////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
  7-jaxon tarixi (yangi 2010 yil) 

MUALLIFLARDAN

Ushbu darslik jaxon tarixining o`rta asrlar davrini yoritadi.
O`rta asrlar tarixi esa milodiy 5 asr oxiridan - 15 asrning oxirigacha bo`lgan davrni o`z ichiga oladi.
O`rta asrlar tarixini o`rganish davomida o`quvchilar turli xalqlarning kundalik xayoti, xo`jalik faoliyatlari, iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotini kuzatib boradilar va bizga qadar saqlanib kelayotgan mashxur me'morchilik obidalari: saroylar, madrasalar, masjid va ibodatxonalar xaqida tasavvurga ega bo`ladilar. Darslikda o`quvchi Vatanimiz va jaxonning mashxur olimlari faoliyati bilan xam tanishadilar.
Ushbu darslik -ikki bo`lim va boblarga, ular bir bob o`z navbatida mavzularga bo`lingan.
Keltirilgan ma'lumotlarning o`zlashtirilishini engillashtirish maqsadida xar bir mavzu so`ngida nazorat savollari va topshiriqlar berilgan. Ularning aksariyati o`quvchini mustaqil fikrlash, mantiqiy xulosalar qilish qobiliyatini o`stirishga yordam beradi.
Topshiriqlar o`quvchilarning nazariy bilimlari va amaliy malakalarini oshirib borishga yo`naltirilgan. Bular orasida soddalari bilan birgalikda, o`quvchining diqqati, fikr-muloxazasini talab qiladigan nisbatan murakkab tuzilganlari xam mavjud.
Topshiriqlarni darsning turli qismlarida: YAngi materiallarni tushuntirish, o`quvchining o`tgan darsni qanday o`zlashtirganini aniqlash yoki uy vazifasi sifatida bajarish mumkin. Bunga xar bir o`quvchi o`zining shaxsiy tajribasi, bilimi va maxorati bilan yondashadi. Darslikda keltirilgan tushunchalar, sanalar bilan bir qatorda zarur paytlarda lug'atlar, xronologik jadvallar, xaritalar va boshqa yordamchi vositalardan foydalanish tavsiya etiladi.
Ushbu darslikni yaratishda so`nggi yillarda nashr qilingan adabiyotlardan foydalanildi. Darslik rangli rasmlar, chizmalar, atamalar izoxlari, sinf va uy vazifalari bilan to`ldirilgan.

O`RTA ASRLAR TARIXI NIMANI O`RGATADI?

O`rta asrlar tarixini davrlashtirish.
O`rta asrlar tarixi ikki yirik davrga bo`linadi:
1. Milodiy 5 asr oxiridan - 11 asr o`rtalariga qadar:
- YAngi feodal jamiyatiga o`tish;
- er egaligining YAngi turlari (yirik er egalari - feodallar, qaram dexqonlar toifalari) shakllanishi;
- G'arbiy Evropada yangi diniy ta`limot - xristianlikning keng tarqalishi;
- SHarqda islom dinining vujudga kelishi va tarqalishi;
- Yirik feodal davlatlarning paydo bo`lishi;
2. 11 asrning o`rtalaridan - 15 asr oxiriga qadar:
- er egaligi ishlab chiqarish munosabatlarining yuksalishi; 
- O`z-o`zini ta`minlovchi - natural xo`jalikdan, bozor uchun maxsulot etishtiruvchi xo`jalikka o`tilishi;
- O`rta asrlarda shaxarlarning va xunarmanchilik sexlarining taraqqiyoti;
- Savdoning yuksalishi: xalqaro savdo, bozor, YArmarka va birjalar; 
- Evropa shaxarlarining senorlar xukmronligidan ozod bo`lish uchun kurashi;
- erkin shaxarlar, shaxar-respublikalar va yirik markazlashgan davlatlarning shakllanishi;
- Markaziy xokimiyatning obro`-e`tiborining o`sib borishi; 
- Toifaviy xokimiyat organlari (parlament, General shtatlar)ning shakllanishi;
- Xristian cherkovi va salib yurishlari; 
- Evropa, Osiyo, Afrika va Amerika xalqlari tarixi; 
- Dunyo xalqlarining ilm-fani va madaniyati;
3. O`rta asrlar tarixi manbalari.
O`rta  asrlar tarixiga oid manbalar ikki asosiy turga bo`linadi.
1. YOzma manbalar:
- Tarixiy yilnoma va solnomalar;
- Rasmiy xujjatlar soliq, jarima, sud, oldi-sotdi, qarz majburiyatlari bilan bog'liq xujjatlar;
- Imperator, qirol va sultonning farmonlari, farmoyishlari;
O`rta asrlarda dastlab barcha xujjat va kitoblar xattollar tomonidan bitilgan. 11 asrda Xitoyda, 15 asr o`rlalarida Evropada kitob bosish dastgoxlarining yaratilishi natijasida yozma manbalar soni keskin ko`payadi.
2.  Moddiy manbalar:
- Badiiy-tasviriy asarlar: xaykallar, suratlar, amaliy san'at namunalari;
- Tarixiy muzeylardagi mexnat va jang qurollari;
- Turli tanga-chaqalar;
- Kiyim-kechak va taqinchoqlar;
- Uy-joylar va jixozlar;
- Saroylar, qasrlar, ibodatxonalar.

1 -  XALQLARNING BUYUK KO`CHISHLARI VA UNING NATIJALARI.

Xalqlarning buyuk ko`chishlari. Milodiy 4 - 6  asrlarda Evropani, xunn qabilalari boshlab bergan "Xalqlarning buyuk ko`chishlari" jarayoni qamrab oladi. Ushbu jarayonning qator sabablari bo`lgan. Avvalo, german qabilalarida axoli sonining ko`payib borishi natijasida yangi erlarga bo`lgan talabning oshishi va mulkiy tabaqalanishning kuchayishi ularni yangi xududlarni egallashga undaydi. Bundan tashqari, xunnlarning 4 asrdan SHarqdan xujumlari ko`plab varvar qabilalarini o`z makonlaridan siljishga majbur etadi. Evropada 2 asrdan iqlimning sovaiy boshlashi 5 asrga kelib ekinzorlarni qo`riqqa, suv xavzalari va ularga yaqin erlarni esa botqoqliklarga aylantiradi. Ushbu omillar xalqlarni yashash va xo`jalik yuritish uchun yangi qulay xududlarni izlashiga turtki bo`ladi.
German qabilalari. Rim imperiyasining shimoliy chegaralari bo`ylab joylashgan varvar qabilalari 2-4 asrlarda xam urug'chilik jamoasi dajasida yashar edilar.
Qadimgi german qabilalari (franklar, vestgotlar, ostgotlar. vandallar, burgundlar, langobardlar) Reyn va elba daryolari xavzasida joylashganlar. Germanlar urug' jamoalari oilalarga bo`linib, xar bir oila yog'ochlardan yasalgan uylarda yashaganlar. Uylarining tomi poxol bilan yopilgan. Qishloq tevaragi ximoyalanish uchun tuproqdan uyib yasalgan to`siq va xandaqlar bilan o`rab olingan.
Germanlar mashg'ulotlari. Asosiy mashg'ulotlari chorvachilik bo`lgan. Germanlar chorvadan tashqari parranda boqqanlar, ov va baliqchilik bilan shug'ullanganlar. Milodiy asr boshlaridan axoli sonining ko`payishi xo`jalikda dexqonchilikning axamiyatini oshiradi.
Lekin germanlarda er xususiy mulkka aylanmagan. Qabila oqsoqollari xar yili ekin maydonlarini urug' va yirik oilalarga qur`a bilan taqsimlab bergan. Erkaklarning asosiy mashg'ulotlari urush bo`lganidan, erga ishlov berish ayollar va qariyalarning yumushi sanalgan. Ularga bolalar xam yordam berishgan. Jangdan bo`sh paytlarda erkaklar ov qilganlar.
Urug' jamoalari xamkorlikda o`rmondagi daraxtlarni kesib, yangi erlar ochganlar. erga oddiy yog'och so`qa bilan ishlov berilishi, erni o`g'itlanmasligi ekinzorlarni kuchsizlanib 2 - 3 yildan so`ng xosilni keskin kamayishiga olib kelgan. Germanlarda keyinchalik omochdan temir plugga o`tilishi mexnat unumdorligini va olinadigan xosilni oshirgan.
Rimliklar Rimdan chetda yashab, noma'lum tilda gaplashadigan barcha xalqlarni "varvarlar" deb ataganlar. Qadimgi germanlar tarixi xaqidagi boy ma'lumotlarni YUliy Sezarning "Galliya urushi xaqida xotiralar" va rim tarixchisi Tatsitning "Germaniya" asarlarida uchratamiz.
Asrlar o`tib dexqonchilikda almashlab ekish qo`llanila boshlandi. Milodiy 4 asrdan baxorgi va kuzgi bug'doy o`rniga dukkakli ekinlar ekish, xaydalgan erni ikki dalaga bo`lib (shuning uchun bu uslub ikki dalali almashlab ekish deyiladi) biriga don sepib, ikkinchisini shudgor qilib dam berish xamda ularni xar yili almashtirib turish yo`lga qo`yiladi. Bu xosil miqdorini oshirishi bilan bir vaqtda ekinzorlarni tez-tez almashtirish zaruriyatidan xalos etadi. Germanlar don va dukkakli ekinlardan tashqari poliz maxsulotlari, sabzavotlar, shu jumladan karam etishtirganlar. Tarixchi Tatsitning yozishicha, germanlar temir va boshqa ma`danlarni qazib olish, eritishni bilganlar. Ularda 2 - 4 asrlarda xunarmandchilikning to`qimachilik, yog'ochsozlik (xususan qayiq yasash), zargarlik, teri-ko`nchilik soxalari taraqqiy etgan. Ichki savdoda eng muxim ashyo temir buyumlar xisoblangan. German qabilalari qo`shnilari rimliklarga: qullar, chorva mollari, teri, qaxrabo etkazib berib, ulardan nafis gazlamalar, sopol idishlar, zeb-ziynat buyumlari, vino olishgan. Savdo mol ayirboshlash shaklida bo`lib, faqat imperiya bilan chegara xududlarda rim puli ishlatilgan.
Germanlarning ijtimoiy tuzumi. Germanlar jamoasi davlat vujudga kelgunga qadar urug'chilik bosqichini boshdan kechirgan.
Germanlar xayotida milodning dastlabki asrlarida urug' jamoasi tartiblari ustun bo`lsa-da, yillar o`tib uning axamiyati pasaya boradi. Bu paytga kelib yirik patriarxal oilalar tashkil topgan. Ular ilgari jamoa bajaradigan, o`rmon kesib er ochishni xam o`zlari bemalol uddalaydigan bo`ladi. Natijada 5 - 6 asrlarda urug'chilik jamoasi qo`shnichilik jamoasiga aylanishi uchun sharoit etiladi.
Milodiy 1 asrdan germanlar jamoalarida boshlangan ijtimoiy va mulkiy tengsizlik dastlab unchalik ko`zga tashlanmagan. Oila boshliqlari jamoaning erkin vakili xisoblangan. Ular dexqonchilik va chorvachilik yumushlarini bajarishdan tashqari jangchi, xalq yig'ini a`zosi xamda urug' qabila udumlari, an`analarini yosh avlodga etkazish uchun ma'sul xam edilar. 4 asrda germanlarda mulkiy tengsizlik kuchayib jamoalar boylar va kambag'allarga ajrala boshlaydi, jamoalarda zodagonlar, erkin kishilar va yarim ozod kishilar toifalari shakllanadi.
Ijtimoiy munosabatlar. Mulkiy tabaqalanishning keyingi bosqichida germanlarda konung, ya`ni zodagonlar yo`lboshchisi shakllanib, uning mavqeyi kuchaya boradi.
Dastlab konunglar xokimiyati kuchli bo`lmagan. Konung qabiladoshlarini shaxsiy namuna, ishonch, xurmat asosida boshqargan. Ularni qabilaning eng boy, obro etiborli kishilaridan saylab qo`yishgan. Konung saylanganidan so`ng qalqon ustida ko`tarilib olqishlangan. 
Qaxrabo-qattiq, qatronli (smolali) va tiniq sariq rangli ma'dan.
YOdda tuting!
Konung-qabila boshlig'i, zodagonlarning oliy vakili. Normann qabilalarida xarbiy yo`lboshchi.
Germanlar xayotida qabila xarbiy qo`shin boshliqlari o`rni xam muxim bo`lgan. Qo`shin jangchilari turli toifa vakillaridan, shu jumladan zodagonlar farzandlaridan xam tashkil topgan. Xarbiy o`ljaning katta qismi yo`lboshchiga tegishli bo`lgan. Sababi u bo`linmasi jangchilarini ot, qurol-aslaxa, turar-joy, oziq-ovqat bilan ta`minlagan.
German qabilalari 4-5 asrlardan keng xududlarni nazorat qiluvchi qabila ittifoqlariga birlasha boshlaydi. Alemann,got, frank qabila ittifoqlari bir necha yuz ming kishidan iborat bo`lgan.Yillar o`tib qabilalarning oliy organi xisoblangan xalq yig'inlari sekin-asta o`z axamiyatini yo`qota boshlaydi. Ular asosan urush va tinchlik, konunglarni saylash vazifalarini bajargan. Xarbiy bo`linmalar va ularning yo`lboshchilari axamiyati o`sgan.
YOdda tuting! 
Alemann, got, franklar germanlarning eng katta qabilalaridan bo`lgan.
Milodiy 4 asrdan chegara xududlaridagi ayrim qabila boshliqlari Rim noiblariga yollanma xarbiy xizmatga o`ta boshlaydilar. Bu xarbiy bo`linmalar rim qo`shinlari yurishlari paytida aloxida jangovar birlik sifatida qatnashgan. Ba`zida german qabilalari imperiya chegaralarini tashqi dushmanlardan ximoyalash vazifasini zimmasiga olgan. Xristianlik dini tarqala boshlashi natijasida ularning ijtimoiy taraqqiyoti YAnada tezlashgan.
Rim imperiyasiga bosqinlar. Zaiflashib qolgan Rim qo`shni varvarlar xujumini to`xtata olmaydi. Qulchilik zulmidan aziyat chekkari maxalliy axoli esa german qabilalariga qarshi chiqmay, ba`zida ularning tomoniga o`tib ketadi erlarda: vandallar (SHimoliy Afrikada), ostgotlar (Italiyada), franklar (Galliyada), angl-sakslar (Britaniya. 5 asr boshlarida Pireneya yarim oroli va Galliyaning bir qismida dastlabki varvarlar davlati-Vestgot qirolligi tashkil topdi. German qabilalari keyinchalik bosib olingan xududlarda o`z davlatlarini tuzganlar.
Germanlar islilosi 476-yili G'arbiy Rim imperiyasining qulashiga olib keladi. Evropada YAngi-feodal jamiyatiga o`tish davri boshlanadi.

