guruhga ajratilgan: kohinlar, jangchilar, dehqonlar, hunarmandlar.
Qabila-urug' boshliqlarining nufuzi asta-sekin orta bordi. Harbiy sarkardalarning nufuzi ayniqsa ortib, hokimiyat otadan o'g'ilga o'tadigan bo'ldi.
Ijtimoiy tuzum taraqqiyoti: urug' - urug' jamoasi - hududiy qo'shnichilik jamoasi - qabila - qabilalar ittifoqi - davlat.
Doimiy harbiy to'qnashuvlar sharoitida qabila sardorlarining ahamiyati va nufuzi orta bordi, jamiyat esa harbiy demokratiya qoidalariga asosan yashay boshladi.
Harbiy demokratiya - ilk davlatchilikka o'tish davrida qabilaga harbiy sardorlar boshchilik qilgan bir boshqaruv shaklidir.
"Avesto"dan O'rta Osiyoda jamiyatning negizi "nmana" deb ataluvchi katta patriarxal oila bo'lganini bilib olamiz. Bir necha "nmana"lar urug' jamoasi - "vis"ni tashkil etgan. Hududiy qo'shnichilik jamoasi esa "varzana" deb nomlangan. Bunday jamoalar qabilaga - "zantu"ga birlashgan. O'z hududini himoya qilish uchun bir qancha qabilalar ittifoqqa - "dah'ya"ga uyushishgan. "Avesto"ga ko'ra, jamiyatni idora qilishning quyidagi tizimi mavjud bo'lgan: oqsoqollar kengashi - xalq yig'ilishi - alohida tumanlar - viloyatlar hukmdorlari. Aholi urug' va qabila bo'yicha emas, balki hududiy taomilga ko'ra guruhlarga ajratilishi vujudga kelayotgan davlatchilikning muhim alomati edi.

n xudo esa fir'avnlarning bosh ilohi va homiysi hisoblangan. Dastavval ikkita xudo bo'lgan: Fiva shahri homiysi Amon va Quyosh xudosi Ra, so'ngra ikkalasi yagona xudoga birlashgan.
Geliopolda misrliklarning eng asosiy xudosi bo'lmish Quyosh xudosi Raning ibodatxonasi joylashgan. Fir'avnlar Quyosh xudosi o'g'illaridir, hukmdorlar hamma ishni o'zining samoviy otasi amri bilan amalga oshiradi, degan qarash mavjud edi.
Xapi - Nil xudosi - Misrdagi hayotning birlamchi manbayi va posboni, Osiris - yerosti saltanati xudosi hisoblangan. Rivoyatda aytilishicha, Osiris Misrning ilk podsholaridan biri bo'lib, o'z xalqini dehqonchilikka o'rgatgan ekan. Birodari Set esa Osirisni o'ldiradi. Ammo Osirisning singlisi Isida uni mumiyolangan va qayta tiriltirgan ekan. O'shandan boshlab jon qaytib keladigan joy bo'lishi uchun barcha marhumlar mumiyolanadi. Osiris ibodatxonasi xarobalari Abidos shahrida hozirgacha saqlanib qolgan.
Set - Osirisning birodari, omadsizlik, sahro va bo'ron xudosi;
Xatxor - musiqa, go'zallik va ishq ilohasi;
Maat - adolat va adliya ilohasi;
Anibus - marhumlar va mumiyolar xudosi, mayyitlar posboni;
Tot - Oy, donishmandlik va tabiblik xudosi.

Kohinlar va ibodatxonalar

Kohinlar xudolar va odamlar o'rtasida vositachi bo'lishgan. Misrliklar e'tiqodicha, mabodo Yer yuzida maxsus marosimlar ado etilmasa, xudolar odamlarga madad bermay qo'yadilar. Kohinlar diniy marosimlarni bilar, qurbonlik bag'ishlar edilar. Kundalik turmushda ham kohinlarsiz biron ish qilish mushkul edi. Kohinlar Nil toshqini vaqtini, qachon urug'lik sochish va qachon hosilni yig'ishtirib olish muddatini aniq bilishar edi. Barcha "noma"larda ibodatxonalar bo'lgan, fir'avnlar ularga katta-katta boylik va yerlar hadya etishardi. Asosiy xudolarga atab qurilgan ibodatxonalar katta-katta yer mulklariga egalik qilar edi. Har bir zafarli bosqinchilik yurishidan keyin fir'avnlar o'ljaning bir qismini ibodatxonalarga hadya etardilar.
Misrliklar uchun ibodatxona xudolar va ilohalarning Yer yuzidagi koshonasi edi. Ibodatxonalarda ilohlarning haykalchalari turar, xudo yoki ilohaning ruhi ular orqali odamlarga murojaat qilar edi. Ibodatxona ichkarisiga esa faqat kohinlar kirishi mumkin bo'lgan. Oddiy odamlarning ko'pchiligi faqat hadyalar berish va xudolarga munojot qilish uchun ibodatxona darvozasiga yaqinroq kela olishardi, xolos. Ibodatxonadagi kotiblar esa xudolarga o'tinchnomalarni yozishardi. Har kuni tongda, peshinda va kun botayotganda kohinlar xudolarga qurbonliklar bag'ishlar edilar.