2-. FRANKLAR IJTIMOIY TUZUMI VA DAVLATINING VUJUDGA KELISHI.

Frank qabilalari. Buyuk ko`chishlar boshlanishiga qadar german qabilalariga mansub franklar Reyn daryosi quyi oqimidagi xududlarda yashaganlar. Franklarda urug'chilik tuzumi bo`lib, qabila yo`lboshchilari xarbiy yurishda aloxida jasorat ko`rsatgan kishilardan saylab qo`yilgan. Rim-gallar bilan yaqin qo`shnichilik munosabatlarida bo`lgan franklarning tashqi ko`rinishi xam boshqa german qabilalaridan ancha farqlangan. Franklar gotlar va langobardlar kabi xayvon terisidan emas, matodan kiyim-bosh kiyishgan va soch-soqollarini olib yurishgan. Ularda faqat qirol oilasiga mansub kishilargina uzun soch bilan yurishlari mumkin bo`lgan. G'arbiy Rim imperiyasining inqirozidan keyin franklarga qo`shni bo`lgan Galliyada rim noibi egidiy mustaqil knyazlik tuzadi. Xuddi shu davrdan franklarning Galliyaga xujumlari yanada kuchayadi. Ularga frank qabilalaridan biri, merovinglar sardori Xlodvig boshchilik qiladi. Uddaburon va shafqasiz Xlodvig tez orada o`z raqiblarini yengib, barcha frank qabilalari ustidan xukmronligini o`rnatadi. egidiyning vorisi Siagriy qo`shinlarini 486-yili Suasson shaxri yaqinidagi jangda mag'lub etgan Xlodvig franklar davlatiga asos soladi.
Franklar tuzgan davlat dastlab sulolalar nomi bilan atalgan.10 asrdan Parij atrofidagi viloyat 2 de Frants davlat nomiga asos bo`ladi va u Frantsiya deb atala boshlandi.
Rim cherkovi uning sodiq ittifoqchisi bo`lishi mumkiligini anglagan Xlodvig varvar qabilalari yo'lboshchilari ichida birinchi bo`lib xristianlikni Rimdan qabul qiladi. Uning ketidan sekin-asta boshqa franklar xam xristianlikka o`tadi. Franklarning ko`pchiligi Xlodvigning bu qarorini yoqlamagan, ammo ular o`z qirollaridan qo`rqqanlar. Lekin rimliklar bu ishdan xursand bo`lishgan. Ulardan biri "sizning yangi diningiz, bu bizning g'alabamiz"-deb bejiz yozmagan edi.
Xlodvig xristian ta`limotini tushungan deyish mushkul, u namunali xristian bo`lmagani xam aniq. Ammo amalga oshirilgan tadbir dono ekanligi shubxasiz: shu paytdan franklar va rimliklar asta-sekin yaqinlashib yagona xalqqa aylana boshlaydi. endi ulami din ajratmas, xristianlik bilan tanishuva esa franklarga rim madaniyatining turli soxalarini o`zlashtirish imkonini beradi
Xlodvigning xristianlikka o`tishi esa unga axoli orasida ta`siri kuchli gall yepiskopligi qo`llashini taminlaydi.Kim cherkovi uning sodiq ittifoqchisi bo`lishi mumkinligini anglagan Xlodvig varvar qabilalari yo`lbosh ashini ta`minlaydi. Xristianlikning "xar qanday xokimiyat xudodan" deb uqdirishi Xlodvig va uning vorislariga mos kelardi. Qadimgi germanlar diniy e'tiqodlarida esa bu kabi fikrlar bo`lmagan. SHu tariqa xristianlikning qabul qilinishi qirolni kuchaytirib, o`z qabiladoshlari orasida yangi cho`qqilarga ko`taradi. 
Xlodvigning o`g'illari-Xildebert, Xlotar, Teodorix Xlodomer (1493 yil. minatyura).
Franklarda ijtimoiy munosabatlar. Franklar istilo qilgan xududlarda rimlik quldorlarning xashamatli saroylari-yu ulkan er-mulklari saqlanib qolgan. Maxalliy axolining asosiy qismini rim-gallar tashkil qilgan. Franklar qullikni bekor qilmaydilar. Mamlakatda asosiy ishchi kuchi qullar va kolonlar bo`lib qolaveradi. Dastlabki paytda franklar gallardan aloxida yashaganlar. Luara daryosidan shimoldagi german qabilalari esa yana uzoq yillar urug' jamoa bo`lib yashashda davom etadi. Mamlakat janubidagi gallar esa son jixatidan german qabilalari: burgundlar, vestgotlardan, keyinchalik xukmronlikni o`rnatgan franklardan xam ko`proq bo`lgan.
Davlat xokimiyatini mustaxkamlash maqsadida Xlodvigning vorislari boshqaruvi paytida qirollar aloxida. 10 asrdan Parij atrofidagi viloyat 2 de Frants davlat nomiga asos bo`ladi va u Frantsiya deb atala boshlandi.
Ma`lum xizmatlari evaziga jangchilar va yaqin xamkorlariga yirik er mulklar -benefitsiylar taqdim etganlar.
Benefitsiy (lot.)-senorning o`z vassaliga xarbiy xizmati evaziga in`om etgan er-mulk. SHarqda u iqto` deb nomlangan.
Senor (lot.- katta)-o`rta asrlarda G'arbiy Evropada ixtiyorida qaram dexqonlari va mayda feodal-vassallari bo`lgan er egasi.
Vassallik-G'arbiy Evropa mamlakatlarida bir feodalning boshqa feodalga bo`ysunish tartibi.
SHu tariqa qirol va uning jangchilari; ruxoniylar, qirol saroyiga yaqin rim-gall zodagonlari, quldorlardan yangi yirik er egalari-feodallar toifasi vujudga keladi. Ularning erlarida 6 asr oxiridan qullar, kolonlardan tashqari o`z erkinligini yo`qotgan franklar xam ishlaganlar. Natijada yangi jamiyatning asosiy toifalari: feodallar va qaram dexqonlar tashkil topadi. Feodal jamiyatiga o`tish Evropa, Osiyo va Afrikaning deyarlik barcha mamlakatlarida xam shu taxlitda ro`y bergan.
Davlatning paydo bo`lishi. SHimoliy Galliyada tashkil topgan frank qirolligi Xlodvigning vorislari davrida 534-yili Burgundiyani va 536-yili Provansni istilo qiladi. Franklar germanlarning: tyuring, alemann, bavar qabilalarini xam bo`ysundirib, ularni xar yili o`lpon to`lashga majbur etadilar.
Qirollar xokimiyati kuchayib borishi bilan muxim qonunlar, qarorlar qabul qilish uchun xalq yig'inlarini chaqirmay qo`yadilar. Qirol tomonidan qabul qilingan yangi qonunlar esa xususiy mulkchilik va tengsizlikni mustaxkamlab borgan.
Qirol xokimiyatning barcha soxalarini o`z qo`liga olib, davlatni o`zining shaxsiy mulki sifatida boshqargan. Ilgari jamoa mulki xisoblangan ekinzorlarni va boshqa erlarni xoxlagan kishisiga in`om etar, davlat xazinasidagi mablag'larni xam istaganicha sarflardi.
Yirik er egalari-feodallar toifasi esa qirol xokimiyatining tayanchiga aylanadi. Davlat qirol boshchiligida yirik mulk egalarining yangi erlarni istilo qilishini qo`llab quvvatlar edi.
Franklarda Xlodvig davridayoq mamlakat viloyatlarga bo`linib, ularni qirol tayinlagan graflar boshqara boshlaydi. U o`z xududlarini qirol nomidan boshqarib, axolidan soliqlarni yig'ib olish, xarbiy qo`shinga boshchilik qilish, sud qilish kabi ishlarni bajargan. Sudning qarori bilan yig'ilgan jarimalarni 1/3 qismi qirol xazinasiga yuborilar edi. Franklar soliq tartiblarini rimliklardan qabul qilganlar.
Urug' jamoachilik an`analari esa xar yili o`tkaziladigan xarbiy ko`rik (mart maydoni) tarzida va maxalliy boshqaruvda saqlanib qoladi. Maxalliy boshqaruv asosini erkin franklarning yuzlik yig'inlari tashkil etib, uning boshlig'i, yuzboshisi-tungin deb nomlangan.
Yirik er egaligining shakllanishi. 6 asr oxiridan - franklarning chek erlari dexqon oilasining sotlishi yoki in`om etishi mumkin bo`lgan mulki - allodga aylanadi. Qirollar tomonidan chiqarilgan yangi qonunlar erni xususiy mulkka aylanishini tezlashtiradi. Qirol Xilperik (561-584) davrida yangi qonun chiqarilib u o`g'il voris bo`lmasa erni avvalgidek jamoaga emas, marxumning qizi, singlisi yoki ukasiga o`tish xuquqini tasdiqlaydi.
Allod (yunoncha) - erga to`la egalik qilish: G'arbiy Evropa feodal jamiyatida avloddan-avlodga meros bo`lib o`tadigan er-mulk.
Yerning xususiy mulkka aylanishi, mulkiy tabaqalanishni tezlashtirib, yirik er egaligining o`sishiga olib keladi. Galliyadagi Rim imperatoriga tegishli erlarni o`z mulkiga aylantirgan frank qirollari, uning bir qismini o`z yaqinlari va cherkovga xam in`om etganlar.
Yirik er egaligi jamoa erlari xisobiga xam kengaya boradi. Tabiiy ofatlar, qurg'oqchilik, xosilsizlikning tez-tez takrorlanib turishi dexqonlarni o`z erlaridan ajralishiga, so`ng feodaldan ijaraga er olib ishlashga majbur etadi. Soliq to`lashdan tashqari, yirik er egasi ekinzorlarida ishlab berishga majbur bo`lgan dexqon sekin-asta qaram kishiga aylana borgan.
"Sali xaqiqati". Xlodvig buyrug'iga binoan yozilgan franklarning an`anaviy odatlari to`plami Evropadagi eng mashxur odat xuquqlari yodgorligiga aylanadi. U "Sali xaqiqati" deb nomlangan, to`plamning nomi unga faqat franklarning sali qabilasi qonunlari kiritilganligini anglatadi.
Qirolning maqsadi barcha franklar qirol qo`llagan "Sali xaqiqati" bo`yicha sudlanishi kerak edi. Bu qoidalarda biror narsa izox talab bo`lsa, uning uchun qirolga murojaat qilinishi, u esa o`z manfaatlari yuzasidan javob berishi mo`ljallangan. Ulardan tashqari qirol "Sali xaqiqat"iga qadimgi odatlardan o`ziga foyda keltiradiganlarini kiritgan. Natijada qadimgi odatlardan qirolni qoniqtirmaganlari unutilib, foydalilari to`plamda batafsil yoritiladi.
"Sali xaqiqati" frank qiroli xokimiyatining kuchayganini ko`rsatadi.
. Xususan franklar biror oldi-sotdida, jumladan erni bir xo`jayindan boshqa xo`jayinga o`tishida xujjat tuzmaganlar. Ushbu xolatda franklar guvoxlar xuzurida ma'lum udum - marosim o`tkazganlar. Masalan, "sotuvchi"ning eridagi daraxt shoxidan bir bo`lagini "oluvchi" maydoniga berilgan. SHartnomani buzish xech kimning xayoliga xam kelmagan. Farzandlar xam, nabiralar xam mazkur er maydoni boshqa xo`jayinga "qonuniy" tartibda o`tganligini bilganlar.
ittlarda munosib yo'lboshchi bo`lmasligi 600-yillarda angl sakslar tomonidan orolning katta qismini bosib olinishiga imkon beriladi.Bosqinga uchramagan kelt qabilalari Irlandiya va SHotlandiyada, qisman Britaniyaning g'arbiy chekkasida saqlanib qoladi.
Istilochilar Britaniya erlarida ettita qirollik tuzishadi. Orolning shimoliy va markaziy qismida joylashgan angllar: Nortumbriya, Mersiya va SHarqiy Angliya qirolliklarini tashkil etgan. Sakslarning janubdagi qirolliklari: Uesseks (G'arbiy-sakson), Sasseks (Janubiy-sakson) va esseks (SHarqiy-sakson) deb nomlangan. ettinchi Kent qirolligiga yutlar asos solgan. Istilochilar turli laxjalarda so`zlashgan, lekin yillar o`tib angllar yashagan Mersiya shevasi tobora keng qo`llanila boshlanadi. SHu tufayli keyinchalik, istilochilar muomalasidagi til ingliz, mamlakat esa Angliya nomini oladi.
Bosqinchilarnining ko`plab qabilalari va bo`ysundirilgan axolining qolgan qismi yagona xalqqa birlasha boshlaydi. Tarixda ular angl-saks nomini oladi.
YAngi bosqin. Xaritaga e'tibor qilsangiz, shimoli-sharq yo`nalishida shamol esganida kema Norvegiya yoki Daniya soxilidan Britaniya orollariga suzib borishi uchun bir necha kun kerak bo`lishini tushunish mumkin. Zamondoshlarining yozishicha, shu sababdan daniyaliklar xar yili xujum qilib Angliya xalqining mol-mulkini talagan.
Roxiblari o`z bilimlari bilan tanilgan, lotin va yunon tillarida asarlar bitgan, ajoyib xattotlik san'ati markazlari bo`lgan mashxur irland monastirlari normannlar tomonidan yondirilib, kuli ko`kka sovurilgan.
Angl-saks qirolliklaridagi ichki nizolar, ularga istilochilarni qaytarish imkonini bermagan. Normandlar 842-yili Londonni bosib olib, talaydilar va yondirib yuboradilar. YAna 20 yillar chamasi o`tib daniyaliklar talonchilik xujumlaridan so`ng uylariga qaytmasdan Angliyada bosib olgan erlarida qishlab qoladigan bo`ladilar.
London mil. 43-yil rimliklar tomonidan Temza daryosining shimoliy qismida kelt axolisi yashaydigan joyda barpo qilingani va to`rt asr davomida rimliklarning bosh shaxri bo`lgan. Milodiy 5 asrda rimliklarning ketishi natijasida London tushkunlikka uchragan. 1066-yilda normannlar istilosi oqibatida London qirollar qarorgoxiga va Angliyaning rasmiy poytaxtiga aylanadi
Deyarli barcha angl-saks qirolliklari daniyaliklar tomonidan bo`ysindiriladi. Qarshilikni faqat orolning janubiy-g'arbidagi Uesseks qirolligi davom ettiradi.
Qirol Buyuk Alfred. Buyuk Alfred (871-900) Uesseksda taxtga kelgunicha daniyaliklarni xech kim to`xtatishga qodir bo`lmagan. Buyuk Alfred butun Angliyadan bosqinchilarni jazolash orzusidagi jangchilarni yig'adi. U bu qo`shin bilan daniyaliklarni bir necha bor mag'lub etadi.
Buyuk Alfred 879-yili daniyaliklar bilan tinchlik sulxini tuzadi. Unga binoan, butun orol ikki qismga bo`linib: janubi-g'arbiy xududlar Alfredga, shimoli-sharqiy xududlar esa - daniyaliklarga beriladi. CHegara London va CHechter oralig'idagi qadimgi rimliklar qurdirgan tosh yo`l bo`ylab o`tadi. Skandinavlarda qoldirilgan erlar Daniya qonunlari viloyati yoki inglizcha Denlo nomini oladi.
Buyuk Alfred tinchlik sulxidan yangi kuchli qo`shin tuzish uchun foydalandi. Ma'lumki, avvallari dushman xavfi tug'ilganida xalq lashkari to`planardi. endi xar beshta angl-saks oltinchini boqishi va qurolantirishi majburiy etib qo`yiladi. Natijada, birinchidan, tinimsiz urushlar davrida qishloqning ko`pchilik axolisi o`z ishidan ajratilmagan. Uyda qolganlar erni xaydash, xosilni yig'ish bilan shug'ullangan. Ikkinchidan, bitta xo`jalik daromadi yaxshi qurol-aslaxa uchun etarlarli bo`lmasdi. Agar urushga olti kishining barchasi jo`nasa, ularning xar birida qimmatbaxo po`lat qilich bo`lishi gumon edi. YAngi qoidaga binoan besh kishi oltinchisini: dubulg'a, qilich va lung boltasi bilan ta`minlab vikingdan yomon qurollantirmagan. Qolavaersa, bu oltinchi kishi doimo mashq qilishi, jangga tayyorlanishi shart edi. Uning uchun qolgan beshta qo`shnisining ishlashi oilasi xaqida o`ylamasligi uchun xam imkon beradi. SHu tariqa son jixatidan qisqargan Buyuk Allerd qo`shini sifati bo`yicha avvalgiga qaraganda bir necha bor kuchaydi. YAngi qo`shinning paydo bo`lishi bilan jamiyatda xam muxim o`zgarishlar bo`ladi. Jamiyat professional jangchilar va dalada ishlovchi dexqonlarga bo`linadi.
Muyuk Alfred daniyaliklar qal'alarini qamal qilishni unchalik xush ko`rmasligini anglab, o`z mulklari chegaralarida ko`plab qal'alar - burglar barpo ettiradi. Qirol kema yasaydigan ustalarni topib, daniyaliklarnikidan qolishmaydigan kema yasattiradi.
Vikinglar - 8 asr oxiri - 9 asr o`rtalarida Evropa mamlakatlariga dengiz yo`li orqali savdo-sotiq uchun borgan, qaroqchilik va bosqinchilik yurishlari qilgan skandinavlar. Rusda ularni varyaglar, G'arbiy Evropada normannlar deb atashgan. 9 asrda vikinglar SHimoli-SHarqiy Angliyani, 10 asrda esa SHimoliy Frantsiyani bosib olganlar.
Qirol Alfred faqat qo`shin xaqida qayg'urmagan. U o`z davrining o`ta ma'lumotli kishisi bo`lgan. Uesseksda esa daniyaliklar xujumlaridan keyin lotin tilini biladigan odamlar deyarli qolmagan edi. U eski angl-saks qonunlarini yozishni va Angliya tarixiga oid ma'lumotlar to`plashni buyuradi. Buyuk Alfred davrida "Anglosakson solnomasi" tuzilib, unda yilma-yil muxim voqealar qayd etila boshlanadi. 250 yil davom ettirilgan ushbu solnoma bo`lmaganida, tarixchilar o`rta asrlar Angliyasi xaqida juda kam ma'lumotga ega bo`lar edilar.
Qirol Buyuk Alfredning o`limidan so`ng uning vorislari Denloga xujum boshlaydi. YAngi qo`shin muvaffaqiyatli xarakat qilib, 10 asrning so`nggi choragiga kelganda Angliya qirolligi (bu paytda avvalgi Britaniya nomi yangi Angliya atamasi tomonidan uzil-kesil surib chiqarilgan) Daniya qonunlari viloyatini qo`shib oladi. Bu davrga kelib, Denloga o`rnashgan daniyaliklar maxalliy axoli bilan ancha yaqinlashib, aralashisha boshlagan edi.
Denloni Angliya qirolligiga qo`shib olinishi o`zida ma'lum xavfni xam yashirgan - g'oliblar aksari xolatlarda beparvolikka berilgan. Angliyada yana ichki nizolar boshlanib, davlat zaiflashadi. Ayni paytda, Daniya tez yuksala boshlaydi. yagona Daniya qirolligj 8 asr oxirida Angliyaga xujum qilgan daniyalik vikinglarga nisbatan, albatta xavfliroq edi. Ayni paytda, Angliya qirolligi ichki nizolardan batamom xolsizlangandi. Daniya qiroli 1013-yili ingliz soxiliga o`z qo`shinini tushiradi. Urush uzoq cho`zilmaydi. Faqat London shaxri daniyaliklarga ma'lum vaqt qarshilik ko`rsatadi.