10-. Piramidalar va dahmalar

Hamma narsa vaqtdan qo'rqadi, vaqt esa piramidalardan!

Qadimgi va O'rta podsholiklar davrida misrliklar barpo etgan ulkan piramidalar fir'avnlar dafn etiladigan joy bo'lgan. O'tgan mingyilliklar davomida ko'pdan-ko'p shaharlar va davlatlar yo'q bo'lib ketdi, ibodatxonalar va saroylar xarobazorga aylandi, faqat piramidalar vaqtdan qo'rqmaydi, faqat piramidalargina to'rt ming yildan ziyod zamon davomida o'zgarmasdan turibdi.
Eng mashhur piramidalar Giza shahrida uch fir'avn - Xufu, Xafra va Menkaura uchun bunyod etilgan. Bu piramidalar jahonning yetti mo'jizasidan biri, boz ustiga, ular orasida ham hozirga qadar saqlanib qolgan birdan-bir inshootlardir.

Piramida qurilishi.

Eng katta piramida Xufu (yunonlar uni Xeops deb atashgan) uchun miloddan avvalgi 2500-yilda qurilgan edi. Uning balandligi l47 metr. Piramida har biri ikki tonnadan og'irroq bo'lgan 2,5 million dona tosh bloklardan tashkil topgan. Bloklar shunchalik aniq-rasolik bilan kesilgan va taroshlanganki, ular o'rtasidagi yoriq 0,5 millimetrdan ham oshmaydi. Piramida ichida dolonlar bilan tutashtirilgan bir qancha xonalar mavjud. Ulardan birida fir'avnning mumiyolangan jasadi solingan toshtobut joylashgan edi.
Misrliklar inson vafot etganidan so'ngra o'zga bir olamga yo'l oladi, bu hayotda foydalangan narsalarning hammasi narigi dunyoda ham kerak bo'ladi, deb hisoblashgan.
Dahmalar ichi esa munojotlar va qarg'ishlardan iborat bitiklar bilan qoplangan, ular fir'avnni himoya qilishi va o'zga hayotga o'tayotganida unga yordam berishi mo'ljallangan.
Yirik piramidalarni O'rtacha kamida 20 yil davomida qurishgan. Bu og'ir mehnat ekanligi sir emas. Piramidalarni sfinkslar - tanasi arslon va boshi odamnikisimon bo'lgan ro'dapolar qo'riqlaydi.
Yangi podsholik davrida boshqa piramida qurmay qo'yishdi. Fir'avnlarni tog'larga o'yilgan toshdahmalarga dafn etadigan bo'lishdi. Ularga kiraverish yo'llarini bekitib tashlashgan. Eng mashhur maqbara fir'avn Tutanxamonga tegishli bo'lgan. Maqbara ichidagi tasavvurga sig'maydigan boyliklar bizga qadar yetib kelgan.

Mumiyolash

Qadimgi misrliklar inson vafot etganidan keyin marhumlar saltanatiga ketadi, o'sha yerda umrini davom ettiradi, deb hisoblashgan. Ammo marhumlar saltanatidagi hayot, misrliklar fikricha, Osiris sudining natijalariga bog'liq bo'ladi. Tarozining bir pallasiga marhumning yuragi, boshqasiga esa qush patlari qo'yiladi. Mabodo tarozi pallalari tenglashsa, demak, inson bu dunyodagi hayotida faqat ezgu ishlar qilgan bo'ladi, u vafot etganidan so'ngra ajoyib bir sharoitda umrini davom ettiradi. Mabodo, yurak og'irroq kelsa, demak, inson bir talay yomon ishlarni qilgan bo'lib chiqadi, badbashara maxluqlarga yemish bo'ladi. Osiris qarshisida go'zal qiyofada qad rostlash uchun esa misrliklar inson jasadini mumiyolashgan.
Odatda mumiyolash qariyb 70 kun davom etgan. Jasadga maxsus ishlov berilganidan keyin ko'pdan-ko'p matolar bilan o'rashgan, qimmatbaho taqinchoqlar bilan bezashgan. Matolar qati orasiga omad keltiruvchi tumorlar qo'yilgan. Shu taxlit ishlov berilgan inson mayyiti mumiyo deyilgan. Hayvonlar ham mumiyolangan, chunki misrliklar xudolar Yer yuzida qandaydir hayvon qiyofasiga kirishiga ishonishgan. Ammo mumiyolash faqat marhumning izida qolgan boy qarindoshlargagina nasib etardi.