6- VIZANTIYA IMPERIYASI

Imperiyaning tashkil topishi. Imperator Feodosiyning o`g'illari 395-yili Rim imperiyasini ikki mustaqil davlatga: G'arbiy Rim imperiyasi poytaxti Rim va SHarqiy Rim imperiyasi (Vizantiya) poytaxti Konstantinopolga bo`lib olishadi. Konstantinopol shaxri o`rnidagi Vizantiy (Megara koloniyasi) nomidan SHarqiy Rimni ko`pincha Vizantiya deb xam nomlashadi.
4 asrda Vizantiya tarkibiga Bolqon yarim oroli, Kichik Osiyo, Kavkaz, Suriya, Falastin, Misr, shuningdek, Krit va Kipr orollari kirgan.
SHarqiy Rim imperiyasida: ellinlar, suriyaliklar, armanlar, gruzinlar, yaxudiylar va boshqa xalqlar yashagan. Ulardan YUnonlarlar son jixatidan ko`p bo`lganidan davrlar o`tib, yunon tili lotin tilini surib chiqaradi va davlat tiliga aylanadi.
Evropada SHarqiy Rim imperiyasi axolisini - yunonlar deyishgan. Lekin imperiya fuqarolari o`zlarini rimliklar (yunoncha- romeylar), davlatlarini esa Rim (Romey) imperiyasi deb xisoblashgan. Ularni SHarq xalqlari xam rimliklar deb bilishgan.
Vizantiyada qulchilik saqlanib qolsa-da, axolining katta qismini erkin dexqonlar tashkil etishi, sun'iy sug'orishga asoslangan sermaxsul ziroatchilikning bo`lishi uning iqtisodiy barqarorligini ta`minlaydi. SHuning uchun imperiyada 6 asrda xam Konstantinopol, Aleksandriya, Antioxiya, edessa shaxarlari yirik savdo va xunarmanchilik markazlari sifatida gullab-yashnagan. Konstantinopol va Aleksandriyalarni muxtasham binolar, ko`p qavatli uylar, xaykallar va favvoralar o`rnatilgan maydonlar bezab turgan. SHaxarlarda xunarmanchilikning: shishasozlik, movut, shoyi gazlamalar to`qish, zargarlik soxalari, ayniqsa, yuksalgan.
Ispaniyadan Xitoyga qadar dunyoning turli mamlakatlari savdogarlari romeylar bozoriga shoshilganlar. Konstantinopol Osiyo va Evropani bog'laydigan "Oltin ko`prik"ka aylanadi. Vizantiya savdogarlari G'arbning siyraklashib qolgan bozorlariga xashamatli kiyimlar-u zeb-ziynatlar, ziravorlar va qimmatbaxo vinolar, qurol-yarog'lar-u idishlar, cherkov anjomlari-yu, buyumlarni olib borishgan. Vizantiya oltin puli (nomisma) ko`p asrlar davomida eng ishonchli xalqaro pul xisoblangan.
Vizantiya imperiyasini Vasilevs (yunoncha podsho) boshqargan. U xudoning irodasi bilan saylangan butun xristian dunyosi xukmdori sanalgan. Vasilevslar Evropa, Old Osiyo va SHimoliy Afrika mamlakatlarini boshqarish xuquqini rimliklardan o`tgan meros xisoblashgan. Boshqa xristian davlatlari xukmdorlari (og'izda bo`lsa-da) uzoq payt o`zlarini Vizantiya imperatorlarining vassallari deb xisoblashgan.
Vizantiya imperatori saroyi o`zining boyligi, xashami va tantanavorligi bilan ajralib turgan. Bayramlar va qabullar paytida Vasilevs oltin iplardan kashtalangan, marjon va qimmatbaxo toshlar bilan bezatilgan kiyimlarda chiqqan. Xukmdor kiyimi to`q qizil rangda bo`lgan. An'anaga binoan to`q qizil rangli etikni faqat imperator kiyishi mumkin edi. Qimmatbaxo kiyimlar, xukmdor toji, oltin zeb-ziynatlar juda og'ir bo`lgan. Imperatorlardan biri toj kiyish marosimida, kiyim-bosh, zeb-ziynatlar og'irligidan xushidan ketganligi ma'lum.
Vasilevsga ko`p sonli sud, xarbiy va soliq muassasalari, davlat amaldorlari, shuningdek, maslaxat organiga aylangan sinklit (lotincha senat) bo`ysungan. Vizantiyada amaldor va senatorlar faqat zodagonlardan bo`lmagan. Iqtidorli va bilimli oddiy xalq farzandlari xam yuqori lavozimlarga erishishi mumkin edi. Ulardan xatto imperatorlar xam chiqqan. Bu xolat romeylarni umuman ajablantirmagan xam, sababi ular qadimgi rimliklar singari imperiyaning barcha fuqarolari tug'ilishidan teng, mansublik esa xar bir insonning shaxsiy ishi deb xisoblashgan.
Vizantiyaliklarning ellinligi. G'arbiy Rim imperiyasi taqdirini takrorlamagan Vizantiya xayotida ko`p narsalar odatiy tusda qolgan. Vizantiyaliklar xayotida ellinlik mustaxkam o`rin olgan. Ippodromlarda xalq avvalgidek chavandozlar, kurashchilar, gimnastlar musobaqalari, mimlar (aktyorlar) chiqishlarini tomosha qilganlar. SHaxar axolisi ilgarigidek ma'muriyatdan maosh oladigan tabiblarda davolanishgan, jamoa xammomlariga borib turishgan. eng muxumi, Vizantiya antik davr yunon ilmini saqlab qolgan. Ko`pchilik bolalar qatnaydigan boshlang'ich maktablardayoq ular Gomer dostonlari, ezop masallarini o`qib bilim olishgan. Bolalar avval xarflarni o`rgangan, so`ng bo`g'inlarni undan keyin so`zlarni o`qib qadimgi she'riyatdan yuzlab misralarni yod olishgan.
Boshlang'ich va o`rta maktablarning ko`pchiligi G'arbiy Evropadagi cherkov va monastir o`quv muassasalaridan farqliroq, xususiy yoki davlatniki bo`lgan.
Vizantiyalik olimlar o`z nutqlari va asarlarida, ellin she'riyati, afsonalari xamda fanidan boxabar ekanligini namoyish etish maqsadida qadimgi mualliflar asarlaridan ko`plab misollar keltirganlar.
Vizantiyaning oltin asri. Vizantiya imperiyasi o`z qudrati cho`qqisiga YUstinian 1 (527-565) imperatorligi davrida erishadi. U kambag'al dexqon oilasida tug'ilgan. Amakisi YUstin oddiy askardan sarkarda darajasigacha ko`tarilib, imperatorlik taxtini egallaydi. YUstin jiyanini saroyga yaqinlashtirib, unga yaxshi ta`lim berdiradi. Amakisining vafotidan so`ng YUstinian taxlga o`tiradi.
YAngi imperator siyosiy donolik va jasorat soxibi edi. U imperiya xayotini isloxotlar orqali ancha yangilaydi, xalqaro savdoni jonlantirishi, davlat xazinasini to`ldiribgina qolmasdan, xalq farovonligini xam ta`minlaydi. YUstinian 1 siymosida xarakatchanlik, qat'iyat, uzoqni ko`ra bilishi qatorida buyuk siyosatdonlarga xos ikkivuzlamachilik, mug'ambirlik, zolimlik xususiyatlari xam mujassamlashgan.
YUstinianning rafiqasi malika Feodora xam mashxur bo`lgan. YOshligida Feodora aktrisa bo`lgan. U davrda aktyorlik yaxshi kasb xisoblanmasa-da, Feodoraning chiroyiga maxliyo bo`lgan YUstinian 1 jamoatchilikning salbiy fikriga qaramasdan unga uylandi Feodara aqli,shuxratparasligi,qo`rqmasligi bilan ajralib turgan. Vizantiyaning oltin asri YUstinian 1 (527-565)imperotorligi davriga to`g'ri keladi.
YUstinian yurishlari. YUstinian 1 ning maqsadi Rim imperyasining avvalgi xudutlarini tiklash edi.U 534 yil sarkarda Velisariyni SHimoliy Afrikada joylashib davlat tuzgan va O`rta dengizda savdo kemalarini talash bilan shug'ullangan vandallarga qarshi yuboradi. YAxshi qurollangan Vizantiyaliklar qo`shini vandallar qirolligini bo`ysundirib, SHimoliy Afrika Karfagen shaxri bilan Vizantiya viloyatiga aylanadi.
SHundan so`ng Velisariy Italiyaga yo`l oladi. Vizantiyaliklar Sitsiliya orolini qiyinchiliksiz qo`lga kiritadilar. Lekin Italiyada ular ostgotlarning qattiq qarshiligiga uchraydi. Velisariyga qarshi ostgotlar qochoq qullarga ozodlik berib, ulardan foydalanishgan. Vizantiyaliklar esa aksincha, qulchilikni saqlab qolishgan, xar qanday aybi uchun qulni qattiq jazolashgan. SHunga qaramasdan, Vizantiyaliklar Italyaning katta qismini bo`ysundirib, poytaxti Ravenna bo`lgan aloxida noiblik (ekzarxat) tuzishadi.
Italiyadagi urush so`ngida YUstinian 1 Ispaniyaga xam qo`shin yuboradi. Ispaniyada vestgotlar xukmronlik qilar edi. Vestgotlar qo`shinini qiyinchiliksiz yenggan Vizantiya janubiy viloyatlarni egallab, Gibraltar bo`g'ozi ustidan nazorat o`rnatadi.
Vizantiya 6-11 asrlarda. Vizantiyaning zaiflashuvi 6 asrning o`rtalaridan slavyan qabilalari istilolariga yo`l ochadi. 7 asrdan Arab xalifaligi xujumlari natijasida Suriya va Misr xam qo`ldan ketadi.
Vizantiya qishloq xo`jaligida erkin dexqonlar 7-10 asrlarda qashshoqlashib, qaramlikka tushishi davom etadi. Qishloqda mulkiy tabaqalanish jarayoni kuchayib, yirik er egalari - feodallar xamda ersiz dexqonlar toifalari paydo bo`ladi.
10-11 asrlarda imperatorlar amaldorlar, ibodatxonalar, monastirlarga ko`plab er-mulklar in`om etadilar. Ma'lum vaqt o`tib Vizantiyada xam feodallar qal'alar qurib, xarbiy bo`linmalar tuzadilar. Feodallar xokimiyatining kuchayishi va markaziy xokimiyatning zaiflashuvi 9-11 asrlarda feodal munosabatlarini uzil-kesil o`rnatilishiga olib keladi.

7-. SLAVYAN DAVATATLARINING TASHKIL TOPISHI

Slavyanlar. Yozma manbalarda Vizantiyalik tarixchilar tomonidan "slavyanlar" atamasi 6 asrdan ishlatilgan. Lekin slavyan qabilalari xaqida dastlabki ma'lumotlar yunon-rim tarixchilari asarlarida, germanlar bilan bir paytda, miloddan avvalgi 2-1 asrlardan tilga olinadi.
Slavyan qabilalari 6-7 asrlardan g'arbda elba daryosidan, sharqda Visla daryosiga qadar, shimolda Boltiq dengizidan, janubda Dunay daryosiga qadar cho`zilgan xududlarda yashaganlar. Keyingi asrlarda ular uch guruxga: g'arbiy, janubiy va sharqiy slavyanlarga bo`lingan.
G'arbiy slavyanlar - chexlar, polyaklar, lujichanlar va slovaklar.
Janubiy slavyanlar - bolgarlar, serblari, xorvatlar, slovenlar, chernogorlar, makedonlar va bosniyaliklar.
SHarqiy slavyanlar - ruslar, ukrainlar, beloruslardan tashkil topgan.
Slavyanlar qadimdan dexqonchilik bilan shug'ullangan. Ular yig'ilgan g'allani aloxida omborlar (zaxira)da saqlaganlar. Vizantiya tarixchisi Mavrikiyning yozishicha, dexqonlar boshoqli ekinlardan ko`proq arpa va tariqni ekkanlar. Milodiy asr boshlaridan slavyanlar uy chorvachiligi va xunarmandchilik bilan xam shug'ullana boshlaganlar. Visla, Dnepr,Dunay, elba daryolari bo`ylarida yashagan axoli xo`jaligida baliqchilik xam muxim o`rin tutgan.
Ijtimoiy tuzum va din. Slavyanlarning ijtimoiy tuzumi germanlarnikiga o`xshash. Ular qabila va urug'larga bo`linib yashagan. Urug' o`z navbatida katta patriarxal oilalardan tashkil topgan. YOzma manbalarda xalq yig'inlari (slavyanlar "veche"si), knyazlar, xarbiy drujinalari, slavyanlarning olib borgan urushlari xaqida ma'lumotlar uchraydi.
Vizantiya tarixchilarining yozishicha, slavyanlar erksevar, jasur, jangovar bo`lishi bilan birgalikda, tinchlikparvar, qo`shnilariga nisbatan do`stona munosabatga shay qabilalar bo`lgan. Jismoniy baquvvat, matonatli xisoblangan slavyanlar janglarda dushmanga pistirma qo`yish, qo`qqisdan xujum qilish usullarini xam qo`llaganlar. YOg'ochdan o`yib yasalgan qayiqlarida ular uzoq dengiz safarlarini uyushtirganlar.
Slavyanlarning diniy tasavvurlari tabiat kuchlari va o`z ajdodlari ruxlariga sig'inish ko`rinishida bo`lgan. Ularda osmon xudosi - Svarog, momoqaldiroq va yashin xudosi - Perun, xosildorlik xudosi - Jivalar asosiy iloxlar xisoblangan. Axoli orasida jinlar, suv parilari va boshqa afsonaviy siymolarga e'tiqod xam saqlanib qolgan.
Slavyan davlatlarining tashkil topishi. Dastlabki slavyan davlati Bolqon yarim orolining shimoliy qismida 7 asrning oxirlarida tuzilgan Bolgariya podsholigi bo`lgan. 9 asr boshlariga kelib Bolgariya yirik davlatga aylanadi. Simeon davrida (893-927) u o`z qudratining cho`qqisiga erishadi. SHundan so`ng, Bolgariya zaiflashib, 10 asr oxirida qo`shni Vizantiya tomonidan bosib olinadi.
Bulg'or (Bolgariya) podsholigi (680-1018) (1187-1396) (1908-1944) - xalqlarning buyuk ko`chishlari davrida slavyanlar Bolqon yarim oroliga kelib joylashishlari natijasida, bu erda qadimgi turkiyzabon bulg'orlar xoni Asparux (643-701) boshchiligida Bolgariya podsholigiga asos soladilar.
CHexiya davlati. Buyuk ko`chishlar davrida shimolda Rudni tog'lari, janubda esa SHunav tog'lari bilan chegaralangan erlarda joylashgan slavyan qabilalari doim kuchli qo`shnilar qurshovida yashaganlar. Bular dastlab Franklar davlati avar xoqonligi, so`ng SHarqiy Frank qirolligi va Buyuk Moraviya, gox Germaniya imperiyasi, Vengriya va Polsha bo`lgan. Buyuk Moraviya qulaganidan keyin maxalliy slavyan qabilalari Visla daryosi xavzasida yashagan chex qabilalariga bo`ysungan (rivoyatlarga qaraganda, ularning qadimgi yo`lboslichisini CHex deb nomlaganlar). Qabila ittifoqi boshida Prjemislovichlar xonadonidan bo`lgan knyazlar turgan. Ular tez-tez qo`llariga qurol olib o`z erlarini muxofaza qilishlariga to`g'ri kelgan.
Buyuk Moraviya - xozirgi CHexiyaning sharqida 9 asr oxiri - 10 asr boshlarida vujudga kelgan davlat, 10 asr boshida bu davlat ko`chmanchi Vengerlar tomonidan parchalangach, Lining xududlari CHexiya davlati tarkibiga kirgan.
Knyaz Vatslav (920-935) yoshligidan xristian aqidalari bo`yicha tarbiyalangan, keyinchalik bor kuchi bilan dinni CHexiyada yoyilishiga xarakat qiladi. U Pragada marnlakatning bosh ibodatxonasi - avliyo Vitni bunyod ettirgan. Lekin knyazning xristianlikka nisbatan bunday xurmat-extiromi ko`pgina chexlarga xush kelmagan. Vtslavning tug'ishgan ukasi uni xoinona o`ldiradi. Tez orada Vtslavni chexlaming asosiy milliy avliyosi, chex davlatining xomiysi sifatida e'zozlay boshlashadi.
Xristianlikni to`xtatishning iloji yo`q edi. 973-yili Pragada aloxida yepiskoplik tashkil qilinadi. SHu paytdan CHexiyada bir paytlar Moraviyaga Vizantiyadan Kirill va Mefodiylar olib kelgan sharqiy xristianlik izlari o`chib boradi.Butun 11 asr Germaniya, Polsha va CHexiya orasida urushlar va yarash bitimlari tuzish bilan o`tadi. Gox, Polsha xukmdori Boleslav 1 CHexiyani bo`ysundiradi, gox chex knyazi Bratislav 1 Krakov va (gnez nolarni egallab u erdan avliyo Adalbert-Boytex xokini CHexiyaga olib ketadi. Gox CHexiya Muqaddas Rim imperiyasi bilan mustaxkam ittifoqda bo`lgan, gox urush xolatida. CHexiya 11 asrdan qo`shni, qachonlardir kuchli va yirik mamlakat markazi bo`lgan Moraviyani uzil-kesil o`ziga qo`shib oladi. Gerrman imperatori Genrix 4 1085-yili Rim papasiga qarshi og'ir kurashida unga yordam bergan chex knyazi Bratislav 2 ga (qirol unvonini taqdim etadi. CHexiya qirollari german imperatorlari xokimiyatini tan olsada, o`z mamlakatlarida deyarli to`la mustaqil bo`lganlar. Ularning qirolligi imperiyaning bir bo`lagi xisoblansada, Yevro`pa ishlarida o`z mavqelariga ega edilar.
Polsha davlati. Bo`lajak Polshaning asosi Gnezno rayonida yashagan polyan slavyan qabilalari bo`ladi. Ushbu qabilalar ittifoqi nomida 8 - 9 asrlarda vujudga kelgan knyazlik, so`ng uning atrofida birlashgan barcha xududlar Polsha deb atala boshlaydi. Polyan knyazlik sulolasining afsonaviy asoschisi, solnomachining yozishicha "kambag'al kishi Piast" bo`lgan, lekin xujjatlarda nomi qayd etilgan birinchi Piastlar sulolasi knyazi Meshko 1 bo`lgan. U 966-yili xristianlikni qabul qilgan. Meshko 1 ning o`g'li Boleslav Jasur (yoki Buyuk) nomini olgan. U qo`l ostida polyak qabilalari erlarini birlashtirib, so`ng Moraviya va CHexiyani egallaydi, 1018-yili esa Rus knyazi YAroslav Mudriy (Donishmand) qo`shinini tor-mor etib Kievga kiradi.
Meshko 1 Polsha davlatiga 10 asrning o`rtalarida asos slogan.
Knyaz Meshko 10 asr o`rtalarida Visla daryosi xavzasida polyak qabilalarini birlashtirib, Polsha davlatiga asos soladi. Qabilalarni birlashtirish Boleslav Jasur davrida xam davom etadi. Boleslav qo`shinlari Polsha mustaqilligini saqlab qolish uchun german imperatorlariga qarshi kurash olib boradi.