Muqaddas hayvonlar

Misrliklar diniy e'tiqodiga ko'ra, xudolar ko'pincha muqaddas hayvonlar qiyofasida gavdalanadi. Misrliklar xudolari bir talay bo'lgani tufayli deyarli barcha hayvonlar xudo deb hisoblangan. Mushuk, qo'y ho'kiz, sigir, arslon, lochin, ilon va boshqalarni muqaddas hayvonlar deb bilishgan.
Qumursqalar orasida qoraqo'ng'iz alohida hurmat-e'tiborga sazovor edi. Misrliklar Yer shari ham qoraqo'ng'izlar dumalatib borayotgan dumaloq nimarsalar singari osmon kengliklarida aylanib, kezib yuradi, deb hisoblashgan. Shuning uchun ham qoraqo'ng'izlar Quyoshning yordamchilari hisoblangan. Jismida Bastet degan iloha gavdalangan mushuk sharafiga uyushtirilgan bayramlarda Misrning jami aholisi ishtirok etgan. Muqaddas hayvonlarni ham xuddi vafot etgan odamlar singari mumiyolashgan, izzat-ikrom bilan dafn etishgan.





11-12-. Qadimgi Misr madaniyati

Yozuv

Qadimgi Misrliklar yozuvi birinchilardan bo'lib vujudga kelgan yozuvlardan biridir. Avvaliga har bir so'z rasm ko'rinishida yozilgan. Yozuvdan qarg'ishlar va marosimlarni yozib borishda foydalanishgan, shuning uchun ham uni "muqaddas" yoki "xudolar kalomi" deb nomlashgan.
Yozuvlar maqbaralar devorlariga va xudolar haykallariga chekib yozilgan. Qadimgi yunonlar ularni "iyerogliflar" deyishgan (toshga chekilgan muqaddas bitiklar ma'nosini anglatadi). Misrliklar alifbosi 700 iyeroglifdan iborat bo'lgan. Har bir so'z o'zida bir qancha ramzlar va timsollarni ifoda etgan.
 Iyerogliflarni o'rganish rosa qiyin ish bo'lib, savod chiqarish ko'pchilikka nasib etavermagan. Iyerogliflarni qamish qilqalam bilan papirusga, ya'ni papirus poyasidan ishlangan qog'ozga yozishgan. Turli rangdagi mineral bo'yoqlar siyoh vazifasini o'tagan. Ta'lim olayotganda sopol buyumlar parchasiga yoki ohaktoshga yozar edilar. Husnixat san'atini egallagan kishilar yuksak saviyadagi ma'lumotli va savodxon kishilar sanalganlar, katta imtiyozlarga ega bo'lib, izzat-hurmat ko'rganlar. Qashshoq oilalar farzandlarining ko'pchiligi savodsiz bo'lib qolavergan, hunarlarni esa ota-onalaridan o'rgangan.

Iyerogliflar sirining kashf etilishi

Taniqli fransuz olimi Jak-Fransua Shampolyon 1822-yilda jahonshumul ahamiyatiga molik kashfiyot qildi: Misr matnlarini o'qish kalitini topdi. Bu kashfiyotga Misrdan uncha uzoq bo'lmagan Rozetta shahri yaqinidagi bir toshga chekilgan misr va yunon tillaridagi bir xil ma'nodagi bitik sababchi bo'ldi. Yunon tilidan tarjima qilish qiyinchilik tug'dirmadi, matnlarni taqqoslab ko'rib, har bir iyeroglif anglatgan ma'noni tushuntirib berish imkoni topildi. Ana shu kashfiyotdan keyin papiruslarga bitilgan ko'plab matnlar, ibodatxonalar va piramidalar devorlaridagi bitiklar ko'p asrlik jimjitlikdan so'ngra "tilga kirdi". Tarixchilar esa Qadimgi Misr sivilizatsiyasini o'rganish uchun muhim va ishonchli manbaga ega bo'lishdi. Bugungi kunda Rozetta bitiktoshi Londondagi Britaniya muzeyida saqlanmoqda.
Nazariy bilimlarning dunyoga kelishi