8-. KIEV RUSI

Davlatning tashkil topishi. Yilnomalarda yozilishicha, SHarqiy slavyan qabilalari varvarlarga (skandinaviyalik normannlarga) elchilik jo`natib, o`zlariga knyaz yuborishlarini so`raydi. Bu taklifga binoan uch aka-uka: Ryurik, Sinees va Truvorlar Rusga kelib, Ryurik Novgorodda, Sineus Beloozeroda, Truvor Izborskda knyazlik qiladilar. Ko`p o`tmay ukalari vafot etib, Ryurik yakka xukumronlik qila boshlaydi.
Yilnomada yozilishicha, Ryurik 879-yili vafot etib, o`g'li Igor yosh bo`lganidan xokimiyat uning qarindoshi Olegga o`tadi. lining boshqaruvi paytida Kiev Rusi tarixining boshlanishi bilan bog'liq muxim voqea bo`ladi. Oleg 882-yili o`z lashkari bilan Kievni egallab, ayni paytdan yozma manbalarda Kiyev Rusi nomini olgan davlatga asos soladi.
Oleg va keyingi knyazlarning asosiy vazifalari: Xazar xoqonligi xukmidan ozod bo`lish, sharqiy slavyan qabilalarini birlashtirishni davom ettirish, tashqi dushmanlardan davlat chegaralarini asrash, Vizantiya bilan manfaatli savdo rnunosabatlarini o`rnatish bo`ladi. Slavyan qabilalarini birlashtirish siyosati Olegning qo`lida shimolda Ladoga ko`lidan, janubda Dneprning quyilishigacha erlarni to`planishiga imkon beradi. Knyazning qo`shini 907-yili Konistantinopolga xujum qilib, Vizantiyaliklardan katta to`lov olishga erishadi. So`ng shartnoma tuzilib unga ko`ra, Rus savdogarlariga Vizantiyada bojsiz savdo qilishga ruxsat beriladi.
Igor knyazligini (912- 945-yillan) ko`ch manchi bijanak qabilalariga qarshi urushdan boshlaydi. Konstantinopol tuzilgan shartnomani bajarmagani tufayli Igor 10 asrning 40-yillarida Vizantiyaga qarshi ikki marta yurish tashkil qiladi. Dastlabki yurishda ruslar qo`shini mag'lub bo`ladi. Keyingi yurishda esa Vizantiya jangsiz tinchlik shartnomasini tuzib katta o`lpon to`laydi.
Igor 945-yili drevlyan qabilalari bilan to`qnashuvda xalok bo`lganidan so`ng, uning rafiqasi Olga o`g'li Svyatoslav balog'at yoshiga yetgunga qadar Kiev knyazligini boshqargan. U Rus mavqeini xarbiy yurishlar, istilolar biIan emas, moxirona diplomatiya orqali yuksaltirishga intilgan. Yilnomada yozilishicha, Olga 10 asrning 50-yillari o`rtalarida Konstantinopolga tashrif buyurib, xristianlikni qabul qiladi. Lekin, Olganing o`g'li Svyatoslav YAngi dinni qabul qilishdan bosh tortadi. U "agar men bir o`zim boshqa dinga o`tsam, drujinam ustimdan kuladi" degan edi.
Xazarlarga qarshi kurash. Yilnomalarda yozilishicha, Svyatoslav 964-yili 22 yoshida knyazlikni olgandan so`ng qo`shini bilan sharqqa yurish boshlagan. Ayni paytda Turk xoqonligining parchalanishidan Itil (Volga) va Don daryolari oralig'ida tashkil topgan Xazar xoqonligi qudratli davlat edi. Uning xududidan ko`plab karvon yo`llari o`tib, Xazarning boy shaxarlarida musulmonlar, xristianlar, majusiylar yonma-yon yashar edilar. Ko`chmanchi xazarlar o`z xoqonlarini iloxiy kuchga ega deb xisoblashgan. Mamlakatda ishlar ko`ngildagiday ketsa xoqonni olqishlashgan, aks xolda uni o`ldirishlari xam mumkin bo`lgan.
Svyatoslav xazarlarning asosiy kuchlarini mag'lub etib, ularning poytaxti Itil shaxrini egallaydi. Keyinchalik Svyatoslav Bolgariyaga, ko`chmanchi bijanaklarga, Vizantiyaga qarshi urushlar olib boradi. Uzoq davom etgan yurishlarda muvaffaqiyatsizliklarga uchragan knyaz Svyatoslav Kievga qaytishida Dnepr bo`ylarida ko`chmanchi bijanaklar bilan jangda xalok bo`ladi.
Xristianlikning qabul qilinishi. Svyatoslavning vorislari orasidagi kurash 972-980-yillari bo`lib, uning so`ngida Vladimir taxtni egallaydi. endilikda yosh knyaz oldida mamlakatdagi boshboshdoqlikni bartaraf etish vazifasi turar edi. Dastlab u slavyan qabilalarining isyonini bostirib, Kiev Rusi chegaralarida yangi mudofaa qal'alarini qurdiradi. SHundan so`ng knyaz Dunay bo`ylarida yashagan bulg'orlarga qarshi xarbiy yurish uyushtiradi. Ammo rus tarixida Vladimir islilochi emas, balki 988-yili ruslarni xristian dinini qabul qildirgan xukmdor sifatida qadrlanadi. Qolaversa, uning boshqaruvi davrida maxalliy knyazlar sulolalari tugatilib, ularning o`rniga Vladimirning o`g'illari noiblikka tayinlanadi. Lekin boshqaruvning bu shakli xam muammolarsiz kechmaydi. Knyazning katta o`g'li, Novgorod noibi YAroslav Kievga boj to`lashdan bosh tortadi. Vladimir unga qarshi yurishga tayyorgarlik paytida 1015-yili vafot etadi.
Uning vorislari orasidagi taxt uchun kurashlarda g'olib chiqqan YAroslav (1019-1054) boshqaruvi Kiev Rusining gullab-yashnagan davri xisoblanadi. yangi knyaz davrida, 1036-yili Kiev ostonalarida paydo bo`lgan bijanak qabilalari uzil-kesil mag'lub etiladi. G'alaba sharafiga Kievda avliyo Sofiya ibodatxonasi bunyod etiladi. Keyinchalik ushbu nomdagi cherkovlar Polosk va Novgorodda xam quriladi. Novgorodliklar uchun avliyo Sofiya ibodatxonasi shaxarning eng muqaddas ziyoratgoxiga aylanadi. YAroslav davrida Kiev xristian dunyosining eng yirik shaxarlaridan biriga aylanadi.
Madaniyat. YAroslav davrida Rusda maorif yuksaladi. Agar Vladimir davrida xristian ruxoniylari tayyorlaydigan o`quv yurti Kievda tashkil etilgan bo`lsa, YAroslav Novgorodda xam uch yuz ruxoniy tayyorlaydigan bilim yurtini ochadi. Knyaz davrida avval Kievda so`ng Novgorodda (1050-yil) yilnomalar tuzila boshlanadi, Poytaxt Kievda Vizantiyadan keltirilgan yunon tilidagi kitoblarni ruschaga tarjima qilish yo`lga qo`yiladi.
YAroslav davrida Rusning Evropa mamlakatlari bilan munosabatlari muvaffaqiyatli rivojlangan. Knyazning o`g'illardan biri Vizantiya imperatori Konstantin 9 ning qiziga uylansa, qizlari Anna Anastasiya Yelizavetalar Frantsiya, Vengriya va Norvegiya qirollariga turmushga berilgan.
Qonunchilik. Donishmand nomini olgan YAroslav davrida rus erlarining dastlabki yozma qonunlari to`plami ("Rus xaqiqati") tuzilib, uning vorislari davrida u yangi moddalar bilan to`ldirib boriladi.
"Rus xaqiqati"ga fuqarolik va jinoiy ishlar bo`yicha qonunlar kiritilgan. Unda faqat jinoyat va jazo xaqida amas, o`sha zamon rus jamiyati ijtimoiy munosabatlari, odat, udum va an`analari bo`yicha ma'lumotlarni xam olish mumkin, eng og'ir jinoyatlar uchun o`lim jazosi belgilangan bo`lsa-da, "Rus xaqiqati" dagi ko`pchilik moddalarda jarima to`lash ko`zda tutilgan. YAroslav Donishmand vafotidan oldinroq vorislariga turli knyazliklar noibligini berar ekan, ular orasida xokimiyat uchun kurashishni oldini olishga xarakat qiladi
Kiev Rusi va qipchoqlar.
Ko`chmanchi qipchoq qabilalari 11 asrning o`rtalarida YOyiq daryosidan Dunaygacha xududlarni egallab, ularning ayrimlari xarbiy ittifoqlarga birlashgan. Qipchoq xonlari zarur payda o`n minglab jangchilarni safga tizib, Rus knyazlari erlariga talonchilik bosqinlari uyushtirganlar. Ulaming dastlabki yurishlari 11 asrning 60-yillarida boshlangan bo`lsa, 90-yillarda Dnepr xavzasidagi qipchoqlar birlashib Rus erlariga yangi xujum boshlaydilar. Rus knyazi Vladimir Monomax 1095-yili ilk bor qipchoq xonlaridan ikkitasining qo`shinini engadi. Keyingi davrda xam qipchoqlar bilan kurash gox g'alaba, gox mag'lubiyat bilan davom etadi.
Faqat Vladimir Monomax Kiev knyazi bo`lgan yillari (1113-1125) urushlar qipchoqlar yashaydigan xududlarga ko`chadi. Lekin muvaffaqiyat uzoq davom etmasdan Monomaxning vafotidan so`ng qipchoqlar xujumi qaytadan boshlanadi. Kiev Rusi esa siyosiy tarqoqlik bosqichiga kiradi.

9-. 6-11 ASRLARDA EVROPA MADANIYATI

Franklar imperiyasida madaniyat. Buyuk Karl o`z davlatida yangi maorif tizimini yaratadi. Qirol tomonidan 789-yili xalq maktablari joriy etiladi. Qonunga binoan, maktablar ibodatxonalar qoshida tashkil etilib, ruxoniylarga oddiy xalq farzandlarini bepul o`qitish buyurilgan. Saroyda xam maktab tashkil etilib, unda Karlning yaqin do`stlari, olimlar - saroy akademiyasi a`zolari dars berishgan. Qirol yunoncha akademiya deb nomlagan saroy olimlari birlashmasi antik davr mualliflari asarlarini o`rganish, she'rlar bitish bilan mashg'ul bo`lishgan. Ulardan biri tarixchi-roxib eyngard asaridan biz Buyuk Karl xayoti va faoliyati xaqidagi ma'lumotlarni olamiz. eyngardrni ilmga chanqoqligi va tirishqoqligi tufayli zamondoshlari "mexnatsevar chumoli" deb ataganlar. Saroy Akedemyasining yana bir a`zosi Alkuin va uning shogirdlari maorifni yoyishda katta xizmat qilgan. Aytishlaricha, Karlning o`zi xam lotin va yunon tillarini mukammal bilgan. U Italiyadan ikki mashxur qo`shiqchini taklif etib, saroyda qo`shiqchilar xori dastasini tuzdirgan.
O`rta asrlarning asosiy ko`pchilik davrida Vizantiya o`ziga xos yuksak madaniyat bilan Evropaning ilg'or mamlakati bo`lib qoladi. Sababi german qabilalari istilosi natijasida inqirozga. uchragan G'arbiy Rimdan farqliroq Vizantiyada antik madaniyat an`analari saqlanib, vizanliyaliklar xayotida, yunon xamda SHarq madaniyatlari qorishmasi - ellinizm muxim o`rin tutgan.
Ilm -fan eng rivojlangan shaxar, "fanlar onasi" Afina edi. Platon (mil. av. 4 asrda) asos slogan. Afina akademyasida mashxur faylasuflar ta`lim berardi. Afinada o`qigan talabalar o`z bilimlari chuqurligi va kengligi bilan faxrlanganlar. Bu xaqda 5 asrda yashagan tarixchi: "Ular o`zlarini yarim xudo, o`zgalarni esa yarim eshak deb xisoblaydilar" deya kinoya bilan yozgan edi. Keyinchalik imperator YUstinian o`z siyosatiga qarshi bo`lgan Afina akademiyasini yopish xaqida farmon chiqaradi. Vizantiyaning iqtisodiy taraqqiyoti extiyojlari yangi o`quv va ilmiy markazlarni vujudga keltiradi. Konstantinopolda 9 asrda Magnavr oliy maktabi, 1045-yili xuquqshunoslik va falsafa fakultetlaridan iborat universitet ochiladi. Poytaxtda oliy tibbiyot maktabi xam faoliyat yuritar edi.
Vizantiyada tabiiy fanlar xam rivojlangan, matematika va astronomiya singari ular xam xunarmanchilik, dengizchilik, savdo, xarbiy ish, qishloq xo`jaligi taraqqiyotining amaliy extiyojlari uchun xizmat qilgan. Vizantiyaliklar tibbiyot soxasida katta yutuqlarga erishganlar. Tibbiyot va xunarmanchilik talablari kimyoning yuksalishiga yordam beradi.
O`rta asrda Vizantiyaga shuxrat olib kelgan shixsasozlik,kulolchilik,bo`yoqlar tayorlash sirlari antik davirdan saqlanib kelgan. 7 asrda ixtiro"girek olovi" Vizantiyaning dengiz janglaridai muvaffaqiyatlarini taminlagan.
 Grek olovi" uloqtiriladigan yonuvchi modda bo`lib, uni neft, oltingugurt, selitra, turli qatronlar aralashmasidan tayyorlashgan. Vizantiya xarbiy kemalarida foydalanilgan.
Uni amalda ishlatishning o`ziga xos sirlari bo`lib, raqiblar bu sirni uzoq  payt ocha olmaganlar.
Tasviriy san'at va me'morchilik. Vizantiya madaniyatining eng mashxur soxasi tasviriy san'at: mozaika, freska va ikonalar yasash bo`lgan.
Mozaika (frants. mosaique - muzalarga bag'ishlangan) - bir xil yoki turli xomashyo (koshin, tosh, yog'och, marmar va metall) bo`laklaridan ishlangan tasvir, naqshinkor maxobatli (monumental) bezak san'atining asosiy turlaridan. Asosan, binolar, amaliy san'at asarlarini bezashda qo`llanadi.
Freska (ital. fresco - yangi) - nam suvoq ustiga rangdor qilib ishlangan rasm.
Ikona (yun. eikon - tasvir, siymo) - xristian diniga mansub dindorlar sajda qiladigan, cho`qinadigan Iso, Bibi Maryam va avliyolarning rang-tasvir yoki bo`rtma tasviri. Diniy ikonaning eng qadimgisi 2  asrga mansub, 4 asrdan bu soxa ayniqsa taraqqiy eta boshlagan.
Tasvirning Vizantiyacha uslubi: suratlar uyg'unligi, bo`yoqlar serjiloligi bilan ajralib turadi. Rassomlar cherkov qonunlari, talablari doirasidan kelib chiqib, mavxum emas, jonli kishilarni tasvirlashga intilganlar. Mozaika va freskalari bilan Xori monastiri (xozirgi Istanbuldagi Qaxriya masjidi) o`z davrining ajoyib me'morchilik yodgorliklaridan xisoblanadi.
YUstinian 1 davrida Konstantinopolda barpo etilgan Avliyo Sofiya ibodatxonasini xech shubxasiz ilk o`rta asrlarning eng maxobatli me'morchilik inshooti deb atash mumkin. Uning ulkan gumbazi (diametri 31,5 m) bo`lib, 40 ta deraza gulchambari bilan qurshalgan. Osmon gumbazi kabi ushbu gumbaz go`yo xavoda muallaq turgandek tuyuladi. Turli xil toshlar va oyna parchalaridan yasalgan juda ajoyib mozaikalar ibodatxona devorlarini bezagan.
10-11 asrlarda to`g'ri burchakli ibodatxonalar o`rniga ko`rinishidan xochsifat, o`rtasi xoch gumbazli ibodatxonalar barpo qilingan.
Ibodatxonalar bir vaqtda osoyishtalik va xudoning dargoxi xisoblangan. Ibodatxonalami bezatishda qat'iy cherkov qonunlariga Iso payg'ambar, Bibi Maryam, avliyolar va Bibliyadan manzaralarni tasvirlash qonunlariga rioya qilingan. Xristian diniga oid sa'natning maqsadi o`lgandan keyin jannatning roxat-farog'atiga qanday erishish yo`l-yo`rig'ini dindorlarga targ'ib qilishda iborat edi. Ibodatxonalarga va yashash loylariga -Isoning, Bibi Maryamning chiroyli rasmlari, muqaddas kitoblardan manzaralar tasvirlangan silliq taxtachalar qo`yilgan.
O`rta asr Evropasiga Vizantiya asosiy madaniyat tarqatuvchi edi: Uning ustalari, musavvirlari, me'morlari boshqa mamlakatlarga taklif etib turilgan, shuningdek, ustalar va olimlar qo`lida Evropa yoshlari taxsil olganlar. Janubiy va SHarqiy slavyanlar madaniyatiga Vizantiya kuchli ta`sir ko`rsatadi. Vizantiyadan Kiev Rusi xristianlik dinini qabul qiladi. Rusdagi dastlabki ibodatxonalar xam Vizantiyalik ustalar tomonidan qilinib jixozlangan.Xarbiy Evropada xam ilk o`rta asrlarda ibodatxonalar, monastirlar qurilishiga aloxida e'tibor qaratiladi. Me'morchilikda roman uslubi ayniqsa yuksalib, unda ibodatxonalar ulkan, salobatli devorlari gumbazluri, qalin uslimlari, unchalik katta bo`lmagan derazalari, darvoza va eshiklari arkali qilib qurilgani bilan ajralib turadi.
Roman uslubida qurilgan eng mashxur binolar: Frantsiyadagi Puate, Kiyuni, Arl ibodatxonalari; Germaniyadagi SHpeer, Vorms, Maynts, Axendagi cherkovlar xisoblanadi
CHerkov va maorif. G'arbiy Evropada ilk o`rta asrlar madaniyati xristian cherkovi bilan chambarchas bog'liq bo`lgan. CHerkov ilm, maorif, adabiyot va san'atga bevosita ta`sir o`tkazgan. SHuning uchun kishilarning dunyo xaqidagi tasavvurlari cherkov xamda din ta`limotiga asoslangan edi. Boshqa mamlakatiar xaqidagi ma'lumotlar etarli bo`lmaganidan, axoli orasida turli uydirmalar ko`p bo`lardi. Fan-texnika taraqqiyotirining pastligi, insorilarning qurg'oqchilik, suv toshqinlari va yuqumli kasalliklardan jabrlanishiga olib kelgan. Zarurat bo`lmaganidan faqat dexqonlar emas, xatto feodallar orasida xam savodli kishilar kam bo`lgan. Ritsarlar imzo o`rniga ko`pincha ikki chiziq tortib qo`yishgan.
Ibodatxona va monastirlar qoshidagi boshlang'ich maktablar quyi martabadagi ruxoniylarni tayyorlagan. Bu kabi maktablarda lotin tilidan tashqari, ibodat qilish va duolar o`qish tartiblari xam o`rgatilgan.
Katta ibodatxonalar qoshida tashkil etilgan o`rta maktablarda esa dunyoviy ilmlar xam o`qitilgan. Buyuk Karl davlatida keng tarqalgan shu turdagi maktablar, asrlar o`tib universitetlar uchun asos bo`ladi.
Ibodatxona maktablarida turli yoshdagi bolalar bo`lgan. Ularni yoshiga qarab sinflarga bo`lmasdan aralash o`qitishgan. Aksari maktablarda bittagina kitob bo`lib, o`qituvchi uni navbat bilan bolalarga berib, parchalar o`qitgan. Darslar lotin tilida olib borilgan. O`quvchilarning qiziqishi deyarli xisobga olinmagan. Intizomsiz o`quvchilar qattiq jazolangan.
Maktablarda antik davrdan mavjud "etti erkin san'at" deb nomlarigan fanlar o`rgatilgan. O`quvchilar dastlab trivium - grammatika, dialektika va ritorikani o`zlashtirganlar.
Grammatika - tilshunoslik ilmi, bolalarni o`qishga o`rgatgan. 
Dialektika - xozirgi mantiqqa o`xshash fan bo`lib, unda o`quvchilar munozara olib borishga, o`z fikrini isbotlashga o`rgatiigan.
Ritorika - she'r, badiiy asarlar yozishni, notiqlik san'atini, xuquq asoslarini o`rgatgan Nisbatan murakkab fanlar tarkibi - kvadriunida o`quvchilar: arifmetika, geometriya, musiqa va astronorniya asoslarini o`zlashtirganlar. Astronomiyaga o`rta asrlarda mashxur bo`lgan astrologiya - munajjimlikka oid ma'lumotlar kiritilgan. Munajjimlar sayyoralar va yulduzlarga qarab odamlar taqdirini aytib berishga intilganlar