Misrliklar nazariy bilimlari dunyoga kelishi va rivoj topishi ularning amaliy faoliyati bilan bog'liq bo'lgan. Ziroatchilar qachon urug'likni yerga qadash, qay mahalda hosilni yig'ishtirib olishni bilishi zarur edi. Bu muddatlarni misrliklar yulduzlarga qarab aniqlaganlar. Shu tariqa, astronomiya, ya'ni yulduzlar haqidagi fan dunyoga keldi.Yulduzlarni kuzata turib misrliklar yil davomiyligini 365 kun etib aniq-raso belgilashdi, birinchi bo'lib kalendar tuzishdi, 365 kunni esa 30 kundan l2 oyga taqsimlashdi, ortib qolgan 5 kunni esa bayram kunlari sanab, hisobga kiritishmadi. Misrliklar tomonidan tuzilgan osmonda yulduzlar joylashuvi xaritasi hozirga qadar saqlangan. Misrliklar dengizlar va sahrolarda yulduzlarga qarab mo'ljal olishgan. Anhorlar qazilayotganda, istalgan imorat va inshootni barpo etayotganda maydon, hajmni o'lchash zarur edi, shu tariqa geometriya fani - yer yuzasini o'lchash ilmi dunyoga keldi. Misrliklar nafaqat oddiy arifmetik hisoblashni, qolaversa kasrlar, maxrajlar va murakkab hisob-kitoblarni ham bilishgan. Matematika fani ham ana shu asosda taraqqiy etdi.
Misrliklarga tibbiyotdek bir fan yaxshigina tanish bo'lgan. Mumiyolangan jasadlarni tayyorlay turib, misrliklar odamning ichki tuzilishini ham yaxshi o'rgandilar. Tomir urishiga qarab inson kasalliklari sabablarini aniqlashgan. Muolajada ko'katlar damlamasi, mineral suvlar va tuzdan keng foydalanishgan. Misr shaharlarida tabiblarga ta'lim beruvchi maxsus maktablar bo'lgan.
Misrliklarning tarixga oid ma'lumotlari ibodatxonalar, papirusga va charmga yozgan bitiklarida saqlanib qolgan. Turin papirusi bizga qadar saqlangan (qattiq shikastlangan holda), unda podsholar sulolasi xronologik izchillikda keltirilgan. Megido shahridagi ibodatxona devorida Tutmos III ning yurishi to'g'risidagi bitik saqlangan. Misrga oid ko'plab ma'lumotlar yunon tarixchisi Gerodot asarida ham saqlangan.
Misrda asosiy o'lchov birligi "tirsak" bo'lib, u tirsakdan barmoqlar uchigacha bo'lgan uzunlikka teng edi. Qo'llar uzunligi turlicha bo'lgani sababli "podsho tirsagi" degan etalon joriy etilgan, u 52,5 santimetrga teng bo'lgan. "Podsho tirsagi" butun mamlakat uchun standartga aylangan. Bundan ham qisqa uzunliklarni o'lchashda kaft yoki barmoqlardan foydalanilgan. 28 ta barmoq yoki 7 ta kaft o'lchami bir "tirsak"ni tashkil etgan.
Misrda vaqt suv soatlari yordamida o'lchangan, u 24 ta bo'lmaga ajratilgan maxsus idish bo'lgan. Bir bo'lmadan ikkinchisiga oqib o'tadigan suvning hajmi bir soat deb hisoblangan.
Qadimgi yunonlar matematika, arxitektura, tibbiyot va boshqa sohalardagi ko'plab yutuqlarni misrliklardan o'zlashtirib olishgan. Misrliklarning ko'plab kashfiyotlaridan hozir ham foydalanilmoqda: taqvim, bir qancha burjlar nomi va hokazo.

Adabiyot

Misrliklar yozuvi shunchalik murakkab ediki, har kim ham uni o'zlashtira olmasdi. Lekin asosiy yumushi matnlarni yozish va o'qish bo'lgan xattotlar mehnati tufayli misrliklarning badiiy asarlari bizgacha yetib kelgan.
Ertaklar, afsonalar, asotirlar, xudolar va podsholarga madhiya va qasidalar keng tarqalgan edi. Aksariyat asarlarda real hodisalar to'qima voqealar bilan qorishib ketgan. Odamlar xatti-harakatiga xudolar aralashadi, ezgulik yovuzlik ustidan g'alaba qozonadi. Masalan, "Haqiqat va Qing'irlik haqida ertak"da Qing'irlik Haqiqat ustidan sud o'tkazgani, ko'zlarini ko'r qilgani to'g'risida hikoya qilinadi. Ertak Adolatsizlik ustidan Haqiqatning tantana qilishi bilan yakunlanadi. "Og'a-inilar" degan ertakda aka-uka dehqonlar turmushi tasvirlanadi, zolim fir'avn timsoli yoritiladi.
////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