10-. YANGI DIN BESHIGI

Arabiston. Arab qabilalari Arabiston yarim oroli va unga tutash xududlarda yashaganlar. Ular somiy (semit) xalqlaridan bo`lib, somiylarga arablardan tashqari: yaxudiylar, ossuriylar, fmikiyaliklar va oromiylar xam mansub bo`lishgan. Bu xalqlar Qadimgi SHarqning mashxur davlatlari: Akkad, Bobil, Isroil podsholiklarini tuzishgan.
Ko`chmanchi arablar - badaviylar (saxroyilar) boshqa chorvador qabilalar singari: tuyachilik, qo`ychilik va yilqichilik bilan shug'ullanib kelganlar. Ular cho`l-dashtlarda: o`t-o`lanlar, yantoq o`sadigan yaylovlarda mollarini boqib, ko`chib yurganlar.
Arabistonning janubi va g'arbidagi o`troq dexqonchilik axolisi soy va jilg'alar, quduqlar bo`ylarida xurmo bog'lari va uzumzorlar barpo etganlar. Xuddi shu erlardan Vizantiyadan janubga, Afrikaga va Xindistonga boradigan karvon yo`li o`tardi. Xuyuk Ipak yo`li mamlakatlarida notinchlik paytlarida karvon yo`llari Arabislonga siljirdi. Zamonlar o`tib bu karvon yo`llari bo`yida axoli qo`rg'onlari va shaxarlar vujudga keladi. Ularda yashagan axoli esa karvon yo`llaridagi savdogarlar, sayyoxlarga xizmat qilish bilan mashg'ul bo`lgan.
Bu qo`rg'onlardan eng yirigi Makka shaxri bo`lgan. Ko`chmanchilar mollarini shaxarlarga keltirib, maxalliy axolidandon, gazlama, qurollarga ayirboshlagan.
Arabistonning eng taraqqiy etgan viloyatlari - YAman va Xijoz edi. YAman erlari unumdorligi bilan nom chiqargan, bo`lsa suv etarli bo`lganidan mevali daraxtlar, xurmozorlar bunyod etilgan. "YAman" arabcha "xaq", "baxtli" ma'nosini bergan. Arablarga taqlid qilgan rim tarixchilari YAmanni "Baxtli Arabiston" (Arabia felix) deb nomlaganlar.
Xijoz va YAman Xindistondan Vizantiyaga ziravorlar, ipak gazlamalar, marvarid olib boradigan yo`lda joylashganidan dengiz soxili bo`ylab shaxarlar vujudga keladi. CHo`l axolisi badaviylar ko`chmanchi chorvachilik xo`jaligi uchun iqlim noqulay kelgan yillari, qo`shni mamlakatlar, xususan Xijoz va YAmanga talonchilik bosqinlari xam uyushtirib turganlar.
Ijtimoiy tengsizlikning paydo bo`lishi.
Ko`chmanchi badaviylar ko`plab urug'-qabilalardan tashkil topgan. Qabila er, yaylov, suv manbalariga birgalikda egalik qilsa, mollar ayrim oilalarga tegishli edi. 6-7 asrlarda axoli soni ko`payib qabilalar orasida suv manbalari va yaylovlar uchun kurash kuchayadi. Ularda turli iloxlarga sig'inilgani qabilalar orasidagi ziddiyatlarni yanada keskinlashtirgan.
Urushlarda olingan xarbiy o`ljalar qabila sardorlari, xarbiy yo`lboshchilarning xoyib xorishi, natijada urug'-qabila zodogonlari shayxlarning shakllanishiga olib keladi va bu jarayon, 7 asrning boshlarida urug'chilik tuzumining inqirozini tezlashtiradi.
Eron shoxi Xisrav 1 570-yili YAmanni istilo qilishi bilan karvon yo`li eronliklarga qarashli Ikki daryo oralig'iga siljiydi. Savdoning inqirozi uning xisobidan yashovchi Xijoz va YAman shaxarlaridan boshlab, ko`chmanchi badaviylargacha, barcha axolining xayotini mushkullashtirgan. Bu xolat markazi Makka shaxri bo`lgan, asosan quraysh qabilasi yashaydigan Xijozda ravshan namoyon bo`ladi.
Islom dini va arablarning birlashuvi. Iqtisodiy inqiroz ko`chmanchilarni yangi erlarni islilo qilishga, yaylovlarni kengaytirishga undaydi. Bu paytda arablarga qo`shni Vizantiya, eron kabi davlatlarda iqtisodiy tanglik, kuchli qo`shinning xo`lmasligi xam arablarga qo`l keladi. Vujudga kelgan vaziyatda arablarning birlashuviga yangi - islom dini xizmat qiladi.
Islom (arab tilida - "itoat", "tobelik") - jaxonda keng dindan biridir. Unga e'tiqod qiluvchilar musulmonlar deb ataladi. Arablar istilosi va targ'iboti natijasida: .Janubiy-SHarqiy Osiyo, SHimoliy va G'arbiy Afrikada keng tarqalgan.
Islom tarixchilari uning asoschisi bo`lajak payg'ambar Muxammad alayxissalomni .570 yili Makkada tavallud topganini yozadilar. Otalari Abdullox bu paydda savdo ishlari bilan Suriyada bo`lib, Makkaga qaytishida qo`qqisdan vafot etadi. Ikki oylik chaqaloq qolgan Muxammad (s.a.v.)ga otasidan 5 ta tuya, bir necha qo`y va xabashistonlik Barakat ismli cho`ri ayol merosga qoladi. An`anaga binoan, makkaliklar jaziramadan asrash uchun xar yili yosh bolalarni tog'dagi yaylovlarda yashovchi banu sa'd qabilasiga mansub ayollarga berib yuborganlar. Muxammad (s.a.v.) xam 6 oyligidan banu sa'dlik Xalima ismli ayol tarbiyasiga o`tib, ko`chmanchilar orasida 4 yil yashaydi. Uning keyingi xayoti bobosi Abdulmutallib xomiyligi ostida o`ta boshladi. Onasi va bobosining o`limidan so`ng u amakisi Abu Tolib tarbiyasida qoladi.
Islom dini manbalarida yozilishicha, Muxammad alayxissalomga 610-yildan boshlab Allox taolodan iloxiy oyatlar ayon bo`la boshlaydi. U qudratli yakka-yu yagona xudodan, ya`ni Allox taolodan o`zga xech qanday xudo yo`q deb, o`zini rasulullox - xudoning elchisi, payg'ambari deb e'lon qildi.
Qur'on (arab tilida "qiroat", "o`qish") - islom diniga e'tiqod etuvchilarning muqaddas kitobi bo`lib, Allox taolo tomonidan Muxammad (s.a.v.)ga vaxiy orqali nozil qilingan. Kitob Allox taoloning payg'ambar alayxissalom orqali insonlarga buyurgan amallar majmuasidan iborat. Qur'on yigirma uch yil davomida nozil qilingan bo`lib, 114 suradan tashkil topgan. Dastlab Makka qurayshlari tomonidan yangi din yaxshi qarshilanmaydi. Natijada 622-yil 1 Muxammad (s.a.v.) o`z tarafdorlari bilan YAsrib (Madina)ga keladi. Bu voqea xijrat (ko`chish) nomini olib, musulmon yil xisobining boshlanish sanasi xisoblanadi.
YAsrib Muxammad (s.a.v.)ni yaxshi kutib oladi. Musulmon bo`lgan madinaliklar va ularga qo`shilgan ko`plab arab qabilalarining Makka uchun kurashi muvaffaqiyatli tugaydi. SHaxar jangsiz olinib, muqaddas dargoxlar qabila diniy sanamlari, ma'budalaridan tozalanadi. Makkadagi Ka'ba musulmonlarning asosiy ziyoratgoxiga aylanliriladi. Muxammad (s.a.v.) arab qabilalarining o`zaro urushlariga chek qo`yib, islom dinini qabul qilishga chaqiradi. Keyingi 10-12 yil davomida Arabiston shaxarlari va ko`chmanchi qabilalar birin-ketin Muxammad payg'ambarga itoat etadi.
630-yilga kelib arablarning katta qismi musulmon bo`ladi. Makka islom dinining markazi, barcha musulmonlar uchun muqaddas shaxarga aylanadi. Islom dini asosida Arabiston yarim orolida ko`chmanchi va o`troq qabilalarni birlashtirgan yagona davlat vujudga keladi

////////////////////////////////////////////
 Sever.Uz dan ko`chirib olingan!
http://sever.uz
http://ka4ka.uz
http://uzsmart.ru
Yangi Mp3, Kino, Klip Programa va O`yinlar! Java,SIS,Iphone,Smartfon!
/////////////////////
  Jahon tarixi